CORPUS PHRASEOLOGIÆ. (continued 20)

MŎLESTUS, a, um, Qui est à charge, embarrassant, incommode, fâcheux. Syn. Gravis, intempestivus, odiosus, laboriosus, negotiosus. Adv. Omnino, valde, magnopere, sane, diuturne. Phras. 1. Molestum mihi illud est, cela m’est à charge. Illud me pungit; mordet me illud; illud grave mihi est; oneri mihi illud est; odio mihi illud est, et fastidio; negotium illud facessit, conflat, exhibet; urit me illud gravissime. 2. Non ero tibi molestus litterarum crebritate, je ne vous ennuierai point par mes lettres fréquentes. Non obtundam sæpius aures tuas crebritate litterarum; non erunt tam frequentes epistolæ, ut pertimescas; litterarum frequentia multum molestiæ tibi non aspergam; non obstrepam multis epistolis; non obtundam te pluribus epistolis. 3. Non ero molestus pluribus querelis, je ne vous incommoderai point en me plaignant davantage. Non obturbabo, nec aures crebritate querelarum violabo; non offendam aures; non gravis ero auribus tuis; non onerabo aures tuas pluribus querelis; non pergam aures tundere querelis odiosis; non obtundam ea de re sæpius; non committam, ut importunitatem meam accusare possis. Cf. Interpello. Usus: Nihil negotiosius aut molestius hac provincia. Amicitia nunquam molesta est. Cf. Odiosus.

MŌLĪMEN, ĭnis, n. Effort pour atteindre un but; grandeur, importance. Syn. Molitio. Usus: Res suo ipsa molimine gravis.

MŌLĬOR, īris, ītus sum, iri, d. Mettre qqchose en mouvement, préparer, disposer. Syn. Ago, struo, conor, machinor, paro, comparo. Adv. Aliquando, amplius, maxime, nefarie, occulte, obscure, palam. Phras. Molitur magnum aliquid, il entreprend qqchose de grand. Nihil medium, sed immensa omnia volvit animo; rem suscipit, aggreditur, sibi sumit plenam periculi et laboris. Cf. Magnus. Usus: Moliri alicui calamitatem, bellum, periculum, insidias, pestem, corruptelam judicii. Moliri semper aliquid et agere. Moliri e terra naves. Cf. Conor, Contendo.

MŌLĪTĬO, ōnis, f. Travail difficile, entreprise pénible; moyens d’action. Syn. Machinatio, fabricatio. Epith. Nova, tanta. Usus: En parl. de la création du monde: Quæ molitio, quæ ferramenta, qui vectes, quæ machinæ, qui ministri tanti muneris fuerunt? Quels puissants moyens d’action, etc. (a dû employer l’Architecte du monde).

MŌLĪTOR, ōris, m. Celui qui disposé, constructeur. Syn. Machinator, fabricator, architectus. Usus: Effector mundi et molitor DEUS, DIEU créateur et architecte de l’univers.

MOLLĬO, is, īvi et ĭi, ītum, ire, a. Rendre mou, amollir, assouplir. Syn. Mitigo, mulceo. )( Durum facio. Usus: Poetæ molliunt animos et effeminant.

MOLLIS, e, gen. com. Mou, flexible; efféminé. Syn. Tener, tractabilis, flexibilis, effeminatus. )( Durus. Adv. Nimis. Phras. Homo est nimium mollis et effeminatus, cet homme est trop mou, trop efféminé. Homo est mollitia liquescens et fluens; unguentis oblitus; vino luxuque languidus; coma calamistrata, quique omnia ad voluptatem corporis referat; qui unguentis niteat; cui capilli compti, madentes cincinnorum fimbriæ, fluentes, cerussatæque buccæ; cujus domus cantu et cymbalis semper personat; bomo cogitationibus mollissimis effeminatus; enervato animo ac muliebri; mollis natura, cultu mollissimo; cujus animus umbris, deliciis, otio, languore, desidia dudum infectus. Cf. Voluptas. Usus: Philosophus mollis, enervatus, languidus. Infima auricula mollior. Oratio mollior. Modestior et ad præcepta capienda mollior adolescens.

MOLLĬTER, Mollement; de bonne grâce. Syn. Cum luxu. )( Duriter. Usus: 1. Molliter ac delicate vivere. Molliter recubare. 2. Quod ferendum est molliter sapienti, ce que le sage doit supporter de bonne grâce.

MOLLĬTĬA, æ, et MOLLĬTĬES, ēi, f. Sensibilité, délicatesse, défaut d’énergie, mollesse. Syn. Mollitudo, teneritas. )( Duritia. Usus: Civitatis mores lapsi ad mollitiem. Quæ ista animi est mollities. Ejicienda enim vero hæc mollities animi. Liquescimus fluimusque mollitia. Cf. Mollis.

MOLLĬTŪDO, ĭnis, f. Souplesse, flexibilité. Epith. Spongiæ similis. Usus: Mollitudo corporis, vocis, pulmonum.

MŌMENTUM, i, n. Moment; poids, importance. Syn. Punctum temporis, pondus, vis. Epith. Magnum, parvum, par, perleve. Phras. 1. Momento evanuit, il disparut en un clin d’œil. Ad punctum temporis; momento temporis; puncto temporis; e vestigio temporis evanuit. 2. Res est magni momenti, l’affaire est très importante. Res est, in qua existimatio agitur; multum in ea re momenti est; magnum habet ea res momentum; agitur salus multorum, aguntur vectigalia, etc., ea in re; agitur, geritur negotium anceps et periculosæ plenum aleæ. Cf. Gravis, Magnus. Usus: 1. Minimis momentis maximæ fiunt temporis inclinationes, les plus petites causes amènent les plus grandes variations. Observare omnia temporis momenta. 2. Pondus, valeur, prix, cas, importance. Res æstimare, suisque momentis ponderare. Si quid habet momenti commendatio mea. Magno momento est ad beate vivendum. Nihil in his est momenti. Rei alicui momentum facere, faire grand cas de qqchose. Hujus testimonium propter turpitudinem vitæ nullius momenti putatur, son témoignage est considéré comme de nulle valeur, n’a aucune autorité.

MŎNĂCHUS, i, m. Moine, solitaire. Phras. Monachus factus est, il se fit moine. Rebus humanis et caducis, vitæ hujus commodis ac voluptatibus nuntium remisit; omnia vitæ hujus blandimenta abjecit, deseruit, despexit, conculcavit; rebus mortalibus valere jussis, DEO se in sacra familia devovit; in sacram ac religiosam se familiam dicavit; sacræ familiæ instituta professus est; ad religiosorum virorum ordinem animum appulit; christianæ militiæ sub vexillo ac nomine Sancti N. nomen dedit; religiosa castra secutus est; in ordinem, sacram familiam S. N. adscitus, adscriptus, cooptatus est. Religiosæ familiæ se addixit, sacramento se obligavit, auctoratus est. In familiam sacram, in cœnobium se contulit religionis causa; in Religiosorum domicilium se inclusit; in cœnobium se conclusit: ad Christi vexilla confugit, convolavit; religiosæ militiæ sacramento se obligavit, Christo duce stipendia meriturus. In familiam se sacram abdidit; inter sacri ordinis homines nomen professus est; in familiam DEO dicatam aggregatus est.

MŎNĒDŬLA, æ, f. Choucas, oiseau. Avis monetæ cupida, et sic dicta, quod aurum furetur. Usus: Non plus aurum tibi, quam monedulæ committebant.

MŎNĔO, es, ŭi, ĭtum, ere, a. Faire penser à, avertir; exhorter, engager; instruire. Syn. Admoneo, suadeo, hortor, præcipio, prædico, auctor sum vel fio. Adv. Acrius, accuratissime, amice, diligenter, identidem, magnopere, prudenter, recte, sapienter, sero, temere, varie. Phras. 1. Monere non desistam, je ne cesserai de vous avertir. Monitis, consiliis perurgebo; officii te commonere, commonefacere non desistam; auctor hortatorque tibi ubique adero; instabo monitis, consiliis, hortatibus; non deero, monebo, prædicabo, denuntiabo, testabor DEUM ac homines. 2. Monuit me amicus de visendo patruo, mon ami m’a engagé à aller voir mon oncle. Amicus in eam mentem me impulit, eam mentem dedit, mentem injecit, ut patruum inviserem; amicus auctor mihi fuit, ut patruum salutarem. Amici admonitu et invitatu patruum accessi. Usus: Accuratissime me de re monuit. Cf. Hortor, Impello, Incito, Excito.

MŎNĒTA, æ, f. Surnom de Junon, dont le temple à Rome était le lieu où on fabriquait la monnaie; inde metaph. Hôtel des monnaies; monnaie. Usus: Juno moneta.

MŎNĒTĀLIS, e, gen. com. Relatif à la monnaie, monétaire. Syn. Qui monetam cudit. Usus: Triumviri monetales, triumvirs monétaires, directeurs de la monnaie.

Mŏnĭălis, is, f. Religieuse. Phras. Virgo Christo consecrata; virgo DEO sacra vel dicata; quæ virginitatis sponsione DEO sese obligavit; virginitatem suam in perpetuum DEO consecravit; quæ se in sacrarum virginum collegium abdidit; quæ se a profanarum rerum strepitu, amore abstractam uni DEO sacras inter virgines devovit; quæ virginitatem suam uni DEO consecratam religiosos inter parietes conclusit. Cf. Monachus.

MŎNĪLE, is, m. Collier, ornement. Usus: Monile ex auro et gemmis.

MŎNĬMENTUM et MŎNŬMENTUM, i, n. Monument, souvenir, tout ce qui rappelle le souvenir d’une personne ou d’une chose. Syn. Memoria, litteræ, commentarii, moles, opus publicum, tropæum. Epith. Æternum, amplissimum, celeberrimum, clarum, gloriosum, gratum, illustrissimum, immortale, amplissimum, marmoreum, atticum, certum, gravissimum, perenne, ære perennius. Pauca, plena, præclara, publica, pulcherrima, religiosa, sempiterna, summa, tecta, vetera. Usus: 1. Cupio, res meas monimentis litterarum commendari, mandari. Amplissimis monimentis consecrare memoriam nominis. Monimentis proditum testatumque reperimus. Publicis monimentis rerum gestarum, annalium monimentis celebrare. Monimentum statuere, ponere, relinquere, præbere; in animis condere et collocare. Testimonium ac monimentum virtutis, honoris, gloriæ, rerum gestarum. 2. Sepulcrum, tombeau. Sepulcrorum monimenta et elogia. Aditus monimentorum suorum carminibus exornare.

MŎNĬTĬO, ōnis, f. Avertissement, avis, exhortation. Syn. Admonitio, monitum. Usus: Monitio acerbitate, objurgatio contumelia vacare debet.

MŎNĬTOR, ōris, m. Celui qui avertit, qui fait souvenir. Syn. Admonitor. Epith. Fatuus. Usus: Cæsar auctor et monitor hujus sententiæ.

MŎNĬTUM, i, n. Avis; conseil. Syn. Præceptum, monitio. Phras. Monitis tuis parui, j’ai obéi à vos conseils. Meæ aures tuis monitis semper patuere; præcepta nequaquam surdis auribus cecinisti; tuis monitis ac præceptis ducendum me præbui; tuis monitis auscultavi. Cf. Obedio. Usus: Tuis monitis et consiliis nitar. Cf. Consilium.

MŎNĬTŬS, ūs, m. Avertissement. Syn. Monitio. Usus: Divino monitu.

MONS, tis, m. Montagne. Syn. Alpes. Epith. Communis, altus, apricus, sacer; altissimi, impendentes, patrii, silvestres, vestiti. Phras. 1. Regio tota undique montes habet, tout le pays est couvert de montagnes. Perpetuis montibus continetur; perpetuo jugo montis asperi et prærupti includitur; regio cincta, circumvallata montibus; regio circumjectis montibus tanquam vallo septa. 2. Mons altus, montagne élevée. Mons editi in altitudinem ingentem cacuminis; jugum montis cœlo junctum; mons in ingentem altitudinem exsurgens, surgens. 3. Mons in acutum cacumen desinens, montagne finissant en une cime aiguë. Mons in angustum dorsum cuneatus; mons, cujus jugum in acutum cacumen exsurgit. 4. Mons rupibus horridus, mont couvert de rochers. Mons præruptus, saxisque et cotibus impeditus, mons vastus ab natura et humano cultu. Usus: Infimæ radices montis, le pied d’une montagne. Jugum montium cepit, quorum perpetuum jugum in Persidem excurrit. Edita montium occupat. Qua se montium jugum paulatim demittit. Dorsum ejus montis æquum satis, sed angustum. Danubius molli et clementer edito montis jugo effusus.

Mons Calvariæ, Le Calvaire. Phras. Mons morientis in cruce Servatoris nostri memoriæ consecratus. Mons obitu acerbissima Christi morte ad memoriam insignis.

MONSTRO, as, avi, atum, are, a. Montrer, indiquer, désigner. Syn. Demonstro, commonstro, ostendo, doceo, patefacio, digitum ad rem, in aliquem intendo. Adv. Benigne, comiter, non gravate. Usus: Viam erranti comiter monstrare. Monstrabis, quæ non intelligo. Cf. Ostendo.

MONSTRŌSĒ vel MONSTRŬŌSĒ, Monstrueusement, contre nature. Usus: Nihil tam incondite, tam præpostere, tam monstrose cogitari potest, quod non possimus somniare.

MONSTRŌSUS vel MONSTRŬŌSUS, a, um, Prodigieux, monstrueux. Syn. Portentosus. Usus: Monstrosus partus. Vita scriptisque monstrosus.

MONSTRUM, i, n. Présage divin; prodige, monstre. Syn. Portentum, ostentum, prodigium, errantis in alienos fetus naturæ partus. Usus: Fœdissimum monstrum, naturæque ludibrium.

MONTĀNUS, a, um, De montagne. Usus: Ligures montani, duri et agrestes, les Ligures, peuple de montagnards.

MONTŌSUS vel MONTŬŌSUS, a, um, Montueux, montagneux. )( Planus. Phras. Montosa regio, région montagneuse. Regio præaltis montibus intersecta, distincta, intersepta; impendentibus ubique montium jugis, interjectis montibus coarctata. Usus: Aspera et montuosa regio.

MŎRA, æ, Délai, retard. Syn. Cunctatio, dilatio, prolatio, procrastinatio, tergiversatio, retardatio, tarditas. )( Celeritas. Epith. Justa, longa, minima, multa, parva, utilior, procabilis. Phras. 1. Moram non faciam, je ne retarderai pas. Neminem morabor, remorabor; moram non injiciam; moram non interponam; non retardabo, non extraham vestra consilia; cunctationem non injiciam; tempus longius non ducam; moram non producam; non distinebo longius; moram non afferam; non demorabor vos diutius. 2. Res moram non patitur, l’affaire ne souffre point de retard. Res dilationem non recipit; cunctationem non recipit; dilationem non patitur. 3. Moram res postulat, la chose demande un délai. Res ipsa locum tempusque dari sibi aptum postulat; res ipsa quodammodo manum injicit, et paulisper consistere cogit; res ipsa moram et cunctationem injicit; res ipsa ut aliquid esset moræ, interpellat; intervalli aliquid sibi dari postulat, moram consiliis creat. 4. Ego ipse non ero in mora, pour moi, je ne serai pas en retard. Mora in me nulla erit; moras non traham; nihil erit in me moræ; sine mora, abjecta omni cunctatione adero; non cunctabor. Usus: Ista legatio moram bello afferet. Non modo non effugium, sed ne moram quidem mortis assequi potuit.

MŌRĀLIS, e, gen. com. Moral. Usus: Decet augentem Latinam linguam, philosophiam moralem appellare, quæ de virtutibus et vitiis, omninoque de bonis et malis quærit, mais en enrichissant la langue latine d’un mot nouveau, il convient de l’appeler morale, cette philosophie qui, etc.

MŌRĀTOR, ōris, m. Celui qui retarde, qui empêche. Usus: Adversus unum moratorem publici commodi, etc., contre un seul qui faisait obstacle au bien de l’État, etc.

MŌRĀTUS, a, um, Qui a telles ou telles mœurs; constitué, bien réglé. Syn. Moribus præditus, perpolitus, constitutus, institutus. Adv. Bene, mirabiliter. Usus: Bene morata civitas. Institutus, ac bene moratus adolescens. Cf. Mores boni.

MORBĬDUS, a, um, Malade, indisposé. Syn. Morbosus. Usus: Morbidum corpus, pecus. Cf. Debilis, Morbosus.

MORBŌSUS, a, um, Malade, maladif. Syn. Morbis obnoxius. Usus: Majores nostri iracundos solos morbosos nominarunt.

