ARGUMENTA

Principio Libycæ describitur urbis origo. Junonis stimulis furit hic puer Hannibal actus, Et jurat medio per Punica numina templo, Se fore Romanis hostem patientibus annis. Adcipit imperium post hæc successor iniqui Hasdrubalis: dura premit obsidione Saguntum, In qua Dulichii virtus interrita Murri Spectatur, donec rigido cadit ense ferocis Hannibalis. Romam cives clam milite pauci Sarrano missi; Sicoris quos inter acerbam Exponit sortem Patribus fatumque suorum. Nec mora, legati pacis pactique jubentur Poscere ruptorem: et spreti de more vetusto Tristia fœdifragis indicere prælia Pœnis.

Hannibal, exsuperans astu, sed devius æqui, Tangit Elissæas palmis juvenilibus aras, Et patrio jurat cineri Laurentia bella. Inde, ubi flore novo pubescit firmior ætas, Emicat in Martem, et, calcato fœdere, tandem Prima Saguntinas turbarunt classica portas, Bellaque sumta viro belli majoris amore. Pandere jamdudum portas, et cedere vallo Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis. Tum Patribus clarisque senum sua munia curæ. Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, Defessis subeant rebus muroque ruenti. Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, Et fugiunt tumido per spumea cærula velo, Donec Laurentes puppis defertur ad oras. Concilium vocat augustum, castaque beatos Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis Consul, et æquantem Superos virtute Senatum. Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.

Hannibal, ut cernit Latiam per cærula velis Adventare ratem, et mandata adferre Senatus, Obstrepere Ausoniis lituos jubet: ocius illi Ad muros vertunt iter infelicis Elissæ. Adjuvat arma Libys, Garamantum prædita sceptro, Asbyte: hanc Theron clava deturbat ab alto Bellantem curru: Tyrius quem ductor ovantem Virginis exstinctæ spoliis, præturbidus ira, Occupat, et leto damnat, mittitque vicissim. Interea Libycis indicit bella profanis Cum socio Fabius: clipeum fulvo ære micantem Callaici donant Regi: delapsa Saguntum Alma Fides populi penetrando pectora firmat: Qui se mox sævo per flammas eximit hoste.

Postquam clara fide, Pœno sub Marte, Saguntus Arsit, ad Hammonis scitatum oracula Bostar Mittitur, ut Superis quænam sit fixa voluntas Imperio super, et rerum novitate reportet. Ipse ad vicinos ductor cum conjuge Gades Navigat, et spoliis onerat feralibus aras Herculeas: post hæc caram seponit ab armis Cum puero, nondum bis seni mensis, Imilcen: Et nova mox petitur Carthago classe per undas. Atque hic nocturna specie mirabile monstrum Vidit, in Italicam stimulans fera pectora gentem. Quocirca innumeris Romana in prælia turmis Conlectis, propere trans Alpes signa ferebat, Lætaque Taurinis statuit tentoria campis.

Fama volat, Pœnum signis hostilibus Alpes Transcendisse ducem; totis trepidatur in agris. Consultant Patres de bello, intactaque rursum Tela novant. Libycis ostendens Hannibal urbem Militibus, prædæ cupidos acuebat amore Ad pugnam. Interea volucri rate Scipio consul Massiliæ fidis aderat delatus ab oris: Obcurritque hosti Ticini ad fluminis undam. Atque ibi tunc prima caluerunt litora pugna. Sed consul Trebiæ vicinum Scipio collem Cedere compulsus petiit: quo venit et ipse Consulis adcitus Siculo collega Peloro. Hostis sed rursus victor, spumantia captum Post Apenninum Trasymeni stagna petebat.

Adparat hic pugnani Superisque vetantibus audax Flaminius Tyrio Trasymeni ad stagna tyranno Congreditur, quamvis, prudens Corvine futuri, Orares dominæ per Dardana mœnia Romæ, Gederet ut fatis paulum ominibusque sinistris. Sed pœnam meruit, proque his temerarius ausis Obcubuit, diro telorum obpressus in arvo Agmine: multa tamen leto dedit ante virorum Corpora, et inferias nigrum sibi misit ad Orcum. Inter quos stricto cecidit mucrone Sychæus, Filius Hasdrubalis. At postquam pugna quievit Funere Flaminii, victor Magone sequente Exiit ad cæsos; armisque minisque retentis Pectoribusque solum sternentes repperit omnes.

Hinc, quibus hæc belli et pugnæ fortuna pepercit, Elapsi furtim diversa per avia cæcis Conduntur tenebris piceæ et caligine noctis. Hos inter fugiens Serranus, vulnere tardus, Ad patris quondam comitem devertit, et ipsa Tecta Mari armigeri pulsabat fida paterni: Adceptusque domo recreatur paupere mensa, Infusoque sinit tractari vulnera succo. Discit et inde Maro clari narrante parentis Facta, sed et pœnam, qua illum Carthago peremit, Ob sanctam non æqua fidem, rapit aure dolenti. At Fabium Patres adlata ad munera belli Clade legunt: hostis raptas agit undique prædas, Donec eum inlecebra mollit Campana furentem.