MORBUS, i, m. Maladie. Syn. Invaletudo, malum corporis, ægrotatio. Epith. Difficillimus, gravis, perniciosus, diuturnus, ingravescens, miser, mortifer, novus, perpetuus, relevatus, senescens, tantus, vetus. Alieni, insanabiles, odiosi, opinabiles, voluntarii. Phras. 1. In morbum incidit, il est tombé malade. In morbum cecidit, delapsus est; morbo oppressus, correptus; implicitus est; valetudinis quodam genere tentatus est; in morbum injectus est; eum ingens vis morbi adorta est; in morbum implicitus est; morbum nactus est; morbo infestari cœpit. 2. Ex morbo decumbo, la maladie m’oblige à garder le lit. Morbo urgeor, impedior, implicor, teneor, afficior, affligor, opprimor; morbo intabesco; in morbo cubo; ex gravi diuturnoque morbo infirmus sum; graviter æger sum; morbo exerceor; incommoda mihi valetudo est; morbo conflictor. 3. Morbus augetur, le mal s’aggrave, empire. Crescit morbus et ingravescit in dies; ad morbi vehementiam nova in dies fit accessio. 4. Morbus decrescit, la maladie diminue. Laxatur vis morbi; senescit vis morbi, et remittit; morbi fit inclinatio ad sanitatem. 5. Ex morbo nondum plene convalui, je ne suis pas encore complètement rétabli. Etsi contra vim gravitatemque morbi contendam, redeunt tamen commotiunculæ aliquæ, ut malo me liberatum, aut omnino confirmatum dicere non possim; levari morbo me sentio, nondum ex illa virium debilitate recreari. 6. Ex morbo convalui, je suis guéri de ma maladie. Morbo defunctus sum; morbum medicamentis depuli, removi; e morbo evasi; recreor ex gravissimi morbi longinquitate. 7. Morbi latius serpunt, la contagion gagne au loin. Vulgantur contactu in homines morbi; cœlestis ira urbes morbis populatur; morbi in agrestes irruunt; ingruunt morbi, et vis mali latissime vagatur. Usus: Senescentis morbi remissio profuit. Vi morbi consumptus est; morbo exstinctus est, il est mort de maladie.

MORDAX, ācis, omn. gen. Qui mord facilement; piquant; amer. Syn. Aculeatus, dentatus. Usus: Mordax sollicitudo; homo mordax.

MORDĔO, es, mŏmordi, morsum, ere, a. Mordre; chagriner, tourmenter. Syn. Morsu, dente peto, appeto; perstringo, carpo. Usus: Transl. Valde me momordit epistola tua. Si ignominia pupugit, par pari referam, nec decrit, quod te mordeat.

MORDĬCUS, adv. 1. En mordant. 2. Au fig. tenir à, persister dans. Syn. Arcte, tenaciter. Usus: Auriculam mordicus abstulit. Perspicuitas, quam mordicus tenere debemus, la clarté, à laquelle nous devons nous attacher.

MŎRĬBUNDUS, a, um, Mourant, moribond. Syn. In exigua spe trahens animam, moriens. Usus: Moribundum vidistis illum. Cf. Assisto.

MŌRĬGĔROR, aris, atus sum, ari, d. Condescendre à, être complaisant. Syn. Morem gero, obsequor, satisfacio, obsecundo. Usus: Voluptati aurium morigerari debet oratio, le style doit flatter l’oreille. Cf. Obedio.

MŎRĬOR, ĕris, mortuus sum, mori, d. Mourir. Syn. Emorior, occido, intereo, decedo, animam ago, mortem obeo, mortem oppeto, de vita decedo; e vita discedo, recedo, migro, emigro, demigro, excedo; vitam cum morte commuto; vitam amitto; extremum vitæ spiritum edo; vitam desero; ab hominibus demigro; ago supremum vitæ diem; extremum vitæ diem morte conficio; morte occumbo; diem obeo; de vita exeo; naturæ concedo, satisfacio; e corpore excedo, emigro; morte occumbo; finem vitæ facio; animam efflo; vitæ cursum, vitæ curriculum conficio; morte deleor; animam, vitam edo; vita fungor; naturæ cedo; e vita cedo; fato concedo; mortalitatem, supremum diem expleo; fato perfungor; ex conspectu hominum morte decedo; rebus humanis eripior; ad DEUM excedo; de medio excedo; vitam pono; mortem cum vita commuto; vitam reddo; spiritum reddo; e vita tanquam ex theatro exeo; e vita, e medio abeo; ex his tenebris ad sempiternam lucem excedo; morti occumbo; occido et exstinguor; istis corporis custodiis liberor; animas corporis se vinculis relaxat; vita me deserit; anima me relinquit; letum oppeto; morte defungor; naturæ debitum reddo; mors me occupat; mors me aufert. Phras. 1. Ex morbo mortuus est, il est mort de maladie. Morbo absumptus est; vis morbi hominem consumpsit; vitam homini ademit; vitam abstulit: vi morbi oppressus vitam amisit; morbo exstinctus est; morbo naturæ debitum reddidit. 2. Ex vulnere mortuus est, sa blessure l’a fait mourir. Prolapsus in vulnus, moribundus cecidit; multis vulneribus confectum anima, ultimus spiritus defecit, recepto altius ferro exspirans corruit; vitam in vulnere posuit; sauciatum telo, spiritus pariter ac sanguis liquit; accepto vulnere animam deposuit; linquente spiritu pariter ac sanguine moribundus in arma procubuit. Vulnus vitæ finem attulit; sub oculis hostium vitam profudit; vitam finivit. 3. Mortuus est senex admodum, il est mort dans un âge très avancé. Naturæ modum explevit; naturæ cessit, concessit; naturæ satisfecit; naturæ debitum reddidit; natura ipsa hominem consumpsit; corpus senectus solverat; naturæ dissolutione exstinctus est; diem suum non immatura morte obiit; mortalitatem explevit; vivendi curriculum a natura concessum confecit. 4. Pie sancteque mortuus est, il est mort en bienheureux. Plenus recte factorum gloria ad DEUM excessit; ex vitæ hujus tenebris ad sempiternam lucem excessit; de vitæ statione discessit; in cœlum migravit; in vivis, inter vivos esse desiit; ad beatam immortalitatem demigravit; e custodia corporis evolavit; ereptus, exemptus rebus humanis in cœlum abiit; amorem hujus lucis immortalium spe bonorum lætus projecit, et ad divinum illud animorum concilium plenus meritis migravit; diem supremum, omnibus morientium præsidiis comparatus ad vitæ exitum, sacris mysteriis rite procuratus et expiatus, rite munitus et confirmatus, pie religioseque confecit. 5. Repente mortuus est, il est mort tout à coup. Mora hominem repente occupavit, abstulit, subita morte correptus est; supremus eum dies ante occupavit, quam instare crederet; morte repentina oppressus, ereptus est; nihil cogitantem vita deseruit, anima reliquit; vis repentina mortis sustulit. 6. Si mori fors ante contingeret, s’il m’arrivait de mourir auparavant. Si quid me fieret; si quid humanitus accideret; si me fatum præriperet. Si quid mihi accideret; si mors ante obreperet. 7. Libenter pro patria moriar, volontiers je donnerai ma vie pour mon pays. Libenter pro patria vitam profundam, vitam reddam; spiritum, quem naturæ debeo, patriæ reddam; pro patria morti occumbam; libenter pro patria fatum excipiam; patriæ sanguinem meum largiar; impendam libenter meum patriæ spiritum; pro patria ingenti animo letum oppetam. 8. Cupio mori, je désire mourir. Cupio e vinculis corporis elabi, evolare; cupio relictis rebus mortalibus ad exoptatam immortalitatem discedere; cupio ad vitæ metas pertingere, ex hoc carcere emitti; e vitæ hujus ærumnis ac calamitatibus morte abduci; de vita exire; lucis hujus usuram reddere; ab hoc exilio ad illam bonis omnibus affluentem regionem transire. 9. Omnibus moriendum est, tous les hommes doivent mourir. Mors omnibus impendet; omnia hac lege creata sunt ut morte deleantur, exstinguantur; mortem nemo effugiet; omnibus ad mortem irrevocabili decreto decurrendum est; suprema necessitas omnibus est subeunda. Usus: Sapientissimus quisque æquissimo animo moritur.

MŎROR, aris, atus sum, ari, d., n. et a. S’arrêter, séjourner; tarder. Syn. Cunctor, in mora sum; maneo, commoror. Adv. Diutius, parum, valde. Phras. 1. Nescio, quamdiu Venetiis moraturus sim, je ne sais combien de temps je resterai à Venise. Nescio quantum temporis positurus sim, quot mensium mea Venetiis commoratio futura sit; quantam moram Venetiis facturus sim; quanto tempore Venetiis detinendus sim. 2. Alia ex aliis me morantur, mille choses m’arrêtent, me retiennent. Moram injiciunt; distinent me alia ex aliis; alia ex aliis me tenent, remorantur. Cf. Mora. Usus: 1. Brutus valde moratur, non tergiversans sed exspectans. 2. Impedio, retardo, moram affero, arrêter, retarder. Non morabor te quin mox conscendas. Cf. Differo.

MŌRŌSĒ, Avec une humeur chagrine, morose. Syn. Fastidiose, importune. Usus: Piso iracundius respuebat ineptias hominum, sive morose, sive ingenuo liberoque fastidio.

MŌRŌSĬTAS, ātis, f. Humeur chagrine, difficile. Syn. Difficultas. )( Comitas, humanitas. Epith. Inutilis, odiosa. Usus: Ne irascamur importune petentibus, ne in morositatem inutilem et odiosam incidamus, ne témoignons pas notre mauvaise humeur contre les solliciteurs importuns, de peur de nous faire des ennemis sans nécessité.

MŌRŌSUS, a, um, Capricieux, chagrin, fantasque. Syn. Difficilis, inhumanus, importunus. )( Facilis, comis. Usus: Senes anxii sunt, morosi, iracundi, difficiles. Mulier stomachosa et submorosa. Cf. Durus, Asper, Inhumanus.

MORS, mortis, f. Mort. Syn. Interitus, occasus, fatum, letum, exitus, discessus, supremus alicujus dies, excessus e vita, dissolutio naturæ. Epith. Acerba, atrocior, beata, bellica, peregrina, bona, certa, communis, consentanea vitæ, crudelis, miserabilis, divinior, dubia, extrema, fatalis, fœda, gloriosa, fortunata, fraterna, matura, honesta, indigna, immatura, levior, media, melior, misera, nefaria, paterna, perniciosa, propinqua, repentina, teterrima, stabilis, subita, turpis, voluntaria, vulgaris. Usus: Mortem alicui minitari, menacer de mort. Mortem alicui afferre, offerre, morte afficere, mulctare, donner la mort. Ad mortem mittere, dare aliquem, envoyer à la mort. Mortem sibi accelerare, mortem sibi consciscere, se suicider. Mortem oppetere, obire, cum vita commutare, morte deleri, mourir. Cf. Morior.

MORSŬS, ūs, m. Action de mordre, morsure. Epith. Acer, immanis, viperinus, ulceratus. Usus: Acer morsus doloris.

(Mortale peccatum, Vulg.) Péché mortel. Crimen mortiferum, letiferum, capitale; letalis noxa, letalis noxæ piaculum, pestifera animi macula. Cf. Pecco.

MORTĀLIS, e, gen. com. Mortel, sujet à la mort. Syn. Morti obnoxius, dissolubilis. )( Immortalis. Usus: Mens soluta et libera, segregata ab omni concretione mortali. Pro mortali conditione vitæ immortalitatem estis consecuti. Sciebam me genuisse mortalem. Cf. Homo.

MORTĀLĬTAS, ātis, f. Mortalité. Syn. Mortalis vitæ conditio, naturæ communis fragilitas. Usus: Omne, quod ortum est, mortalitas consequitur. Multa illi supra mortalitatem sunt attributa.

MORTĀRĬUM, ĭi, n. Mortier. Usus: Contundere in mortario.

MORTĬFER, ĕra, ĕrum, Mortel, qui cause la mort. Syn. Pestifer, perniciosus, letalis, mortem afferens. )( Salutaris. Usus: Morbus, plaga, vulnus mortiferum.

Mortĭfĭcātĭo, ōnis, f. Mortification. Corporis afflictatio, asperitas vitæ voluntaria.

Mortĭfĭco, as, are, Mortifier. Corpori ægre facio, acriter mihi impero; arcte et contente me habeo; noxias frango cupiditates; duriter ac inclementer me tracto; genium defraudo. Cf. Domo, Edomo, Disciplina.

MORTŬUS, a, um, Mort, décédé, défunt. Syn. Morte deletus, consumptus; fato perfunctus; sensu ac vita carens. Adv. Brevi, intestato, omnino, proxime, repentino, acerbe. Usus: A mortuis excitare. Infra mortuos amandare.

MŌRES, rum, m. pl. Mœurs, caractère. Phras. 1. Est optimis moribus adolescens, ce jeune homme a un caractère excellent, des mœurs irréprochables. Moribus est gratissimis et humanissimis; natura sanctis et religiosis; modestis, et ad capienda præcepta mollioribus; summa facilitate et comitate; mira facilitate et jucunditate naturæ. Mitis ingenii juvenis est, moribus placidis, liberalibus, summa suavitate temperatis vel conditis; ingenui, placidi et comiter facilis multa documenta sunt; singulari est morum elegantia; cultissimis est moribus et omni humanitate perpolitis. 2. Moribus est malis, il a des mœurs dépravées. Pravis est moribus et protervis; barbaris et immanibus; corruptis et perditis; violento est ingenio, et indomito; summa est ingenii asperitate; homo est effuse petulans, nequam et improbus; protervus, petulans, ignavus; homo semissis, homme sans valeur, qui ne vaut pas deux sous. 3. Ad mores suos cito rediit, il est vite revenu à ses mauvaises habitudes. Cito rediit ad ingenium; recepit se ad ingenium suum; in eamdem vitam revolutus est; ad pristinam vitæ consuetudinem revertit, se retulit, revocavit. 4. Mores deficiunt, les bonnes mœurs s’en vont, la corruption s’accroît. Desident mores, labuntur; ire cœperunt præcipites; disciplina morum paulatim fluere ac inclinari cœpit. Cf. Disciplina. Usus: Aliquem in suos mores formare, former quelqu’un à son image.

MOS, mōris, m. Conduite, usage, coutume. Syn. Consuetudo, institutum, ritus, disciplina, usus, modus. Epith. Accusatorius, antiquus, austerus, civilis, communis, conscius, perversus, usitatus, verus, novus, patrius, domesticus, regius, rhetoricus. Amabiles, boni, modesti, commodi, corrupti, dispares, extremi, faciles, feri, grati, immanes, improbi, imperiti, barbari, justi, integri, religiosi, timidi, mali, molesti, perditi, rustici, suaves, severi, temperati, feri. Phras. 1. Moris est, il est d’usage, c’est l’usage. In more est; in more positum est; more comparatum, confirmatum est; consuetudo fert; consuetudinis hoc est; consuetudo est, mos est; mos obtinuit; mos fert; more receptum est; jam inde a majoribus consuetudo tenet, obtinet, ita fert; vetus hoc est, ut, etc. 2. Morem suum servat, il garde ses habitudes. Instituto suo utitur; institutum suum tenet, servat; solemne suum servat; morem suum obtinet, tenet, retinet; propositum suum tenet; institutum suum sequitur; antiquum obtinet. Usus: Hoc factum est more et modo. In more majorum id non fuit. Meo more agam. More barbarorum fungi, agir en barbare. Abhorret id a more nostro, cela est contraire à nos usages. Decedere de more et instituto, abandonner les anciennes coutumes. Revocare veterem morem, ramener une vieille coutume. Morem inducere, in morem aliquid inducere, transferre, perducere, faire passer qqchose en coutume. Morem eum posteri acceperunt, leurs descendants ont adopté ces usages. Tenues reliquiæ pristini moris hærent, il ne reste plus que des vestiges des anciennes coutumes. Mos ille ac consuetudo inveteravit, cette habitude s’est enracinée. Non recedam a more et consuetudine, je n’abandonnerai pas mes coutumes et mes habitudes. Morem alicui gerere, faire les volontés de qqn. Cf. Consuetudo.

MŌTĬO, ōnis, f. Mouvement, impulsion. Syn. Motus, commotio. Epith. Continuata, perennis, transversa, dispar, suavis. Usus: 1. Orbium cœlestium motio. 2. Affectus, motiones animi, les mouvements, les passions de l’âme.

MŌTŬS, ūs, m. Mouvement, agitation. Syn. Motio, agitatio, impulsus. )( Status. Epith. Acerrimus, alienus, asper, celer, certus, necessarius, constans, deformis, divinus, dulcis, externus, igneus, inanis, incertus, incredibilis, interior, jucundus, magnificus, minimus, naturalis, novus, opinabilis, oratorius, pronus, obliquus, supinus, repentinus, sempiternus, solutus, temerarius, turbidus, venustus, voluntarius. Accommodati, admirabiles, aversi, uberes, acuti, constantes et rati, dispares, dissimiles, finiti, æquabiles, inimici, non temperantes, liberi, magni, odiosi, palæstrici, mediocres, soluti, vagi, turbulenti, volucres. Usus: 1. DEUS motum dedit cœlo. Animalia motu cientur interiori. In maximis motibus et mutationibus cœli. 2. Affectus, perturbatio, commotio, mouvements de l’âme, pensée, idée, passion. Magnos animorum motus efficere. Motus animi rationi obtemperantes. Motus cogitationis celeriter agitatus. Nunquam animus agitatione motuque vacuus est. 3. Concursus, turba, tumultus, mouvement politique, émeute, révolution. In quo motu temporum, quanta conversione rerum versamur! Catilinæ insanos motus cohibuit, compressit. Motum concitare, moliri. Motus Reipublicæ afferre. Magno res in motu est. (Motu proprio, Vulg.), de son propre mouvement. Latine: sua sponte.

MŎVĔO, es, mōvi, mōtum, ere, a. et n. Mouvoir, mettre en mouvement; exciter, causer, produire; n. Se mouvoir. Syn. Cieo, agito, impello, pello, verso, ago; efficio, excito; allicio, pellicio, induco. Adv. Conjuncte, leviter, longius, magnopere, mirabiliter, necessario, permultum, valde, vehementius, acute, constanter, dulciter, facile, fortuito, immoderate, inaniter, jucunde, libere, mediocriter, non ita placide, solute, peracute, tardius, vehementer, velociter, vere. Phras. 1. Movit oratione sua hominum animos, son discours a remué les auditeurs. Animos flexit; animos incendit, accendit; motum animis attulit; mentes hominum allexit, voluntates impulit, quo volebat. Valebat ejus oratio ad fingendas hominum voluntates, et quo vellet, ducendas; valebat ad motus inflammandos. Motus animorum ita miscuit, sensus mentesque hominum ita pertractavit, nemo ut resisteret; flexit mentes hominum fregitque ejus oratio; uno sermone animos omnium, quo vellet, perduxit. Perculit animos ejus oratio, et in audientium animis aculeum defixit, reliquit. Ad stimulandos hominum animos aculeum habuit ejus oratio; ita percussit ac quatefecit hominum animos, tanquam in ejus manu omnium voluntates essent; ad sententiam suam populi animos deduxit; in suam sententiam omnium mentes oratione convertit. 2. Motus sum ejus precibus, ses prières m’ont touché. Adductus precibus, impulsus lacrimis, invitatus, inductus precibus cessi. Usus: 1. Ursere illi, ut nos loco moverent. 2. Abduco, ébranler. Movere aliquem de sententia. Senatu movere. 3. Muto, changer qqche. Tot annorum possessiones movere intutum. 4. Discedo, s’éloigner, quitter. Ne te Roma moveris. 5. Sollicito, exciter. Multa me movent in discessu. 6. Allicio, invito, hortor, inviter. Illa me causa movet. 7. Efficio, excito, produire, causer. Clamores, risus, lacrimas, hominum studia, suspicionem movere. Cf. Persuadeo.

MOX, Bientôt. Syn. Quam mox, ocius, statim. Usus: Mox revertor. Cf. Statim.

MŪCRO, ōnis, m. Pointe aiguë; pointe de l’épée. Epith. Cruentus, tribunitius. Usus: Hic est mucro defensionis meæ. Censorii stili mucro. Mucrones jam in civium jugulis fixos rejecimus.

MŪGĬNOR, aris, atus sum, ari, d. Perdre le temps, lambiner. Syn. Cunctor, moror, dissimulo, verbum antiquum.

MŪGĬO, is, ĭi vel īvi, ītum, ire, n. Mugir, beugler. Syn. Boo.

MŪGĪTŬS, ūs, m. Mugissement, beuglement; bruit, grondement. Usus: Terræ mugitus et fremitus. Mugitus ciere, edere. Mugitibus implere viciniam.

MŪLA, æ, f. Mule. Usus: Mulæ partus mirabilis, quia rarus.

MULCĒO, es, mulsi, mulsum, ere, a. Caresser; adoucir, apaiser. Syn. Permulceo, lenio. Usus: Carmina mulcent mentes. Cervix mulcetur dextera. Cantu cervi mulcentur.

MULCTA et MULTA, æ, f. Peine. Syn. Pœna. Usus: Mulctam alicui dicere, irrogare, ab aliquo petere, infliger une amende. Mulctam remittere, condonare, mulcta gratiam facere, remettre une peine. Cf. Pœna.

MULCTĀTĬO, ōnis, f. Punition. Syn. Direptio. Usus: Misera mulctatio bonorum, exilium civium.

MULCTĀTĬCĬUS, a, um, D’amende. Usus: Mulctatitia pecunia.

MULCTO et MULTO, as, avi, atum, are, a. Punir par une amende, infliger une peine. Syn. Mulcta afficio, punio, mulctam irrogo. Adv. Crudelissime, male. Usus: 1. Morte mulctare reos, exilio. 2. Male accipio, male tracto, maltraiter. Discessit ab oppugnatione male mulctatus. Mulctatus virgis, fustibus. Cf. Punio.

MULGĔO, es, si, sum, ere, a. Traire. Syn. Lac e mammis exprimo. Usus: Mulgere oves. Mulgere hircos; de re palam absurda, traire les boucs, c. à d., tenter une chose impossible (Prov.).

MŬLĬĒBRIS, e, gen. com. De femme; mou, efféminé. Syn. Femineus, mollis, effeminatus. Usus: Mundus muliebris. Forma muliebris. Sententia muliebris et enervata.

MŬLĬĒBRĬTER, A la manière des femmes, comme une femme. Syn. Effeminate. Usus: Lamentis se et lacrimis muliebriter dedere. Nequid muliebriter et serviliter faciamus.

MŬLĬER, ĕris, f. Femme. Syn. Femina. Epith. Ægra, ærumnosa, aliena, amens, avara, audax, beata, nobilis; consularis, copiosa, locuples, crudelis, importuna, deterrima, digna, dives, felix, furiosa, gravida, ignota, immoderata, imperita, ingeniosa, insana, libera, libidinosa, misella, misera, molesta, nefaria, nobilis, nota, optima, pecuniosa, propinqua, proterva, seditiosa, suavis, temeraria, procax, irata, timida Beatissimæ, castiores, miseræ, formosæ, inornatæ. Phras. 1. Mulier importuna est, cette femme est insupportable. Mulier abundat audacia, consilio et ratione deficitur; mulier est proterva, seditiosa, parvis rebus sæpe mobilis; mulier est ex earum numero, quæ impotenti naturæ frenos dant, nullumque licentiæ modum faciunt, quæ indomitæ et animi impotes feruntur. 2. Mulier est præstans, cette femme est remarquable. Feminarum præstantissima, spectatissima, primaria, lectissima; virilis animi femina; matrona gravis et spectata. Usus: Mulierum famam ut multorum oculis lux clara custodiat, diligenter sanciendum est. Mulieres omnes propter infirmitatem consilii, majores in tutorum potestate esse voluere.

MŬLĬĔRĀRĬUS, a, um, De femme. Usus: Manus mulieraria, troupe de femmes.

MŬLĬERCŬLA, æ, f. Faible femme, femmelette; femme du commun. Epith. Impura, deterrima, publica. Usus: Bellum cum mulierculis gestum. Ista quidem pueris et mulierculis grata sunt.

MŪLĬO, ōnis, m. Muletier. Syn. Qui mulos agit, agaso. Usus: Mulionem agere.

MŪLĬŌNĬUS, a, um, De muletier. Usus: Penula mulionia.

MULLUS, i, m. Rouget, mulet. Genus piscis. Usus: Mulli barbati in piscinis sunt.

MULSUM, i, n. Vin mêlé avec du miel. Syn. Potio e melle vinoque confecta. Usus: Calicem mulsi ei impingamus, ut plorare desinat.

MULTĬFĂRĬAM, Dans beaucoup d’endroits. Syn. Multis locis. Usus: Aurum multifariam defossum, or enfoui en différents endroits.

MULTĬFORMIS, e, gen. com. Qui a plusieurs formes, varié. Syn. Varius, diversus. Usus: Principis qualitates sunt variæ, et quasi multiformes.

MULTĬJŬGUS, a, um, et MULTĬJŬGIS, e, gen. com. Attelé avec plusieurs, multiple, nombreux. Syn. Multus et varius, multiplex. Usus: Multijugas epistolas simul accepi, j’ai reçu plusieurs lettres ensemble.

MULTĬMŎDIS, De beaucoup de manières. Syn. Multis modis. Usus: Multimodis sum circumventus.

MULTĬMŌDUS, a, um, Varié, divers. Usus: Multimoda ars.

MULTĬPLEX, ĭcis, omn. gen. Multiple, varié; nombreux; considérable. Syn. Multus, varius, copiosus. Usus: Varia multiplexque natura. Genus orationis vagum et multiplex. Anceps et multiplex verbi potestas. Multiplex et tortuosum ingenium.

MULTĬPLĬCĀBĬLIS, e, gen. com. Multiplié, nombreux. Syn. Multiplex.

MULTĬPLĬCO, as, avi, atum, are, a. Multiplier, augmenter. Syn. Augeo. Usus: Aucto exercitu multiplicatis auxiliis, multiplicata cum gloria redii.

MULTĬTŪDO, ĭnis, f. Multitude, foule. Syn. Frequentia, celebritas, turba, cœtus, caterva, populus, vulgus, corona, manus, chorus, colluvies. Epith. Armata, concitata, congregata, domestica, egens, imperita, incredibilis, indocta, infima, infinita, innumerabilis, magna, miranda, repentina, splendidior, tanta, turpis, urbana, universa. Usus: Hominum multitudinem congregare, cogere. Quanta multitudo, quanta vis hominum! Multitudo beneficiorum. Cf. Copia, Numerus.

MULTO, Bien, beaucoup, de beaucoup. Syn. Longe, multis vel omnibus partibus, non paulo, haud paulo, impendio, longo intervallo. Usus: Multo doctior. Meo judicio multo stare malo, quam aliorum.

MULTUM, Beaucoup, souvent, longtemps. Syn. Valde, sane, non parum, sane quam; nescio, quid. )( Parum. Usus: Res diu multumque agitata. Multum ad salutem alicujus conferre.

MULTUS, a, um, Nombreux, en grand nombre. Syn. Multiplex, frequens, non pauci. Adv. Ita, ut, non ita, non parum, quam minime, nimis, fortasse, valde, minus. Phras. 1. Multi affuere, ils vinrent en grand nombre. Frequentes, conferti aderant; magnus numerus erat eorum, qui præsentes interfuere; multitudo hominum forum inundaverat, impleverat. 2. Multa et varia erant consilia, les avis étaient nombreux et différents. Mille indies nova consilia; sexcenta erant de re consilia. Longum sit explicare quot in sententias abierint senatores; plura, quam pro numero senatorum, erant consilia; quot capita, tot erant sententiæ; plura pene consilia, quam capita numerabantur. Usus: 1. Multæ et magnæ res. 2. Præclarus, grand, illustre. Tuum nomen multum est in his locis. 3. Prolixus, longus, nimius, long, diffus. Multus est in laudando. Multus sermo, ad multum diem extractus. Ne in re tenui multus ac insolens sim, pour n’être pas trop long.

MŪLUS, i, m. Mulet. Usus; Mulus clitellarius. Mutuum muli scabunt (Prov.), ce sont deux mulets qui se grattent, en parl. de deux personnes qui se louent mutuellement.

MUNDĀNUS, a, um, Du monde, de l’univers. Syn. Mundi civis et incola. Phras. 1. (Res mundanæ, Vulg.), choses de la terre. Res caducæ, perituræ, fugaces, profanæ, inanes, infimæ, mortales, humanæ, fluxæ res et fragiles. 2. (Homo mundanus, Vulg.), mondain. Homo rerum fluxarum blandimentis implicitus; humanæ vitæ deliciis ac commodis impense deditus; illecebris vanarum oblectationum captus, et irretitus; qui res fugaces et caducas ardenti studio persequitur; omnibus humanæ vitæ voluptatibus obsequitur. Usus: Socrates rogatus, cujas esset? mundanum se dixit, nempe mundi civem et incolam. Cf. Mundus.

MUNDĬTĬA, æ, f. Propreté. Syn. Elegantia, lautitia. Epith. Non odiosa. Usus: Adhibenda est munditia, non odiosa, nec exquisita nimis, il faut avoir une propreté, une élégance qui ne dégénère pas en insupportable recherche.

1. MUNDUS, a, um, Propre, élégant. Syn. Elegans, lautus. )( Sordidus. Usus: Vir mundus et elegans.

2. MUNDUS, i, m. Monde, univers. Syn. Orbis terrarum, orbis universus, rerum universitas; pulcherrimum naturæ regnum; orbis theatrum; universitas rerum, qua omnia continentur; natura universa; mundi moles; civitas communis mortalium atque immortalium. Epith. Æternus, amens, sapiens, aptus, beatus, bonus, pulcher, salutaris, ornatus aspectu, constans, communis, disertus quidem, et mathematicus et musicus, omnium doctrinarum eruditus, postremo philosophus; expers consilii, globosus, immensus, immundus, parum mundus, levis undique, æquabilis et a medio ad summum par, perfectus et absolutus, litterratus, melior, mortalis, sempiternus, præditus animo et sensibus, rotundus, ardens, pulcher, quietus, similis, singularis, unigenus, omnium rerum, quæ naturæ administrantur, seminator et parens et educator atque auctor, universus, stabilis, volubilis. Phras. 1. (Sic agitur in mundo, Vulg.), ainsi on se conduit dans le monde. Sic est vita hominum; sic vivitur; sic natura comparatum est; ita fert hominum consuetudo; sic sunt homines. 2. Quamdiu mundus stetit, depuis la création du monde. Post natos homines; post hominum memoriam; post natum hominum genus. 3. Quamdiu mundus stabit, jusqu’à la fin du monde. Dum genus hominum erit. 4. Quidquid in mundo est, tout ce qu’il y a dans le monde, sous le soleil. Quidquid cœlum suo ambitu complectitur; quidquid in se continet orbis terrarum; quidquid in orbe terrarum est. 5. (Egregie se accommodare novit mundo, Vulg.), il sait se faire tout à tous. Mores ex hominum moribus feliciter effingit; vitæ rationem ad communem vivendi modum belle exigit; vitam ex usu hominum agit; ex communi lege metitur, ad communem vivendi morem mores fingit suos. Cf. Sæculum. Usus: Naturam mundi, et pulchritudinem contemplari. Democritus ait innumerabiles esse mundos. Mundi ætates, partes.

MŪNĔRO, as, avi, atum, are, a. et.

MŪNĔROR, aris, atus sum, ari, d. Donner en présent, gratifier de. Syn. Largior. Adv. Opipare. Usus: Opipare me muneratus est. Cf. Remuneror.

MŪNĬA, ōrum, n. pl. Affaires, devoirs, offices; charges publiques, magistrature. Syn. Munera, onera. Usus: Suis cervicibus publica munia sustinere. Obire munia. Cf. Officium, Munus, Magistratus.

MŪNĬCEPS, ĭpis, m. Citoyen d’un municipe, d’une ville libre. Syn. Civis, popularis, qui e municipio est. Epith. Honestissimus, ornatissimus. Usus: Municipes sunt cives Romani suo jure et legibus suis utentes, muneris tantum cum populo Romano honorarii participes, a quo munere capessendo appellari videntur.

MŪNĬCĬPĀLIS, e, gen. com. De municipe, municipal. Syn. Ex municipio. Usus: Homines municipales et rusticani.

MŪNĬCĬPĬUM, ĭi, n. Ville municipale, municipe. Syn. Conventus, colonia. Epith. Antiquissimum et fidelissimum, frequentissimum, frequens mœstumque, gratum, grave, firmum, honestum, illustre, immune, integerrimum, rusticanum, totum. Reliqua, rusticana, vetera. Usus: Scis cujus municipii sim.

MŪNĬFĬCĒ, Généreusement. Syn. Liberaliter, large, prolixe. Usus: Munifice et large dare aliquid.

MŪNĬFĬCUS, a, um, Généreux, libéral. Syn. Liberalis, largus. Cf. Liberalis.

MŪNĪMEN, ĭnis, et MŪNĬMENTUM, ti, n. Rempart, fortification. Usus: Illa quoque fossa haud parvum urbis munimentum.