Electus dubiis dictator et ancora rebus, Non facilis vinci Fabius virtute nec astu. Mox Superis Romæ per templa indicit honores; Ædibus et votis Divum sibi mitigat iram. Exin Sidonium cautus contendit ad hostem, Non commissurus pugnam, nisi Marte coacto. Quem quum non astu solito, terrore nec ullo Hannibal eliceret, Dauni tellure relicta, Clauditur in tumulis a dictatore Falernis. Hinc patriis ad sacra Deis peragenda profectus Præposuit castris equitum de more magistrum: Sed vetitum conferre manus. Fabio tamen ille Absente in pugnam ruit, æquaturque vetanti. Moxque, errasse pigens, illi jus omne remisit.

Hic jam Varro, loquax medio in discrimine rerum, Consul Romanas capit, indignante Senatu, Insanæ plebis stultæque favore secures Cum Paulo Æmilio. Noscens nova vulnera Juno, Præscia Cannarum, stagnis Laurentibus Annam Adloquitur, Pœnum ut jubeat nunc tendere regem, Explicat arentes ubi fervida Apulia campos, Fataque promittant ibi prosperiora peractis. Anna audita facit, grates agit Hannibal Annæ, Et movet in campos Diomedis nomine dictos. Hinc toto e Latio funebria miles in arma Cogitur: at liquido variis prodentia monstris Numina vicinam cladem ostendere, sed amens Prodigiis Varro spretis sese objicit hosti.

Demens in pugnam furit hic et vulnera Varro, Quamvis infelix Solimus monuisset abunde Varronem, proprio signatis sanguine fatis. Concurrunt igitur Pœni fortesque Latini Ingenti fremitu, summoque ardore virorum. Stat pro Sarranis obtendens ægida Pallas, Mars pro Romanis infesta fulgurat hasta, Scipiadæque manu fabricatum porrigit ensem Incude Ætnæa; magis ardet Gorgone Pallas. Donec cæruleam demittit Jupiter Irim, Ut cum fulminea revocet Tritonide Martem. Vulturnum emittit rapidum, Junone volente, Æolus, adversos ruit acer Paulus in hostes, Fœde laxatis at Varro fugit habenis.

Inter funestæ non prospera tempora pugnæ, Cannarumque altos et latos stragis acervos Obruitur Paulus, coeuntibus undique telis. Sedibus hinc tacitis placitum Saturnia somnum Evocat, ut juvenem victorem a mœnibus urbis Arceat. At fugiens Canusinum miles in agrum Conligitur: placet exsilio mutare labantem Ausoniam pubi, pavido suadente Metello. Sed quatiens gladium flammata Scipio dextra, Non deserturos patriam jurare coegit. Interea celebrat laudato funera Paulo Hannibal, et Marti scutorum incendit acervos. Fama mali tanti tristem levis advolat urbem, Et redit amisso jactatus milite Varro.

Adcepta ad Cannas ferali clade cruentas, Mox sequitur populi defectio fœda Latini Ad Tyrii tam fausta ducis memorandaque castra. At Capua inprimis, rebus sufflata secundis, Ausa fuit partem summi sibi poscere juris, Et rejecta suas victori pandere portas, Invito et frustra Decio prohibente furorem. Hic quum inter mensas Campanaque pocula victor Desidet, invisum regem obtruncare parabat Confidens animi juvenis, cœptumque minaci Ense patrasset opus, ni se tenuisset euntem Pactulo genitor. Dehinc natus Hamilcare fratrem Mittit, ut ad patriæ cupidas hæc nuntiet aures, Pugnatum, et Cannas hostili cæde repletas.

Jam Zephyro in terras flatu redeunte tepenti, Hostis Parthenopes ad muros agmina ducit. Inritus hinc cœpti Cumas petit: inde profectus Marte Dicarchæam parat exagitare juventam. Hinc movet ad trepidam belli molimina Nolam Marcello sed tum fractus pulsusque recessit. Strenuus et Sardos tutatur ab hoste Libysso Torquatus: miseras ardens incendit Acerras Hannibal: inde tuos, peritura Petilia, muros, Et demta madidum luxu capit arce Tarentum. Nec non et Capuam totis jam viribus urguet Dardanus obsessam: quam quum recreare soluta Obsidione nequit, Romam ruit acer ad altam Hostis, ut armorum facto premat orbe vicissim.

Mœnia vix hostis defensa versus ab urbe Cernere desierat, subito quum signa movendi Incidit ad muros iterum calor. Isset et illuc Propter Palladium, ni sacram Agrippa negasset Posse capi Romam. Rapit ergo inde inpius arma, Et te cum pleno spoliat, Feronia, luco; Litoreosque petit, quos vertit Bruttius, agros. Fulvius hinc Capuam rediens, tandemque subactam Intrat, et infidi punit commissa Senatus. Tristis sed geminos (quando hæc ita aguntur) Ibera Scipiadas terra Fors abstulit. Infera mæstus Scipio regna subit, caras ubi convenit umbras Et Patris, et Patrui, et Matris loca læta tenentes. Discit et eximios, quos spondent fata, triumphos.