MŪNĬO, is, īvi vel ĭi, ītum, ire, a. Entourer un lieu d’une muraille, fortifier. Syn. Firmo, confirmo, obvallo, sepio, obsepio; paro, adorno. Adv. Præclare. Phras. 1. Urbem munire, fortifier une ville. Firmissimis præsidiis munimentisque firmare; vallo fossaque cingere; quasi sepimento aliquo vallare; fossam et alia munimenta urbi circumjicere; aditus omnes fossis aggeribusque præsepire; novo munimenti genere impedire, sepire. 2. Castra egregie munita habemus, notre camp est parfaitement fortifié. Castra ita firmavimus, ut nihil tam clausum ad exitus, tam septum undique, tam tutum ad custodiam nec fieri, aut cogitari possit; castra ex omni parte præmunita, præsidiis militum tecta, probe obvallata; munitionibus valida habemus; castra vallo, vallum congestis arboribus septum habemus, ne qua intrare in munimenta hostis possit. Cf. Munitus. Usus: 1. Munite communem arcem bonorum, obstruite perfugia improborum. 2. Sterno, facio, frayer le chemin. Munire viam sibi ad honores. 3. Reparo, reficio, défendre, protéger. Munire alveum, ripam, aditum. 4. Transl. Viam et aditum ad aliquem sibi munire. Tueri et munire se adversus incumbentia discrimina; benevolentia multorum se munire, se faire un rempart de l’affection publique.

MŪNĪTĬO, ōnis, f. Fortifications, ouvrages de défense, murs, remparts. Usus: Operibus et munitionibus sepire urbem. Operis munitione, et concursu militum, et telorum repulsu submotus hostis.

MŪNĪTŎR, ōris, m. Celui qui fortifie, ingénieur militaire.

MŪNĪTUS, a, um, Muni, fortifié, défendu. Syn. Septus, vallatus; armatus, stipatus. Phras. 1. Locus natura munitus, lieu fortifié par la nature. Oppidum positu munitum; locus ipso satis positu defensus; oppidum loci natura tutum a periculo; defendit se ipse locus; ipsa loci natura facile repellit periculum, in ipso loco satis est ad firmitatem præsidii; oppidum ingenio situs, locique natura, firmum. 2. Locus arte munitus, lieu fortifié par l’art. Munitum manu oppidum. Munitus opere locus. Locus munitionibus obseptus; objectis aggeribus a periculo tutus. Cf. Munio. Usus: 1. Munitus firmissima hominum benevolentia. Urbs natura ac loco munita, succincta portubus, armata muris. Regulus virtutum præsidio munitus. Munitus ad vitæ custodiam. 2. Transl. Sapientia munitum pectus gerere.

MŪNUS, ĕris, n. Don, présent; service, office, devoirs, fonctions. Syn. Donum, beneficium, largitio; officium, provincia. Epith. Ædilitium, amplum, gratum, annuum, candidatorium, consulare, dignum, expletum, divinum, exiguum, extraordinarium, latum, magnificum, mediocre; perfectum, præclarum, provinciale, proprium, publicum, servile, sordidum, pristinum, senatorium, certum. Phras. 1. Muneribus corrumpi se sinit, il se laisse corrompre par les présents. Muneribus facile delenitur; pretio sollicitari atque etiam labefactari fides ejus solet; pretio addictam fidem gerit; est, quem pecunia non oppugnes modo, sed expugnes; venalem habet pretio fidem; quæstui omnia in illo sunt venalia, fides, jusjurandum, æquitas. 2. Munus alicui imponere, imposer une charge à qqn. Muneri aliquem præficere, præponere; munus alicui assignare; partes judicis, quæstoris, etc. dare, imponere; imponere alicui personam judicis, etc. Provinciam alicui decernere, dare, tradere; provinciæ, procurationi præficere; procurationem committere. 3. Munus aliquod gerere, remplir une fonction. Munus sustinere, obire, exsequi; muneri præesse; munere fungi; provinciam habere, sustinere, obire, administrare; liberaliter dextereque munia obire; procurationem habere; personam judicis, etc. sustinere, gerere, tenere, tueri; partes judicis agere. 4. Munus mihi obtigit, on m’a confié une charge. Munus mihi obvenit; mihi mandatum est; ad procurationem ejus muneris vocatus sum; provincia mihi obvenit; obtigit; provinciam cepi, accepi. 5. Munere hoc orbatus est, il a été privé de cette charge. Munus illi ereptum est; a procuratione amotus; procuratione privatus; munere exutus est; ea provincia illi abrogata est; ejus muneris partes illi ereptæ sunt. 6. Muneri suo satisfecit, il a satisfait aux devoirs de sa charge. Munere egregie perfunctus est; munus pro sua et reipublicæ dignitate gessit; partes eas egregie sustinuit, egit, tuitus est; nihil in eo munere gerendo officii, nihil diligentiæ desiderari passus est; summam ex eo munere laudem collegit, tulit, retulit, sibi peperit, comparavit; officium integre cumulateque præstitit. 7. Hoc tui muneris est, c’est votre office, cela vous regarde. Hoc partes tuæ sunt; id tuum est; tui officii est; tuum id munus est, tuarum id partium est; ad te, ad tuum officium pertinet, tuæ curationis res ista est; tua ista curatio est. Usus: Munera dare, largiri, mittere, afferre. Munera sua apud aliquem bene collocare. Munus concinnare. Munus verbis ornare. Muneribus populum delinire. 2. Officium, provincia, dignité, emploi public. Ad munus aliquem instruere. Muneri præficere aliquem. Munus, partes, personam Consulis suscipere. Muneri succedere. Munus defugere. Munerum immunitatem alicui dare. Cf. Donum, Officium, Magistratus.

MŪNUSCŬLUM, i, n. Petit présent, léger don. Syn. Donum exiguum, tenue munus. Epith. Tenue. Usus: Munuscula non ingrata misit.

MŪRĀLIS, e, gen. com. De mur, mural. Usus: Tormentum murale, machine de guerre pour ébranler les murailles, bélier. Muralis corona, couronne murale.

MŬRĬA, æ, f. Saumure, eau salée. Syn. Aqua multo sale condita. Usus: Caro muria condita. Piscis muriæ incoctus.

MURMUR, ŭris, n. Murmure, bruit sourd; bruit, son. Syn. Fremitus, mugitus, strepitus. Usus: Murmur ortum aliorum cum assensu, aliorum assentientes increpantium.

MURMŬRO, as, avi, atum, are, n. Murmurer, faire entendre des murmures; gronder. Usus: Fremitus murmurantis maris, frémissements de la mer qui murmure.

MŪRUS, i, m. Mur; rempart, le plus souv. au pluriel. Syn. Mœnia, paries. Epith. Firmissimus. Phras. 1. Muri pars tormentis dejecta est, les machines ont abattu une partie des murailles. Pars muri tormentis labefactata est; murorum pinnæ frequentibus tormentorum ictibus detersæ sunt; pars mœnium tormentis prostrata, diruta, deturbata, aditum hosti patefecit; verberata crebris tormentorum ictibus mœnia ruinam traxere; disjecta tormentis mœnia; pars una muri tormentis diruta continentibus ruinis urbem nudavit; murus cum ingenti fragore procidit; oppidum ruinis mœnium est patefactum; tormentorum tot ictibus secuta murorum strages; murorum hiatus; mœnium ruina; quassati muri labes; imposita muris plaga ruinam impulit. Quassata pars muri ruinam dedit, ruina collapsa est, ruinam fecit; crebri tormentorum ictus muri ruinam, stragem edidere. Convulsa tormentorum ictibus mœnia et disjecta sunt. 2. Muros tormentis ferire, ouvrir une brèche à coups de canon. Muros tormentis quatere, labefactare; munimentorum ruina aditum in urbem moliri; crebris tormentorum ictibus mœnia verberare; in muros impressionem facere. 3. Murorum hiatum reparare, réparer une brèche. Quassatam muri partem objectis saxis reficere; mœnium ruinam instaurare; muri labem obducta raptim lorica defendere; pinnas loricasque ex cratibus attexere; pluteos vallo addere; desidentem murorum labem pluteis cratibusque reficere, sarcire. 4. Hostes ex murorum ruina depellere, chasser les ennemis des murailles en ruines. Ad prostrati muri ruinas; ad ruinosam muri labem; ad quassatum muri hiatum; ad labefactum muri partem hostes irruptionem molientes arcere; hostem impressionem in munimentorum ruinas facientem depellere; ex ipsis mœnium ruinis hostem submovere. Usus: Leges propugnacula et muri sunt tranquillitatis et otii. Muro urbem sepire, cingere; circumdare. Murum ingentis altitudinis duximus. Facile subruitur ex imo murus quod cæmenta non calce durata sunt, sed interlita luto, structuræ antiquæ genere. Murus humilior, et scalis facile superabilis.

MUS, mūris, m. Souris, rat. Usus: Platonis Politiam nuper mures apud me corroserunt. Clypei a muribus derosi.

MŪSA, æ, f. Muse, chant. MŪSÆ, ārum, f. pl. Les muses; sciences, études. Epith. Agrestiores, mansuetiores, proximæ, pulchellæ, superiores. Usus: Cum omnibus Musis rationem habere cogito. Quis tam aversus a Musis? Qui est si ennemi des études? Quis cum musis, id est, cum humanitate ac doctrina, non habet commercium? Cum musis commercium habet unice. Mansuetiores musæ. Cum musis se delectare. Cf. Litteræ.

MUSCA, æ, f. Mouche. Usus: Puer, abige muscas. Depellere muscas. Ne musca quidem.

MUSCŌSUS, a, um, Couvert de mousse. Usus: Nihil alsius, nihil muscosius.

MUSCUS, i, m. Mousse. Usus: Saxum sæpius volutum non obducitur musco, pierre qui roule n’amasse pas mousse. (Prov.).

MUSĬCA, æ, et MUSĬCE, es, f. Art musical, musique. Syn. Cantus, symphonia. Phras. 1. Musica valde delector, j’aime beaucoup la musique. Musicæ studio teneor; studio sonorum capior; nervorum vocumque cantibus delector; fidibus, tibiis modulate canentibus; fidiculis numerose sonantibus, varietate sonorum; mollissimis et delicatissimis in cantu flexionibus mirifice delector; pulsis scienter fidium nervis, vocum gravitate ac varietate concitari animum vehementer sentio. 2. (Ille textum fecit, ego musicam, Vulg.), il a fait les paroles et moi la musique. Ille materiam subjecit, ego modulate illam descripsi; ille verba, modos ego ac numeros adinveni; voces ille subjecit, ego modis musicis illigavi. 3. (Interea musica instrumentalis fuit, Vulg.), pendant ce temps il y eut un concert instrumental. Interea tibiis fidibusque modulate canebatur; sub hæc cantus nervorum et tibiarum personabat; cantatum interea tibiis fidibusque; interea symphonia, pulsis scienter fidium nervis canebat. Usus: Leges musicæ. Musicam Damon et Aristoxenus tractaverunt. Cf. Cano.

MŪSĬCUS, i, m. Musicien. Syn. Musicis eruditus, symphoniacus, qui voce, fidibus, etc. canit. Usus: Musici, qui erant quondam iidem Poetæ.

MUSTĀCĔUM, i, n. Sorte de gâteau où il entrait du vin doux et que l’on faisait cuire sur des feuilles de laurier. Cibi genus. Usus: Laureolam in mustaceo quærere, chercher une couronne de laurier dans un gâteau au laurier, c. à d., se faire valoir par des bagatelles (Prov.).

MUSTĒLA, æ, f., Belette, fouine. Usus: Mustela catulos suos quotidie transfert.

MUSTUM, i, n. Moût, vin doux. Epith. Novum, dulce. Usus: Nova ista quasi de musto et lacu fervida oratio.

MŪTĀBĬLIS, e, gen. com. Changeant, variable, inconstant. Syn. Quod habet mutationem. Phras. (Valde mutabilis homo est, Vulg.), cet homme est très inconstant. Animum ex levibus fortunæ momentis suspensum gerit; parum constat. Cf. Varius, Inconstans. Usus: Omne corpus mutabile. Mutabile vulgus. Polypo mutabilior. Sidera mutabili ratione labuntur. Cf. Varius, Inconstans.

MŪTĀBĬLĬTAS, ātis, f. Mobilité, mutabilité. Usus: Inconstantia et mutabilitas mentis.

MUTĀTĬO, ōnis, f. Changement, variation. Syn. Permutatio, motus, conversio, inclinatio. Epith. Crebra, magna, manifesta, misera, suspiciosa, imbecillis, minuta, varia. Usus: Optimus est portus pœnitenti mutatio consilii. Coloris, morum, officiorum mutatio. Mutationes quatuor temporum. Mutationem moliri, facere, subire. Magnam voluntatis mutationem afferre.

MŬTĬLO, as, avi, atum, are, a. Mutiler, couper, estropier. Syn. Diminuo. Usus: Mutilatum exercitum in Galliam duxit. Naso, auribus, membrorum parte mutilati.

MŬTĬLUS, a, um, Mutilé, tronqué. Syn. Diminutus, mutilatus. )( Integer. Usus: Mutila quædam et hiantia loqui, prononcer des phrases tronquées, parler sans suite. Cornibus mutilus.

MŪTO, as, avi, atum, are, a. Mouvoir, déplacer; changer, modifier. Syn. Mutationem facio, permuto, inverto, converto, immuto, commuto, vario. Adv. Turpissime, leviter, paulatim, repente, valde. Phras. 1. Locum mutavit, non ingenium, il changea de lieu, non de conduite. Nihil de suis institutis immutavit; mores antiquos non exuit, non correxit; novum ingenium non induit, nec in diversum animum mutavit; nihil de actionum suarum cursu deflexit; loci mutatione nihil a versus a prioribus institutis, nec ad alia se consilia contulit, in alios mores non abivit; commutatio loci quidem facta est, sed ab ingenio suo nihil variavit. 2. Fortuna mutata est, la fortune a tourné. Fortuna jam verterat; fortuna jam variaverat; fortunæ inclinatio quædam facta erat; eam rem conversio rerum, et inclinatio temporum secuta est; fortunæ mutatio in contrarium facta est; paucis diebus magna erat rerum facta commutatio, ac se fortuna inclinaverat. Res in contrarium verterat. 3. Mutare consilium, changer de résolution, de plan, de projet. Calculum reducere; decedere de sententia; discedere a sententia. 4. Mutare ferociam, changer son naturel sauvage. De asperitate multum lenire atque submittere; in mores a veteri asperitate alienos verti; supercilium remittere, ponere. 5. Tempus concedere ad mutandam sententiam, accorder du temps pour changer d’idée. Tempus dare ad receptum pertinacis sententiæ. Usus: Pactiones, consilium, genus dicendi, moris, vestem, sententiam mutare. Civitatem, solum mutare. Nihil mutavit odor, nihil mutatus est.

MŪTŬĀTĬO, ōnis, f. Action d’emprunter, emprunt. Usus: Multos minutis mutuationibus defraudavit.

MŪTŬĒ, Réciproquement, en retour. Syn. Vicissim, mutuo. Usus: Officiis mutue respondere, répondre aux bons offices.

MŪTŬO, Mutuellement, réciproquement. Syn. Mutue. Usus: Fac, valeas meque mutuo diligas.

MŪTŬOR, aris, atus sum, ari, d. Emprunter qqche à qqn. Syn. Mutuam sumo pecuniam; utendum aliquid accipio. Adv. Aliunde. Usus: Orator subtilitatem e philosophia mutuatur, et vicissim reddit ubertatem orationis et ornamenta dicendi.

MŪTUS, a, um, Muet. Syn. Elinguis, tacitus. )( Loquens, eloquens. Usus: Civitas fracta malis, muta, debilitata metu. Curia elinguis, mutum forum. Tempus mutum a litteris. Cf. Obmutesco.

MŪTŬUM, i, n. Emprunt. Usus: Pecuniam sumere mutuum.

MŪTŬUS, a, um, Emprunté, prêté; mutuel, réciproque. Syn. Par, æqualiter, respondens. Usus: Pecuniam dare mutuam, sumere mutuam. Mutuas operas tradere. Beneficentia mutua esse debet. Voluntas mutua. Mutua inter nos officia. In mutua benevolentia amici conquiescunt.

MY̆ŎPĂRO, ōnis, m. Sorte de navire léger à l’usage des pirates. Syn. Navis piratica, lembus piraticus. Epith. Perennes, inopes, relicti. Egregius, pulcherrimus.

MYSTĂGŌGUS, i, m. Celui qui conduit qqn dans les lieux consacrés aux mystères. Syn. Rex sacrorum.