Nascitur hinc bellum juvenis post fata tyranni, Hispano veniens ubi terris nomen ab amne Inposuit pubes; nam rege Gelone creatus, Oblitus monitus, artesque oblitus avitas, Incepit luxu, spreta virtute, cruento Flagrare, et rigidis delicta tuentibus armis, Cingere se ferro, et regnum terrore fovere. Hoc igitur (neque enim longum violentia durat) A conjuratis tota cum stirpe peremto, Marcellus propere Siculis adnavigat oris; Mutatasque videns, trepidos mox spargit in agros Signa: Leontini senserunt prima coloni. Pugnaturque mari, Pœnoque per alta fugato Arma Syracosios capiunt victricia muros.

Quem, ducibus cæsis, iterum jam Bætis ad oras Mittat, Romulei quærit dum cura Senatus, Scipiadæ juveni lauro tum forte sub ampla Adstitit hinc subito Virtus, hinc blanda Voluptas, Et sibi promissis avet utraque jungere magnis. Ille sed amplexus Virtutem, crudaque Martis Munera suscipiens, volitansque per æquora classe, Arma novæ subito Carthaginis horrida muris Inpulit, et victor ferro sibi mœnia pandit. Interea Hemathius conflat nova bella Philippus, Herculeoque senex Fabius dat jura Tarento, Marcellusque cadit, Nomadum circumdatus astu. Hasdrubalisque caput, tumidi regione Metauri Abscissum, Hannibali monstrat Nero lætus atroci.

Hannibalem adcepit miserandos Bruttia tellus Mærentem patriæ casus, fratrisque, suosque. Non tamen audebat concurrere Roma gementi. Tantus erat Libyci metus et formido tyranni. Omnia in auriferis jam Marte subegerat arvis Scipio, jam dederat fugientia carbasa ventis Exutus castris Mago, jam captus et Hanno Præbebat Latiis infelix colla catenis. Hasdrubal huic cladis dum nescius addere sese Festinat, latebras victus certamine spectat. Dein Masinissa novo contingit fœdere dextram Scipiadæ, sociumque sibi dux ipse Syphacem Conciliat: facit hinc ludos Patruoque Patrique, Et repetit Latium fama spargente triumphum.

Postremo Idæis Divorum Mater ab oris Advehitur Romam, Phrygiam Nasica Cybellen Excipit, et toto censetur ab ordine Patrum Optimus, ipse alacer Libyam dux Scipio classe Navigat, et Sicula lætus discedit ab Ætna. Castra ducum adgressus ferro flammisque duorum Conficit, Hasdrubalis victor Numidæque Syphacis, Verterat ad Pœnos qui fœderis inmemor arma. At, quum post idem vires reparasset et enses, Vincitur, et Latiis oneratur colla catenis. Hannibalem hinc revocant Patres, sed fulmina vimque Ferre nequit Latii rectoris: jura jugumque Romanum Carthago capit: dux ipse reversus Alta triumphanti scandit Capitolia curru.

Bellorum hic causæ, Pœnoque obsessa Saguntos Est duce, legatos Latias quæ mittit ad oras.

Romanam prohibet navem contingere portus Hannibal: huic clipeus datur, et ruit alta Saguntos.

Gades Pœnus adit, sortes petit æquore Bostar, Dux Alpes superat, Taurinis qui sedet arvis.

Ticini clades canitur, Trebiæque ruina, Hic Apenninum transit cum milite Pœnus.

Insidias Tyrius ductor struit; hinc Trasymenus Romanam indoluit stragem; tremit Itala tellus.

Romam quisque petit: prima audit Punica bella Serranus, referente Maro; et movet agmina Pœnus.

Obvius Hannibali Fabius venit, isque cadentem Collegam eripuit nato, cui reddit honores.

Conveniunt, Varrone duce, ad fera bella cohortes, Italiæ et cladis signa infelicia surgunt.

Collega invito Cannarum prælia Varro Stultus init; portenta vetant; fugitque cruentus.

Cannis obcumbit Paulus, quem Pœnus honorat; Spes Italas Fabius renovat, Varrone recepto.

Ad Tyrios socii desciscunt; pectine Teuthras Gesta virum canit; et Mago Carthagine certat.

Parthenopen dux Pœnus adit Nolamque, resedit Ad Capuam, trepidæ tenditque ad mœnia Romæ.

Pœnus ab urbe redit Capuam; tellure et Hibera Scipiadæ obcumbunt: natus descendit Avernum.

Arte Syracosiam expugnat terraque marique Urbem Marcellus, fœdat late omnia pestis.

Scipio ad Hispanas juvenis tunc navigat oras, Marcellusque cadit; cadit Hasdrubal ense Neronis.

Hispanos vicit dux Scipio; tecta Syphacis Hospes adit, patrio celebratque in funere ludos.

Advehitur Romam Cybeles: hinc Scipio Pœnum Dejicit Hasdrubalem, prostratoque hoste triumphat.