MYSTĒRĬUM, ĭi, n. Cérémonies secrètes; mystère. Syn. Sacra res occulta. Epith. Augustum, tantum. Usus: Hoc tacitum tanquam mysterium teneas. Mysteria aperire, enuntiare nefas. Epistolæ nostræ multum habent mysteriorum.

NÆ, Assurément. Syn. Profecto, valde. Usus: Næ illi vehementer errant.

NÆNĬA, æ, f. Chant funèbre. Usus: Næniæ nomine Græci lugubres cantus appellant.

NÆVUS, i, m. Tache sur le corps. Syn. Corporis macula. Usus: Farina decocta in aceto nævos tollit.

NAM, Car. Syn. Enim, namque, etenim, siquidem, quippe, nimirum, videlicet, sane.

NAMQUE, En effet, à savoir. Syn. Siquidem.

NANCISCOR, ĕris, nactus sum, nancisci, d. Acquérir, obtenir, recevoir, trouver. Syn. Invenio, adipiscor, consequor, assequor, mihi obvenit, offertur mihi. Usus: Si quid firmitatis, virium, laxamenti nactus fuero. Cf. Acquiro.

NĀRIS, is, f. Narine; au pl. NĀRES, ĭum, f. Les narines, le nez. Syn. Foramen nasi geminum. Usus: Nares semper patent. Fasciculum ad nares admovere.

NARRĀTĬO, ōnis, f. Narration, récit. Syn. Rerum gestarum expositio. Epith. Aperta, ficta, brevis, probabilis, dilucida, jucunda, longa, obscura, perspicua, suavis, verisimilis; breves, incredibiles, indoctæ, molestæ. Usus: Narrationes non historico modo, sed prope quotidiano sermone exponere, explicare.

NARRĀTOR, ōris, m. Narrateur, conteur, historien. Usus: Imitator et narrator facetus.

NARRO, as, avi, atum, are, a. Raconter. Syn. Rem gestam narratione expono, demonstro, dico. Adv. Bene, hercule, breviter, diligenter, dilucide, enodate, graviter, sane et probe, jucunde, male, memoriter, multum, novissime, probabiliter, venuste, interrupte, ornate, palam, pervarie. Phras. 1. Narratur, on raconte, on rapporte, le bruit court. Traditum memoriæ est; tenet fama; incorruptis rerum gestarum monumentis traditur; fama est; variorum sermonibus jactatur; fama nascitur, surgit, manat, percrebescit, dissipatur, peragrat, pervadit urbem, venit, pervenit ad aures; fama exit de re; memoriæ proditum est. 2. Res dupliciter narratur, il y a deux récits différents. Duplex inde fama est; duplex inde de re prodita est memoria; variat fama. 3. Rem omnem ex ordine narrabo, je vous raconterai tout en détail. Dicam, eloquar, aperiam, significabo, exponam, explicabo rem omnem, ut gesta est. Scies, cognosces, audies ex me, quæ facta sunt. 4. Rem eamdem sæpissime narrat, il raconte toujours la même chose. Rei gestæ narratione aures complet, implet, obtundit; rem eamdem sæpe auribus inculcat. Usus: Plurima de tuis narrantem multa voluptate audivi.

NARTHĒCĬUM, ĭi, n. Vase ou boîte à médicaments, à parfums. Syn. Myrothecium. Usus: Medicamenta illa tanquam de narthecio promebat.

NASCOR, ĕris, nātus sum, nasci, d. Naître. Syn. Orior, in vitam venio, introeo, ingredior; ortum habeo, in lucem edor, suscipior, primam lucem aspicio, lucem accipio, alicujus satu edor, procedo, vitæ lumen adeo, in lucem prodeo. )( Morior. Adv. De integro, improviso, similiter. Usus: Suapte sponte nasci. Pestis homini ab homine nascitur. Cf. Orior.

NASSA, æ, f. Nasse de pécheur. Syn. Vas vimineum ad capiendos pisces. Usus: Ex hac nassa exire cupio, non ad fugam sed in spem mortis melioris, je veux sortir de cette nasse, de ce mauvais pas.

NASTURTĬUM, ĭi, n. Cresson. Rad. a nasi tormento, ex acri ejus odore. Usus: Persas negat Xenophon ad panem adhibere quidquam præter nasturtium.

NĂSUS, i, m. Nez. Usus: Nasus ita locatus, ut quasi murus oculis interjectus videatur. Naso suspendere aliquem, se moquer de qqn. Illudere aliquem.

NĀSŪTŬLUS, a, um, Moqueur, railleur. Usus: Uxor didacula et nasutula.

NĀSŪTUS, a, um, Qui a un grand nez; fin, spirituel, moqueur. Usus: Homo nasutus, homme fin, avisé, railleur.

1. NĀTĀLIS, is, m. Le jour de la naissance. Usus: Agere diem natalem. Scripsi hæc natali meo.

2. NĀTĀLIS, e, gen. com. De naissance, natal. Usus: Natale solum, Patria. Natalis dies.

NĂTĀLĬTĬA, ōrum, n. pl. Fête pour célébrer le jour de la naissance. Usus: Natalitia dare, celebrare. Natalitia in hortis dedi.

NĀTĀLĬTĬUS, a, um, Relatif au jour de la naissance. Syn. Ad natalem diem pertinens. Usus: Natalitia sidera omnia, tous les astres peuvent présider à la naissance.

NĂTĀTĬO, ōnis, f. Natation.

NĀTĬO, ōnis, f. Nation, peuple. Syn. Gens. Epith. Eruditissima, levissima, magna, officiosissima, religiosa, tota; acerrimæ, bellicosissimæ, cæteræ, communes, deditæ scientiis, exteræ, externæ, conquassatæ, immanes, inimicissimæ, miseræ, multæ, sociæ, ultimæ. Usus: 1. Cæsar natione Romanus. Erudita Græcorum natio. 2. Ordo, race, gent. Tota natio candidatorum. Natio optimatum.

Nativitas Domini, La Nativité de JÉSUS-CHRIST. Phras. Augustissimus et omnium, qui post homines natos illuxerunt orbi, faustissimus dies, quo rerum universarum opifex, DEUS, humanis indutus artubus, ex Matre Virgine natus est. Ortus natalis Christi Servatoris nostri.

NĀTĪVUS, a, um, De naissance; naturel, natif. Usus: Hujus gentis domesticus et nativus sensus est. Malum nativum. Verba nativa et simplicia, quasi sponte nata, mots racines, radicaux.

NĂTO, as, avi, atum, are, n. Nager. Syn. Trano. Phras. 1. Trans flumen natavit, il passa le fleuve à la nage. Flumen natando trajecit; in adversum littus natatione evasit; flumen transnavit; incubans cortici nando in littus evasit; secundo primum flumine delatus, brevi post trajectu, utribus innatans in tutum pervenit; inflati utres eum transvexere; subivit aquam et fluctus diverberando in littus enatavit; utribus incubans in adversum littus deferebatur. 2. Sub aqua natavit ad urbem, il arriva à la ville en nageant sous l’eau. Aquam subivit et occulto lapsu ad urbem usque penetravit. Usus: Natabant pavimenta vino.

NĂTRIX, īcis, f. Hydre, serpent d’eau. Serpentis genus.

NĀTU, Par la naissance, l’âge, les années. Syn. Ætate. Usus: Grandis natu matrona. Natu major, minor. Natu maximus, minimus, stirpis maximus, etc.

NĀTŪRA, æ, f. Nature. Syn. Communis hominum parens, DEUS ipse; provida solersque mater rerum omnium; vis ingenita, causa intima in rebus universis; mundi moles, rerum universitas; item: Ingenium, indoles, conditio, status. Epith. Paulo acrior, admirabilis, angusta, animalis, antiqua, apta, aspera, beata, mortalis, sempiterna, blanda, cœlestis, communis, commutabilis, conservatrix, congrua, continuata, depravata, deterrima, eximia, expers rationis, fera, immanis, fervida, generata, humida, idonea, ignea, ignota, imbecilla, importuna, impurissima, inanima, infensa, intelligens, sapiens, invicta, locupletior, quasi lena sui, mira, mitis, clemens, mortalis, multiplex, firmior, obscura, præstans, parens, patibilis, perfecta, perpetua, plenior, præpotens, prolixa, benefica, propria, provida, solers, pulcherrima, recta, simplex, singularis, socors, spirabilis, superior, tacita, terrena, tristis, recondita, vana, varia, vitiosa, universa. Dissimiles, divinæ, multæ, optimæ. Phras. 1. Natura parum in te benigna fuit, la nature à été pour vous une marâtre. Naturam expertus es parum liberalem; satis angusta natura te suis copiis instruxit; suis te bonis abundare natura notuit; natura sic tecum egit, ut noverca potius, quam mater fuisse videatur; non optime de te merita est natura; non multum naturæ debes. Non est, cur naturæ gratias agas. Possum in te quidvis potius, quam naturæ subsidia laudare. Naturæ bona, quibus abundant alii, in te desiderantur, requiruntur, non agnoscuntur. Inops es a naturæ bonis; desunt ea, quæ natura alioquin impertit, largitur præsidia. 2. (Nescio quam nunc naturam sibi assumat, Vulg.), je ne sais quel caractère nouveau il se forme. Nescio, quod novum induat nunc ingenium; in quos mores abeat; in quos mores se formet; quæ instituta sequatur. Cf. Degenero. 3. Naturam nactus est bonam, il a un bon naturel. Naturæ bonitas in eo eximia, præclara indoles, humanitas singularis; naturam nactus est eximiam atque illustrem; naturam fautricem habuit in tribuendis animi virtutibus; naturæ habitus in eo singularis, ac prope divinus; animus illi e natura bene informatus; animi ingenium magnarum rerum capax et appetens; iis bonis, quæ natura data sunt, naturæ donis, naturæ muneribus, animi dotibus ita ornatus, quidvis ut consequi natura duce posse videatur. 4. Natura tetrica est, il est naturellement triste. Ea est asperitate naturæ, tam acerba indole ac intractata, nihil ut fingi difficilius ac morosius possit; tristi est ingenio ac illepido; asper moribus ac natura, quæ consuetudinem reddit difficilem. 5. (Natura mea talis est, Vulg.), tel est mon caractère, je suis ainsi. Ita natura fert mea; in hos mores me natura finxit; ingenio hoc sum ac indole; ita natura factus sum; sic homo sum. Usus: 1. Ad majora nos genuit natura. Natura est, quæ mundum omnem continet ac tuetur. 2. Vis ingenita et potestas rerum, nature. Natura ipsa nos admonet. Ita natura comparatum. Naturæ speculator. 3. Rerum universitas, mundus, le monde, l’univers, l’ensemble des êtres. Naturæ fabrica incredibilis. In rerum natura quærenda sunt, quæ materia, quæ forma. 4. (Essentia, Vulg.), essence, qualité naturelle. Cujus rei ea vis est, ea natura. Vis et natura justitiæ. 5. Ingenium, mores, nature, naturel, caractère. Victoria natura insolens. Natura in pueris, ut in spectaculis, cernitur. Homo optima, tristi, recondita natura. Naturæ asperitas. Ad naturam eximia quoque ars accedit. 6. Judicium, ratio naturalis, raison naturelle. Natura duce errari non potest. 7. Temperatio, habitudo, habitude. Corporis natura in ægroto cognoscenda est. 8. Ortus, origo, principium, naissance. )( Ars, institutum. Non natura, sed instituto quodam id fit. Natura ita erat factus, ut, etc. Hæc vitia a natura habet. 9. Status, conditio, cursus, cours naturel des choses. Ea erat natura temporum, is cursus, etc.

NĀTŪRĀLIS, e, gen. com. Naturel. Syn. Nativus, innatus, insitus, a natura profectus vel ortus; secundum naturam, naturæ congruens, quod a natura est, quod homini naturaliter, insitum est. )( Fucatus, artificiosus. Adv. Maxime. Usus: Naturalis non fucatus nitor. Milvio naturale bellum est cum corvo. Quæstiones, res naturales, physicæ.

NĀTŪRĀLĬTER, Naturellement, conformément à la nature. Syn. A natura, secundum naturam, natura, ipsius naturæ habitu. Usus: Quod homini naturaliter insitum est, eo uti decet.

1. NĀTUS, i, m. Fils. Syn. Filius. )( Parens, procreator. Usus: Naturaliter a procreatoribus nati diliguntur. Vox alioquin Poetis frequentius in usui quam oratoribus.

2. NĀTUS, a, um, Né, issu. Syn. Ortus, editus, procreatus, progenitus, prognatus, alicujus satu vel partu editus, in lucem editus. Adv. Fortuito, necessarie, optime, ex improviso. Usus: Honesto, amplo, obscuro loco natus; patricio sanguine natus. Scipio ad excidium Carthaginis natus, aptus, factus; aptus, natus ad omnem eloquentiam. Quidam ita habiles, ut non nati, sed ab aliquo Deo ficti videantur. Natus servituti, abdomini.

NAUCUS, i, m. Chose sans aucune valeur, un rien, un zeste de noix. Syn. Juglandis putamen, res nihili. Usus: Nauci facio, non nauci habeo, je ne fais aucun cas, je n’attache aucune valeur.

NAUFRĂGĬUM, ĭi, n. Naufrage. Syn. Jactura, quæ fit nave fracta. Epith. Æterna, maxima, missa, extrema. Phras. Naufragium passus est, il fit naufrage. Navem fregit, naufragium fecit; naufragio interiit; fractæ navis et fortunarum jacturam fecit; naufragio periit; navis onere suo plane capta atque depressa est. Navis expulsa atque ejecta fluctu, fracta est, elisa est; navis hausta mari est; confracta illi navis est; navis procellis diu quassata, postremo demersa est; navis jactata ventis, tempestatibus vexata, postremo fluctibus cessit. Usus: 1. Naufragium reficere, colligere. Naufragio projici, expelli. 2. Transl. Calamitas, malheur, désastre, ruine. In naufragio reipublicæ, fortunarum, rerum, rei familiaris, patrimonii. Hæc una e naufragio tabula mihi superest. Tot clarissimorum regum ducumque naufragia considera. Cf. Navis.

NAUFRĂGUS, a, um, Qui fait ou qui a fait naufrage, naufragé. Syn. Naufragio ejectus, mari haustus, qui naufragium facit. Epith. Natans, sapiens. Usus: Corpora, saxa naufraga.

NAUSĔA, æ, f. Mal de mer, nausée. Syn. Stomachi fastidium. Usus: Navigavimus sine timore et nausea. Ne nauseæ molestiam susciperes æger.

NAUSĔO, as, avi, atum, are, a. Avoir des nausées, mal au cœur. Syn. Stomachi fastidio laboro, abhorreo. Phras. Nauseo pisces, je déteste les poissons. Fastidio sunt pisces; fastidium stomacho movent, generant pisces; nauseam movent, afferunt, generant pisces. Usus: Sudet, palleat, quidlibet, modo ne nauseet, faciat.

NAUTA, æ, vel NĀVĬTA, æ, m. Navigateur, matelot, marin, pilote. Syn. Naviculator, navicularius, remex. Epith. Inviti, timidi. Usus: Nautarum alii malos scandunt, alii sentinam exhauriunt, gubernator clavum tenens ad puppim sedet quietus.

NAUTĬCUS, a, um, De nautonnier, naval, nautique. Usus: Nauticarum rerum scientia. Nautica impedire ministeria.

NĀVĀLE, is, n. Chantiers de construction, lieu où l’on construisait et radoubait les navires. Syn. Armamentarium, locus in quo naves ac opera navalia fiunt et servantur. Usus: Muri, portus, navalia.

NĀVĀLIS, e, gen. com. De vaisseau, naval. Usus: Pugna, disciplina navalis, bellum navale.

NĀVARCHUS, i, m. Capitaine, commandant de vaisseau. Syn. Gubernator et magister navis, navicularius.

NĀVĬCŬLA, æ, f. Petit bateau, barque. Syn. Parva navis, lembus, navigiolum.

NĀVĬCŬLĀRĬA, æ, f. Métier d’armateur, commerce maritime. Syn. Ars nautica. Usus: Naviculariam facere.

NĀVĬCŬLĀRĬUS, ĭi, m. Propriétaire de navires, armateur. Syn. Naviculator, navarchus, navis gubernator.

NĀVĬCŬLĀTOR, ōris, m. Armateur. Syn. Navicularius.

NĀVĬGĀBĬLIS, e, gen. com. Navigable, où l’on peut naviguer. Usus: Flumen navigabile.

NĀVIGĀTĬO, ōnis, f. Navigation. Syn. Navigationis cursus, cursus navalis. Epith. Bona, hiberna, odiosa, longa, hiemalis, portuosa, perdifficilis, vehementior. Usus: Tandem e diutina navigatione in portum veni.

NĀVĬGĬUM, ĭi, n. Toute espèce de navire, vaisseau, bâtiment, barque. Syn. Navis. Usus: Proficisci probo navigio, bono gubernatore ac tranquillitate. Cf. Navis.

NĀVĬGO, as, avi, atum, are, a. et n. Naviguer, voguer. Syn. Navi, in navi vehor navem ago. Adv. Bellissime, bene, caute, commode, considerate, diligenter, expeditius, explorate, feliciter, incommode, omnino, periculose, prospere, quam cautissime, recte, strenue, tarde, tardius, temere, tuto, ultro citroque. Phras. 1. Tempus est navigandi, c’est la saison de naviguer, de se mettre en mer. Non solum nauta significat, sed etiam favonius ipse insusurrat, navigandi tempus esse. Anni tempus navigabile jam præbet mare; nacti idoneum tempus et ventum, e portu exeamus. 2. Vix navigavimus ex portu, à peine étions-nous sortis du port. Vix navim solvimus; vix oras resolvimus, anchoras præcidimus, vellimus; vix conscendimus; vix anchoras præcidimus; vix e portu exivimus; vix e conspectu terræ ablati sumus; vix malum ereximus, vela pandimus; vix navi profecti sumus; vix in altum vela dedimus; vix in altum provecta navis; vix anchoras sustulimus; a terra solvimus, vento nos dedimus. 3. In Græciam navigat, il fait voile pour la Grèce. In Græciam transmittit; in Græciam flectit; in Græciam cursum dirigit; in Græciam transportatur, cursum tenet, navibus proficiscitur, trajicit; in Græciam transvehitur, vela dat, vela facit. 4. Ex Austria in Hungariam navigavit, il descendit d’Autriche en Hongrie. Secundo Danubio descendit, defluxit in Hungariam; secundo flumine in Hungariam delatus est; secundo flumine bellissime in Hungariam decurrit. 5. Cum prope Africæ littora navigarem, quand je côtoyais les rivages de l’Afrique. Cum oram Africæ legerem; navi præterveherem; Africæ littus raderem; cum præter Africæ littus velis ferrer; cum Africæ littus præterveherer. 6. Genuam navigavi, je suis allé par mer à Gênes. Ad Genuam navibus accessi; in portum Genuensem descensionem feci, exscensionem feci; navim adverti Genuensem in portum; navim appuli, navi appulsus sum Genuensem ad portum. Cf. Appello.

NĀVIS, is, f. Vaisseau, navire. Syn. Navigium. Epith. Bona, constrata, magna, idonea, inanis, instructa, ornata, longa, maxima, oneraria, onusta, optima, parva, plena, postrema, pulcherrima, referta, recta, rostrata, salva, tuta ac fidelis. Usus: Navim ædificare, comparare, instruere, fabricare, ornare, construire, équiper un vaisseau. Navim conscendere; in navem ascendere, se collocare, monter dans un navire. Navem ex portu educere, faire sortir un vaisseau du port, lever l’ancre. Navem subducere, tirer un navire sur le rivage. Navim ad littus appellere, toucher terre, aborder. E navi egredi, desilire, se projicere, descendre de vaisseau. Navem frangere, in ipso portu evertere, ex maximis turbinibus ereptam in portu amittere, faire naufrage. Navis tormentis hostilibus depressa interiit, le navire a péri sous les boulets ennemis. Navis in vadum illisa est, le vaisseau a été brisé sur un écueil. Naves in vadis afflictantur, eliduntur, les navires font naufrage contre les récifs. Navim reficere laceratam, colligere de integro, et ornare, radouber un navire, le réparer. Naves firmare, et anchoris infrenare, mettre le navire à l’ancre. Naves in anchoris exspectant, commorantur, les navires sont à l’ancre.

NĀVĬTAS, ātis, f. Empressement, zèle, ardeur, activité. Syn. Industria, opera. )( Ignavia. Usus: Navitas tua et animus in rempublicam est admirationi. Cf. Diligentia.

NĀVĬTER, Avec zèle, ardeur. Syn. Strenue. Usus: Naviter dicere, pugnare. Cf. Diligenter.

NĀVO, as, avi, atum, are, Faire qqchose avec zèle; rendre un service à qqn. Syn. Præsto, exhibeo. Usus: Operam alicui et studium navare. Suffragia alicui, benevolentiamque navare. Navare atque venditare suam operam alicui.

NĀVUS, a, um, Empressé, soigneux, attentif. Syn. Strenuus, impiger, industrius. )( Ignavus. Cf. Diligens, applico.

NE, Ne.... pas, non. Syn. Ut ne, quo ne, neque. Usus: 1. Quidvis age, dumne abieris. 2. Non, ne. Illud ne quis admiretur. 3. Neque, pas même. Ne istius quidem laudis sum cupidus. Nullas a te litteras habeo, ne famam quidem. 4. An, utrum, si. Humine, an sublime putrescat, nihil interest.

NĔBŬLA, æ, f. Brouillard, vapeur. Usus: Quasi per nebulam aliquid videre. Depulsa nebula diem aperuit.

NĔBŬLO, ōnis, m. Vaurien, polisson; charlatan; dissipateur. Syn. Nugator, nequam, qui mendaciis et dolis nebulas offundit et tenebras. Epith. Certior, magnus. Usus: Hærebat nebulo, quo se verteret, non habebat. Cf. Nequam, Malus.

NĔBŬLŌSUS, a, um, Plein de brouillards. Syn. Caliginosus. Phras. Nebulosum erat, l’air était plein de brouillards. Humidi montes effundebant caliginem, quæ universam rei faciem, quæ prospectum oculorum auferebat; quæ liberum oculorum prospectum prohibebat. Nebulosum erat cœlum et caliginosum; nebula erat ad multum diei, densa adeo, ut lucis usum eriperet, non prospectu modo extra vallum adempto, sed propinquo etiam congredientium inter se conspectu; orta ex lacu nebula campo quam montibus densior sederat; prima luce densa nebula saltum omnem camposque circa intexuit. Usus: Caliginosum, nebulosum cœlum.

NEC, Non, ne pas, ni. Syn. Non, neque. Usus: Nec bona, nec mala.

NECDUM, Et pas encore. Syn. Nondum.

NĔCESSĀRĬĒ vel NĔCESSĂRĬO, Nécessairement, forcément, par nécessité. Syn. Necessitate, ex necessitate, necessariis et maximis de causis.

1. NĔCESSĀRĬUS, ĭi, m. Parent, parente, ami, amie. Syn. Conjunctus, intimus, familiaris, necessitudine conjunctus, aliquem necessitudine attingens. Epith. Cari, honesti, paterni; communis, conjunctus, inferior. Usus: Inter necessarios mihi conjunctissimus. Eos necessarios habere oportet, quos ineunte ætate dileximus. Necessarius et propinquus meus. Cf. Familiaris.

2. NĔCESSĀRĬUS, a, um, Nécessaire, absolu, inévitable, forcé. Syn. Opus, fatalis. )( Voluntarius. Adv. Æque, maxime, eo magis, vehementissime, summe. Usus: Necessarium est, quod imperatur: voluntarium, quod permittitur. Leges fatales et necessariæ. Necessaria consecutio. Cf. Necessitas.

NĔCESSE, Nécessaire, forcé, indispensable. Syn. Necessum, necessarium, opus. Adv. Plane, quodammodo, valde. Phras. Necesse erat id facere, il était nécessaire de faire cela. Casus erat fatalis et necessarius; imposita mihi fuit necessitas id agendi; parendum erat necessitati; serviendum erat necessitati; necessitas me ad ea detrusit; ista experiri necessitas subigebat; coactus rerum necessitudine id suscepi; necessitudo, quæ timidos etiam fortes reddit, eo me adegit; necessitate adductus, compulsus id egi. Necessitas ultimum ac maximum telum huc me adegit; ultima necessitas, id ut facerem, admonuit, expressit; invitus hoc feci et necessitate pressus, adstrictus, coactus. Id factum, quod sic tempus et necessitas flagitaret, quod sic usus posceret, quod sic ratio postularet; consilium necessitas subjecit. Id facere necesse habui. Usus: Comitas omnibus necesse est. Necesse non habui scribere. Necesse puto. Cf. Opus, Decet, Necessitas.

NĔCESSĬTAS, ātis, f. Nécessité, besoin absolu. Syn. Necessitudo, fatum, vis. Epith. Crudelis, divina, fatalis, honesta, magna, multa, nimia, nova, probabilis, summa, tanta. Usus: 1. Necessitatem alicui imponere, afferre. Necessitate pressus. Ea mihi necessitas obvenit. Necessitati parere, servire. Necessitatem effugere. In rationem versa necessitas, faire de nécessité vertu. 2. Vinculum conjunctioque amoris, parenté, amitié, intimité. Necessitatem amicitiamque violare. Cf. Necesse.

NĔCESSĬTŪDO, ĭnis, f. Liens étroits, rapports intimes, parenté, amitié. Syn. Familiaritas, amicitia, intima consuetudo, conjunctio, necessitas. Epith. Absoluta, certissima, communis, conjuncta, fraterna, justa, levissima, magna, paterna, privata, recens, sanctior, simplex, singularis, summa, tanta, vetus, magna, nova; simplices et absolutæ. Phras. Necessitudinem cum aliquo facere, lier amitié avec qqn. Conjungere necessitudinem cum aliquo; ad suam necessitudinem adjungere aliquem; cum aliquo necessitudinem constituere; aliquem in necessitudinem recipere. Cf. Amicitia. Usus: 1. Quos natura aut voluntas necessitudine aut benevolentia conjunxit. Vetus mihi cum illo necessitudo intercessit. Necessitudinem cum aliquo habere; colere, conservare necessitudinem. Necessitudine me attingit, il est mon ami. 2. Necessitas, nécessité. Necessitudo est, cui vi nulla obsisti potest. In necessitudinem causam confere, faire de qqche une nécessité.

NEC NE, Ou non. Syn. An non. Usus: Sit missum, nec ne, nescio.

NĔCO, as, avi, atum, are, a. Faire périr, tuer. Syn. Necem affero, occido, interficio. Adv. Manifesto, recte, acerbe, crudelissime. Usus: Fame, verberibus aliquem necare. Cf. Interficio, Occido.

NECTAR, ăris, n. Nectar, le breuvage des dieux. Syn. Deorum immortalium potus.

NECTO, is, nexui, nexum, ere, a. Nouer, attacher, unir, joindre. Syn. Connecto, colligo. Usus: Videtis, quanta sit rerum series, ut alia ex aliis nectantur.

NĒDUM, Ce n’est pas pour que, bien loin de, à plus forte raison non. Syn. Non modo, ne dicam, ut ne addam. Usus: Optimis temporibus non potuere, nedum istis miseris.

NĔFANDUS, a, um, Impie, affreux. Syn. Nefarius, detestabilis.

NĔFĀRĬĒ, D’une manière impie, abominable, criminelle. Syn. Turpiter, scelerate. Usus: Nefarie, libidinose, crudeliter egit.

NĔFĀRĬUS, a, um, Impie, maudit, scélérat, affreux. Syn. Sceleratus, consceleratus, scelestus, impius. Adv. Maxime. Usus: Scelus nefarium facere. Cf. Sceleratus.

NĔFAS, Tout ce qui est impie, illicite, injuste; sacrilége. Syn. Scelus detestandum, non fas. )( Licet. Usus: Nefas dictu. Aiebat id sibi nefas esse. Tu nihil mihi nefas censes.

NĔFASTUS, a, um, Malheureux, funeste, impie. Syn. Nefarius, impius, infelix. Usus: Quæ augur injusta, nefasta, dura, vitiosa dixerit, irrita infectaque sunto.

NĔGANTĬA, æ, f. Négation, proposition négative. Vox technica. Usus: Deinde addunt conjunctionum negantiam sic: non, si hoc est et illud; hoc autem non, igitur illud.

NĔGĀTĬO, ōnis, f. Action de nier, dénégation. Syn. Infitiatio. Usus: Negatio et infitiatio facti.

NĒGLECTĬO, ōnis, f. Négligence. Syn. Neglectus. )( Curatio.

NĒGLECTŬS, ūs, m. Négligence. Syn. Neglectio. Usus: Rem neglectui habere. Cf. Negligo.

NĒGLĬGENS, entis, omn. gen. Négligent, indifférent, insouciant. Syn. Socors, indormiens, dissolutus. )( Sedulus, diligens. Phras. Negligens est in rebus suis, il néglige ses affaires. Rebus suis plane indormit; segnis est ad imperata; dormitat in rebus suis; solute, indiligenter, oscitanter agit omnia; cum maxima illum negotia circumstent, sedet, et oscitatur; segniter, otiose, negligenter agit omnia. Negligentia, inertia, pigritia est incredibili. Cf. Negligo. Usus: Eum socors et negligens natura tardavit.

NĒGLĬGENTER, Négligemment, sans soin. Syn. Indiligenter, oscitanter, pro cætera socordia.

NĒGLĬGENTĬA, æ, f. Négligence, incurie, indifférence, etc. Syn. Indiligentia, pigritia, socordia, inertia, incuria. )( Diligentia. Epith. Agrestis et inhumana, diligens, diserta, non ingrata, mira, plena, summa, turpis. Usus: Negligentia corrumpit animum. Fugere agrestem et inhumanam negligentiam. Negligentiæ se dedere. Negligentia languere, obtorpescere. Cf. Pigritia.

NĒGLĬGO, is, lexi, lectum, ere, a. Ne pas faire attention à, ne pas s’occuper de, négliger. Syn. Mitto, non curo, curare omitto, leviter fero, dissimulandum puto, contemno. )( Curo. Adv. Omnino, maxime, necesse, plane, crudeliter. Phras. 1. Litteras olim diligenter cultas nunc plane negligit, il ne s’occupe plus des lettres qu’il cultivait autrefois avec ardeur. Litteras jam ad se nihil pertinere arbitratur; non laborat jam de paranda doctrinæ fama, nec progressus sui in litteris rationem ullam ducit; nulla illum de litteris cura jam tangit; obduruit plane ad litteras. Famam ingenii plane abjecit; soluto et quieto in tantis æmulantium studiis agit animo; animo ad litterarum studia est omisso; nihil de studiis litterarum sollicitus est. Litteras nil pensi habet. Jacet, refrixit ille discendi labor. Oblivio litterarum eum cepit; summa apud eum rei maxime necessariæ incuria. Motam jam dudum remisit industriam. 2. Negligit officium suum, il néglige son devoir. Cessat in officio; claudicat in officio; deest officio, occasione, sibi; causam suam ipse prodit; causam ipse suam damnat; abest illi cura, diligentia; remisso ac languido est animo in rebus suis; languidius versatur in opere. 3. Hæc omnia sunt ab iis neglecta, ils négligent toutes ces choses. Nihil obedienter curatum; id totum pro cætera socordia actum; dimissa maximarum rerum opportunitas; res tanta ex omnium cura est omissa. 4. Negligant, per me licet, isti commoda publica, qu’ils se soucient peu, je le veux bien, des intérêts de la république. Neglectui, per me licet, sint istis commoda publica; pedibus, per me licet, ista trahantur; fiat jactura istorum omnium, et salutis communis oblivio capiat levissimorum hominum pectora. Dissolvantur instituta omnia, quibus saluti publicæ cavetur; obterantur et conculcentur. Jaceant leges, instituta majorum obsolescant, frigeant bonorum civium studia, langueant, senescant: ego ista nec moveo, nec curo. Vilia habeantur, susque deque habeantur publica commoda, ego ne manum quidem verterim. 5. Adeone negligis sinistram famam? Est-ce ainsi que vous vous inquiétez peu d’une mauvaise renommée? Adeone parum abhorres sinistram de te famam? adeone parvi facis? adeone parum pensi tibi est? nihil igitur pensi habes, nihil laboras; nihil ad te pertinere arbitraris, quis hominum de te sermo sit? adeone famam abjecisti? adeo nec bonæ, nec sinistræ famæ cura cogitatioque te tangit ulla? Usus: Exempla majorum, leges, auctoritatem senatus, religiones, jura publica neglexisti. Cf. Piger.

NĔGO, as, avi, atum, are, n. et a. Nier; refuser, ne point accorder. Syn. Inficior, abnuo, denego, recuso. )( Affirmo, fateor, promitto. Adv. Ad extremum, belle, jucunde, liquido, omnino, molestius, palam, plane, præcise, prorsus, recte, valde, verius, usquam, vulgo. Phras. 1. Negat se a te quidquam accepisse, il affirme qu’il n’a rien reçu de vous. Pernegat, se quidquam a te accepisse, inficias it, præcise negat; plane sine ulla excusatione præcidit; pari animi vultusque constantia abnuit, tibi a se quidquam deberi. 2. Negat sibi omnes delicias, il se refuse toute satisfaction. Genium ubique defraudat; deliciis se fraudat omnibus; ab innocentibus etiam deliciis manum abstinet. 3. Negat opem, il refuse son secours. Spe auxilii rogantem frustratur. Cf. Nolo.

NĔGŌTĬĀLIS, e, gen. com. Relatif à une affaire. Usus: Pars negotialis ea constitutione contenta.

NĔGŌTĬĀTĬO, ōnis, f. Commerce, négoce. Syn. Mercatura. Epith. Vetus.

NĔGŌTĬĀTOR, ōris m. Marchand. Syn. Mercator. Epith. Germanus, obscurus, improbus. Cf. Mercator.

NĔGŌTĬŎLUM, i, n. Petite affaire. Usus: Erit aliquid negotioli.

NĔGŌTĬOR, aris, atus sum, ari, d. Faire le commerce. Syn. Negotium gero; mercaturam facio, exerceo. Cf. Mercator.

NĔGŌTĬŌSUS, a, um, Fort occupé, très affairé. Syn. Plenus negotiorum. Usus: Provincia est molesta et negotiosa.

NĔGŌTĬUM, ĭi, n. Affaire, occupation, devoir, obligation. Syn. Res, munus, cura, labor, provincia, molestia. Epith. Audax, certum, jucundum, dignum, facetissimum, impudens, ineptum et græculum, fortunatum, lautum, lentum, luteum, odiosum, salubre et honestum, suspiciosissimum, turbulentum, vulgare et notum, molestum et operosum, invidiosum, plenum laboris et periculorum, assiduitate molestum, a dignitate alienum, expeditum, forense. Phras. 1. Multa habeo negotia, j’ai beaucoup d’affaires. Multa me circumstant negotia; res mihi multæ tractandæ sunt, et curandæ; maxima onera in republica sustineo. Multis distineor laboribus; negotiorum mole obruor; procuratio quædam multis officiis implicatum me tenet et constrictum; pluribus nunc curis sum adstrictus; res suscepi plurimas et maximas; multis negotiis implicor; tument, ut cum maxime, negotia; occupatissimus sum; multæ ad me quotidie maximarum rerum procurationes deferuntur; multis quotidie urgeor, impedior negotiis. 2. An tibi negotium facesso? Est-ce que je vous crée, vous suscite des embarras? An molestiam tibi exhibeo? An molestia te afficio? An tibi mecum res est? An tibi negotium præbeo, exhibeo? An gravis auribus tuis, an fastidio sum? Num que tibi ægritudo a me objecta est? An negotii tibi aliquid a me seritur, conflatur? An alieno tempore incommodus obversor? Num sermonis insolentia aures tuæ offenduntur? Cf. Molestus. Usus: 1. Nullo negotio rem efficiam. Id non magni negotii est, cela n’est pas difficile. Negotium alicui mandare, imponere, dare, deferre; in negotium mittere; negotio aliquem præficere, præponere, préposer qqn à une affaire, l’en charger. Negotium suscipere; negotium attingere, contrahere, entreprendre une affaire, s’en charger. Negotium administrare, curare, tractare, agere, obire, gerere, sustinere, s’occuper d’une affaire. Negotium expedire, explicare, conficere, transigere cum aliquo, conclure une affaire avec qqn. Multis negotiis implicari, impediri, detineri, obrui, distineri, être embarrassé dans une multitude d’affaires. E negotiis emergere, sortir d’une affaire, s’en tirer. Negotio præesse, être à la tête d’une affaire. In negotio versari, être embarqué dans une affaire. Negotia tueri, prendre soin d’une affaire. Negotia fugere, se a negotiis removere, negotia deponere, fuir les affaires. Negotium invertere, changer les affaires. Est mihi tecum aliquid negotii, j’ai affaire avec vous. 2. Molestia, difficulté, embarras. Negotium alicui facessere, præbere, exhibere, créer, susciter des embarras. Cf. Res, Occupo.

NĒMO, ĭnis, m. Personne, nul. Syn. Nullus, nemo omnium, quis omnium? )( Aliquis. Adv. Omnino. Usus: 1. Nemo de Senatoribus affuit. Te amo, ut neminem. Magis te idoneum scio neminem. 2. Ullus, quelqu’un, une personne. Contingit tibi, quod haud scio, an nemini.

NĔMŎRŌSUS, a, um, Plein de bois, bien boisé. Usus: Insula nemorosa.

NĔMUS, ŏris, n. Bois, forêt. Usus: Agros et nemora peragrare.

NEMPE, Car, en effet, c’est-à-dire, sans doute. Syn. Scilicet, videlicet, nimirum, quippe, certe. Usus: Quibus autem hostibus? nempe, qui, etc. Nempe igitur ea restant.

NĔO, nes, nēvi, nētum, nere, a. Filer. Syn. Fila duco, deduco, torqueo, pensum carpo, manus lanæ admoveo, lanam in fila attenuo.

NĔPOS, ōtis, m. Petit-fils; prodigue, dissipateur. Syn. Qui ex filio vel filia natus; item: Prodigus. Phras. Est in patrimonio nepos, il est prodigue de son patrimoine. Gurges est atque helluo, natus abdomini suo. Patrimonium ejus profundæ libidines devorant. In vino ac luxu, in suo fœtore ac vino jacet; patria bona lacerat, abligurit; notos dies bibit, ludit, vomit. Totos dies in caupona delitescit, ad vesperum perpotat, pergræcatur, voluptati obsequitur. Cf. Consumo, Luxurio.

NEPTIS, is, f. Petite-fille. Syn. Ex filio vel filia nata.

NEPTŪNUS, i, m. Neptune, dieu de la mer. Syn. Maris Deus.

NĒQUAM, omn. gen. indecl. Mauvais, méchant, vaurien. Syn. Homo nihili, improbus, impurus. )( Frugi. Phras. Homo nequam et improbus, homme méchant et malhonnête. Bipedum nequissimus, quo inertior nemo, nemo ignavior proferri potest. Nemo est unquam inventus tam profligatus, tam perditus, tam ab omni non modo honestate, sed etiam simulatione honestatis remotus, relictus. Quæ nota domesticæ turpitudinis non inusta est vitæ ejus? Nequissimus omnium qui sunt, quique unquam fuere, mortalium. Officina nequitiæ, diversorium omnium flagitiorum. Cf. Malus, Nequitia, Improbus.

NĒQUĀQUAM, En aucune façon, pas du tout, nullement. Syn. Nullo pacto, nulla ex parte, minime, haudquaquam, neutiquam; minime gentium, minime vero; fabulæ. Usus: Illud nequaquam præterire possum, quod, etc.

NĔQUE, Non, ne ... pas. Syn. Nec. Usus: Neque tunc peccavi, neque modo.

NĔQUĔO, is, īvi, ĭtum, ire, n. Ne pouvoir pas, n’être pas en état de. Syn. Non queo, non possum, non habeo, quemadmodum et integrum mihi non est. Usus: Istud præterire nequeo. Cf. Possum.

NĒQUIDQUAM, En vain, inutilement. Syn. Frustra. Usus: Ea res mihi nequidquam angorem attulit.

NĒQUĬTER, Tristement, injustement; honteusement. Usus: Ille prave, turpiter, nequiter egit.

NĒQUĬTĬA, æ, f. Mauvaise qualité; dissolution; honte, infamie. Syn. Flagitium, malitia, inertia. )( Frugalitas. Epith. Insignis, perdita, singularis, summa, victrix. Usus: Homo singulari nequitia præditus. Summa nequitia et libidinum infamia. Officina nequitiæ. Cf. Malus, Nequam, Improbus.

NERVŌSĒ, Fortement, vigoureusement, énergiquement. Syn. Enixe, fortiter, valide, firmiter. Usus: Nervose disserere.

NERVŌSUS, a, um, Nerveux, musculeux; fort, énergique. Syn. Fortis, robustus. )( Dissolutus. Usus: Quis Aristotele nervosior?

NERVUS, i, m. Nerf; force, vigueur, énergie. Syn. Torus, vis, vires, robur. Epith. Forenses, honesti. Usus: 1. Nervi in omne corpus ducuntur. Nervorum implicatio toto corpore pertinens. 2. Nervi musici, corde (d’instrument). Nervi fidium ita sonant, ut a digitis sunt pulsi. 3. Virtus, vis, robur. Transl. nerf, force, vigueur. Quantum in tuo animo roboris est, et nervorum! Contendere, intendere, adhibere nervos omnes in re aliqua, employer tous ses efforts pour une chose. Incidere nervos virtutis reipublicæ, énerver le courage de la république. Pecunia belli nervus. Pecunia nervus rerum, l’argent est le nerf de tout.

NESCĬO, is, ĭvi vel ĭi, ĭtum, ire, n. Ne pas savoir, ignorer. Syn. Ignoro, sum ignarus, inscius sum et rudis, id scientiam meam fugit, id latet me, juxta cum ignarissimis ignoro. Phras. 1. Quis vero id nescit? Qui donc ne sait pas cela? Quis in ea re adeo hospes? cujus aures ita peregrinantur? quis omnium tam est ignarus, tam rudis in Republ., tam nihil de se cogitans? quem præterit, fugit? quem id fallere potest? Quis in sua patria tam peregrinus est, et advena, ut rem adeo vulgatam ignoret? Quis in tanta ignoratione rerum omnium versatur? Quis tanta laborat inscientia, cui id incompertum esse possit? 2. Quid agam nescio? Je ne sais ce que je ferai. Hæret aqua; nondum habeo exploratam aut explicatam rationem consilii mei; res necdum est ad liquidum ratione perducta; sententia mihi necdum stare potuit; incertum mihi est, quid fieri conveniat. 3. Nesciente me factum est, cela s’est fait à mon insu. Me ignaro, nec opinante; me inscio, imprudente me, insciente me, me inconsulto factum est. Cf. Ignoro. Usus: Nemo in eo, quod nescit, disertus esse potest. Homo nescio quis. Nescio quid timere videtur.

NESCĬUS, a, um, Qui ne sait pas, qui ignore. Syn. Inscius. Usus: Non eram nescius quantum is, etc., je n’ignorais pas combien celui-ci, etc. Cf. Ignarus.

NEUTER, tra, trum, Aucun des deux, ni l’un ni l’autre. Syn. Indifferens, nullarum partium, qui in neutram partem movetur, medius, neutrius factionis, partis; qui medium quemdam cursum tenet; qui ancipitem se et medium gerit; qui nihil magnopere ad ullam partem inclinatur, qui ex ancipiti temporum mutatione pendet, a studio partium alienus. Neutralis, Vulg. )( Alter, uterque. Usus: In neutram partem commoveri. Neuter vestrum mihi carior est. Neuter anguis, nec mas, nec femina.

NEUTĬQUAM, En aucune façon, nullement. Syn. Nequaquam.

NEUTRO, Ni d’un côté ni de l’autre. Syn. In neutram partem. Usus: Tempus teritur neutro inclinata spe.

NEX, nĕcis, f. Mort violente, meurtre. Mors violenta. Usus: Necem sibi consciscere, se donner la mort, se suicider. Necem alteri afferre. Cf. Mors, Interficio, Occido.

NEXŬS, ūs, m. vel NEXUM, i, n. Prise de corps, contrainte par corps, emprisonnement pour dettes. Syn. Obligatio quædam civilis. Usus: Nexorum et mancipiorum multa sunt jura. Nexu obligari alicui. Nexum inire, se et corpore, et bonis devincire creditori, tomber sous la dépendance de son créancier, encourir la détention pour dettes, tomber en servitude. Nexu solutus, post dissolutum æs alienum, rendu à la liberté après payement des dettes.

NI, Si ne ... pas. Syn. Nisi. Usus: Mirum, ni domi est.

NĪDOR, ōris, m. Odeur, exhalaison d’une chose rôtie. Syn. Odor rerum præsertim assarum. Usus: In illo nidore ganearum tuarum.

NĬDUS, i, m. Nid. Usus: Aves cubilia nidosque fingunt, construunt, eosque quam possunt, mollissime substernunt. Nidos ponere, texere.

NĬGER, gra, grum, Noir. Syn. Ater, atratus, fuscus. )( Albus. Quæ alba sunt, nigra dicere.

NĬGROR, ōris, m. Le noir, la couleur noire. (Nigredo, Vulg.) Usus: Noctis excæcat nigror.

NĬHIL, Rien. Nihilum, nequidquam, non quidquam, nihil quidquam, nulla pars, ne pilus quidem. Phras. 1. Nihil penitus reliquit, il ne laissa absolument rien. Ne vestigium quidem rei est reliquum; tegulam in urbe nullam reliquit; ne minimam quidem rem fecit reliquam; nec argenti scrupulum, nec umbram quidem; non modo granum nullum, sed ne paleam quidem, non glebam ulli reliquit; ne imago quidem veteris opulentiæ nobis relicta est; nihilo minus habemus ex tantis opibus. 2. Nihil de virtute habet, il n’a aucune vertu. Virtutem ne de facie quidem noscit; ne pilum quidem viri boni habet; ne umbram quidem honesti unquam vidit; pristinæ virtutis ne vestigium quidem ullum superest. Usus: Nihil potest fieri nec commodius, nec melius. Nihil tibi obligor. Illa nocte nihil aliud, præterquam vigilatum est, cette nuit-là, on ne fit que veiller. Nihil ad Persium Lælius, Lælius n’a rien à voir avec Persius. Hostes nihil aliud, quam abeunt. Hominem nihil amplius, quam urbe submovit. Tene ego defraudem, cui ipsi nihil est in manu, n’avoir rien.

NĬHILDUM, Rien encore. Syn. Nihil adhuc, non adhuc, nondum quidquam.

NĬHĬLŌMĬNUS, Pour le moins, pas moins. Syn. Nihilo secius.

NĬHĬLUM, i, n. Rien. Rad. ex ne et hilum. Phras. Omnia in nihilum interibunt, tout sera anéanti. Omnia in nihilum occident; recident; ad nihilum venient; in nihilum redigentur. Usus: Ex nihilo orta sunt omnia; nihilo majori in discrimine es ac ego. Nihilo magis, quam tu, certus sum. Pro nihilo ducere hominem. Nihili facere, pendere. Homo nihili.

NĪL, Rien. Syn. Nihil.

NIMBŌSUS, a, um, Plein d’orages, orageux; pluvieux. Usus: Ventus, sidus nimbosum.

NIMBUS, i, m. Averse, pluie; nuage. Syn. Imber, pluvia. Usus: Nimbi, nives, grandines. Cf. Imber.

NĪMĪRUM, Assurément, certainement. Syn. Nempe, scilicet, videlicet. Usus: Hoc nimirum est illud, etc.

NĬMĬŎPĔRE, Trop. Syn. Maximopere. Usus: Nimiopere ædificia me delectant.

NĬMĬO, Trop, extrêmement, beaucoup. Usus: Nimio plus te diligo.

NĬMIS vel NĬMĬUM, Trop. Syn. Immoderate, extra modum, præter modum, ultra quam satis est, ultra justum, plus æquo, nimiopere, nimio plus. )( Parum. Phras. 1. Nimis in dicendo longus es, vous êtes trop long dans vos discours. Nimius es in dicendo; præter modum profusus es in dicendo; nimis progrederis in dicendo; satietate enecas audientes; est quædam in te dicendi exuberantia; immoderatione verborum efferris; immoderata, immensa, infinita est tua oratio; modum excedis, egrederis in dicendo; profusum dicendi genus sequeris; abuteris patientia auditorum; stili luxuriem depascas, nimia reseces, oportet. 2. Potentia nimis magna, puissance trop grande. Magnitudine jam laborat sua; vires præpotentis populi sese ipsæ conficiunt. Usus: Magis offendit nimium, quam parum. Sed hæc nimis requiro. Ne quid nimis (Prov.). Nimis insidiarum. Nimis valde.

NĬMĬUS, a, um, Excessif, démesuré; trop grand, trop nombreux. Syn. Immoderatus, immodicus, intemperans, plus æquo, nimio plus, nimis magnus, etc. )( Modicus. Usus: Nullam ego in re tanta diligentiam nimiam puto. Nimius animi, imperii. Nimio plus mobilia ingenia. Nimius in decernendis præmiis, et tanquam prodigus. Cf. Nimis.

NINGIT, ebat, ninxit, imp. Il neige. Usus: Toto ningit æthere. Cf. Nix.

NĬSI, Si... ne pas; si toutefois... ne pas; à moins que ne.... Syn. Ni, si non, nisi si, quod nisi; præter, præterquam. Usus: Veniam, nisi impeditus fuero. Nisi si se forte jactat. Quem civem senatus, nisi me commendavit? Cur id respuis, nisi quod turpe est? Si nihil aliud fecerunt, nisi rem retulerunt, nonne satis fuit, illis gratias agi?

NĪSŬS, ūs, m. Effort. Syn. Conatus, gressus. Usus: Pedetentim ire, et sedato nisu. Cf. Conor, Labor.

NĪTĒDŬLA, æ, f. Mulot, petite souris des champs. Muris genus agreste.

NĬTĔO, es, ere, n. Luire, briller. Syn. Splendeo, nitesco, floreo. )( Squaleo, obsolesco. Adv. Valde. Usus: Nitet oratio. Unguentis nitet. Cf. Splendeo.

NĬTESCO, is, ere, n. Devenir brillant. Syn. Niteo. Usus: Cœlum nitescit.

NĬTĬDĒ, D’une manière brillante, magnifique. Syn. Splendide, eleganter.

NĬTĬDUS, a, um, Luisant, brillant, poli, resplendissant. Syn. Nitens, cultus. )( Incultus, horridus, agrestis. Usus: Verba, oratio nitida. Pexo capillo nitidus, bien peigné. Nitidi colles, campi. Cf. Cultus.

1. NĬTOR, ōris, m. Éclat, splendeur. Syn. Cultus, munditia. )( Squalor. Epith. Naturalis, non fucatus, nimius, parilis. Usus: Inest in eo naturalis nitor, non fucatus. Ejus nitor urbis Italiam illustrat. Intuens ejus purpuram, et nitorem corporis.

2. NĪTOR, ĕris, nixus et nīsus sum, niti, d. S’appuyer à ou sur qqche; reposer sur qqche; tendre vers. Syn. Enitor, connitor, adnitor. Phras. Salus nostra in illo nititur, notre salut repose en lui. Salus publica unius hominis incolumitate continetur; ex unius vita, vita pendet omnium; unius consilio ac præsidio Respublica nititur. Ex unius viri consilio, auctoritate, gratia suspensæ sunt omnium nostrum rationes. Cf. Innitor. Usus: 1. Ad immortalitatem nominis niti. Consilio, studio, labore omni nitebar. 2. Innitor, sustentor, s’appuyer, reposer sur. Egone hujus pecudis consilio aut præsidio niterer? Divinatio conjectura nititur, la divination repose sur la conjecture. Sustentabimus nos ac omni spe nitemur. Cf. Conor, Laboro.

NĬVĀLIS, e, gen. com. De neige, neigeux. Syn. Nive plenus. Usus: Tumuli nivales, dies nivalis.

NĬVĔUS, a, um, De neige, blanc comme neige. Usus: Candor niveus.

NĬVŌSUS, a, um, Plein de neige. Usus: Nivosa grando.

NIX, nĭvis, f. Neige. Phras. Omnia erant plena nivibus, tout était plein de neige. Densam procella nivem effuderat; nives omnia oppleverant; iter perpetuis obsitum erat nivibus, quas frigoris vis gelu adstrinxerat; prata erant alta nive obruta; cumulata nive tecta laborabant. Usus: Risi nivem atram. Nix vento cumulata ingredientes fatigabat.

NIXŬS, ūs, m. Action de s’appuyer, effort, peine. Syn. Nisus. Usus: 1. Magno nixu aggredi aliquem. 2. Partus, accouchement. Fetum acerbo nixu edere.

NO, as, avi, atum, are, n. Nager. Syn. Nato. Usus: Natura bestias nantes aquarum incolas esse voluit. Cf. Nato.

NŌBĬLIS, e, gen. com. Célèbre, renommé; de noble origine. Syn. Clarus, insignis, genere nobili natus; honesto, summo loco natus; bono loco natus; clarissimo patre satus vel natus, non ignobili, equestri loco, nobilissima familia, inclitis avis seu majoribus natus; stirpe antiquissima, in summa familia ortus; natus in antiquissima amplissimaque familia; bonis parentibus, ampla et honesta familia editus; generosa stirpe profectus; honestissimi et nobilissimi generis; generosus, non ignobilis, non obscurus, in veteri dignitate fortunaque natus; genere insignis, vir honestissimæ imaginis, veteris prosapiæ, multarum imaginum, de summo loco; prognatus genere summo, et summis divitiis, clarus genere; inclitus nobilitate; nobilitate florens, præcellens; regali sanguine creatus; regio semine ortus; vir honoratissimæ imaginis. )( Obscurus, ignobilis. Phras. 1. Nobilis est, il est noble. Domestico summo genere est; inter populares nobilitas illi et opes eminent; nobilitatem generis summam habet; antiquo genere in spem magnæ fortunæ genitus est; antiquitate generis et gloria majorum floret; multas insignesque familias paterna nobilitate complexus est; multa claritudine generis, illustri sanguine est; majorum commendatione insignis est. 2. Materna stirpe non est nobilis, sa mère n’est pas de race noble. Materno genere impar est; paterno summo genere, materno humili atque obscuro. 3. (Nobilis novus, Vulg.), noble de fraîche date. Homo novus; una imagine nobilis; per se cognitus nulla majorum commendatione; nullis imaginibus decorus; qui sibi omnia fortunæ incrementa vel ornamenta debet; qui nobilitatis insignia primus in familiam invexit; splendorem generi suo accersit; natales suos novo dignitatis splendore illustravit. 4. Nobilibus adscriptus est, il fait partie de la noblesse. In nobilium ordinem adscriptus, adscitus, adlectus, cooptatus est; inter nobiles lectus est; nobilitatis jure, ac prærogativa donatus, ornatus est; collata est illi dignitas equestris. Usus: Vir inter suos illustris, ac nobilis. Nequaquam tam genere insignes, quam vitiis nobiles. Ex pietate nobilis et clarus. Cf. Familia, Genus, Generosus.

NŌBĬLĬTAS, ātis, f. Célébrité; noble naissance, noblesse. Syn. Claritas, antiquitas, dignitas generis; vetustas familiæ, splendor, claritudo generis. )( Ignobilitas. Epith. Excellens, clarissima, gloriosa, inimica, integra, innocens, major, notior, par, præclara, præstans, summa, tanta, vera, insignis, princeps, illustris, antiqua, nulli secunda, ingenua, obscurior. Usus: Nobilitate florere, præcellere. Ad memoriam laudum domesticarum et illustrandam nobilitatem tuam. Cf. Genus, Nobilis.

NŌBĬLĬTO, as, avi, atum, are, a. Faire connaître, rendre célèbre. Syn. Illustro, orno, celebro. Usus: Poetæ et opifices post mortem nobilitari volunt. Nobilitatus multitudine rerum gestarum. Spectata et nobilitata viri virtus. Cf. Illustro, Nobilis.

NŎCENS, entis, omn. gen. Nuisible. Syn. Noxius. )( Innocens. Usus: Reus nocens. Libido hominum pestiferorum et nocentissimorum. Cf. Reus.

NŎCĔO, es, cŭi, ere, n. Nuire. Syn. Officio, obsto, fraudi sum, detrimentum affero, incommodo afficio, calamitatem importo, mali aliquid inveho. Adv. Inepte, leviter, mediocriter, quam minimum. Usus: Non licet, sui commodi causa nocere alteri. Nihil nocuerit, si cum Balbo fueris locutus. Cf. Damnum, Detrimentum, Incommodum, Incommodo.

NOCTŬA, æ, f. Hibou, chouette. Syn. Noctuam Athenas mittere, porter de l’eau à la rivière (Prov.).

NOCTU, Pendant la nuit. Syn. Nocturno tempore, in tenebris, nocte. Usus: Noctu, an interdiu. Cf. Nox.

NOCTŬĂBUNDUS, a, um, Qui a lieu, qui se fait la nuit. Syn. De multa nocte ambulans.

NOCTURNUS, a, um, De nuit, nocturne. )( Diurnus. Usus: Nocturni diurnique labores. Fur nocturnus.

NŌDŌSUS, a, um, Plein de nœuds, noueux. Syn. Quod multos habet nodos.

NŌDUS, i, Nœud, lien. Syn. Colligatio, vinculum. Epith. Æternus, difficilis, magnus, cœlestis. Usus: 1. Amabilissimus nodus amicitiæ. Adstrictum pluribus nodis in semetipsos implicatis, et celantibus nexus. Solvere, explicare nodum, cujus nexus, unde inciperet quove se conderet, nec ratione, nec visu percipi poterat. 2. Difficilis ad explicandum locus, res, quæstio, difficulté, embarras, obstacle. Incideramus in nodum difficilem. Dum hic nodus expediatur. Inopia rei frumentariæ magnus in Republica nodus.

NŌLO, non vis, nōlŭi, nolle, v. anom. Ne pas vouloir. Syn. Non volo, non libet, negligo. Adv. Minime, omnino, plane, prorsus, valde. Phras. 1. Nolo in hoc negotio ultra progredi, je ne veux pas m’occuper davantage de cette affaire. Totum simul consilium abjeci; non committam, ut magis eo negotio implicer; studeo effugere, quod male cœptum est negotium; parcam longiori labori; animum posthac talibus curis vacuum et integrum servabo; ejusmodi negotiis ultra me non dabo; aversatur plane animus, abnuit, detrectat illam procurationem. Nego me progressurum, atque in hoc perstabo, neque restitantem quisquam ac tergiversantem ad aliud consilium traduxerit. Tædet me illorum laborum, ac pœnitet. 2. Pactiones tam inhonestas nolo, je ne veux pas de compromis si honteux. Non recipit pactiones tam absonas honestas mea, aspernatur, repellit; ab his pactionibus infamia me rejicit; sibi habeant, quibus istæ probantur, pactiones, ego animum non inducam, ut ad eas conditiones descendam. Absum a tam turpi pactione longissime, neque me unquam ad paciscendum dabo. Usus: Noli putare, cave existimes, n’allez pas croire, ne pensez pas. Cf. Invitus.

NŌMEN, ĭnis, n. Nom, dénomination, appellation. Syn. Vocabulum, appellatio; causa, titulus, debitum; fama, existimatio. Epith. Æternum, alienum, ambiguum, amantius, amplissimum, aureum, carum, certum, clarum, bonum, commune, consulare, contrarium, divinum, divulgatum, dulce, durius, falsum, fatale, finitimum, frumentarium, geminum, gratissimum, gravans, grave, honestum, hostile, illustre, inane, inauditum, incolume, infimum, inimicum, invidiosum, invisum, leve, magnum, miserum, molle, molestum, nobile, notum, novum, obscurum, paternum, patrium, perditum, plenum, populare, pulchrum, recens, regale, regium, sanctum, splendidum, triste, tutum, vitiosum usitatum, vulgare. Aptiora, læta. Phras. 1. Nomen a victa Africa habet Africanus, Scipion reçut le nom d’Africain pour avoir dompté l’Afrique. Africanus a sua victoria nomen traxit, invenit, reperit, adeptus est; cognomen ex victoria invenit, cepit; appellationem a victa Africa traxit; Africano nomen a victoria inditum est; a victa Africa sumpsit, consecutus est; cognomen Africani cum victoriæ insignibus ex Africæ spoliis induit; cognomen Africani ex Africa devicta adscitum est; Africani nomen a victa Africa obtinuit, meruit; Africa devicta Scipioni nomen dedit, cognomen fecit, titulum Africani adscripsit, adjecit. 2. Hoc nomen habet, cela s’appelle. Hoc nomine est; hoc illi nomen est; hoc illi nomen inditum; hoc illi cognomentum est, hoc nomine salutatur; nuncupatur, appellatur. Cf. Nomino. 3. Saluta illum meo nomine, saluez-le en mon nom. Verbis meis die salutem homini; ex me saluta hominem; salvere illum verbis meis jube. 4. Nomen sine re habent, ils ont le nom sans la chose. Honorum vocabula habent, non dignitatis insignia; in amplissimis honorum nominibus, non modo dignitas nulla est, sed et summa deformitas. Honoris inane nomen gerunt. Non tam solido, quam specioso nomine Consules appellantur. Usus: 1. Nomina nova rebus novis ponenda, imponenda, danda. Res novæ nomine etiam novo appellandæ, signandæ, notandæ. Hoc, puto, nomine est. Meo illum nomine roges velim. 2. Causa, titulus, titre, cause, occasion. Græci multis nominibus reprehendendi. Nomine reipublicæ, nullum laborem defugere. Voluptatis nomine omnia facere. Eo nomine nihil de fortuna queri possum. Justæ severitatis nomen barbaris tuis moribus prætendis. 3. Debitum, titre de créance, obligation. Nomina facere. Nomina exigere. Nomen solvere, expedire, explicare, expingere, de tabula tollere, acquitter une dette, dégager sa parole. Decem millia in nominibus habeo, in numerato nihil, j’ai dix mille francs en obligations, et pas un sou en numéraire. 4. Fama, existimatio, auctoritas, nom, renom, célébrité, réputation. Clarum nomen captare, consequi adipisci, obtinere, habere. Viget, floret invictum ejus nomen. Ejus nomen nulla vetustas delebit, exstinguet, obscurabit. 5. Ad rem bellicam, nom (donner son nom, s’enrôler pour le service militaire). In militiam nomen dare. Nomina profiteri. Ad nomen respondere. Nomen alicujus accipere, inscrire le nom de qqn (l’enrôler). Cf. Debitum, Æs, Fama, Detraho, Gloria.

NŌMENCLĀTĬO, ōnis, f. Désignation de qqn par son nom. Syn. Appellatio, nominatio.

NŌMENCLĀTOR, ōris, m. Nomenclateur, esclave qui indiquait à son maître le nom des clients et des personnes qu’ils rencontraient. Syn. Servus monitor, qui civium nomina tenebat seu noverat.

NŌMĬNĀTIM, Nommément, formellement. )( Generatim. Usus: Nominatim honore aliquo excludi. Nominatim appellare.

NŌMĬNĀTĬO, ōnis, f. Appellation, dénomination. Usus: Facere nominationem alicujus, faire l’appel de qqn.

NŌMĬNO, as, avi, atum, are, a. Nommer, appeler. Syn. Appello, nuncupo, voco, nomen pono, impono; nomine appello, compello; verbo noto, certo nomine noto. Adv. Acerrime, bene, brevi, imperite, iterum, melius, præclare, vere. Phras. 1. Filium suum Ascanium nominari voluit, il voulut que son fils s’appelât Ascagne. Parens Ascanio filio nomen dixit, edidit; Ascanio nomen dedit, indidit; Ascanii nomine filium prædicari et nominari voluit; Ascanium nuncupari voluit; Ascanio ut nomen esset filio vel Ascanius ut illi nomen esset; Ascanium salutari voluit; Ascanium filio nomen dixit, edidit. 2. Virgilius opus de agrorum cultu Georgica nominavit, Virgile appela Géorgiques son poème sur la culture des champs. Georgica inscripsit, nuncupari voluit; Georgicorum titulum ferre, habere voluit; Georgicorum appellationem dedit, indidit libris suis; Georgicorum nomine insignivit; Georgicorum nomine prodire, circumferri, legi voluit. Usus: Rem suo certo, ac proprio nomine nominare. Brutus, quem ego honoris causa nomino. Cf. Nomen.

NON, Non, ne pas. Syn. Haud, neutiquam, haudquaquam, minus. )( Etiam. Phras. Non est opus tibi monitore, vous n’avez pas besoin d’instructeur, de conseiller. Nihil admonendus es; nihil est, quod te admoneam; nefas est, te monere; facies, etiamsi nullus moneam; quis est tam demens, quin sentiat, monitore tibi haud opus esse. Usus: Non enim, si mundus non erat, DEUS non erat. Non ita valde cupio.

NŌNÆ, ārum, f. pl. Les nones, le cinquième jour de tous les mois de l’année, excepté mars, mai, juillet et octobre, où les nones tombaient le septième jour.

NŎNĀGĒSĬMUS, a, um, Le quatre-vingt-dixième.

NŌNĀGĬES, Quatre-vingt-dix fois.

NŌNĀGINTA, Quatre-vingt-dix.

NONDUM, Pas encore. Syn. Necdum, neque dum, neque etiam dum, nihildum, etiam nunc non, non adhuc. Usus: Nondum scit rem pater.

NONGENTI, æ, a, Neuf cents.

NONNE, N’est-ce pas? est-ce ne.... pas? Syn. An non? Usus: Nonne ita est? nonne oportuit præscisse me?

NONNĬHIL, Non rien, c. à d., quelque chose. Syn. Aliquantum. Usus: Nonnihil commoveor, un peu.

NONNULLUS, a, um, Non aucun, c. à d., quelque. Usus: Nonnullus honor. Nonnulli dicunt.

NONNUNQUAM, Non, ne ... jamais, c. à d., quelquefois. Syn. Aliquando, interdum; est cum, etc.

NŌNUS, a, um, Neuvième.

NORMA, æ, f. Equerre; règle, modèle, type, exemple. Syn. Lex, regula, præscriptum. Epith. Acerrima, certa, naturalis. Usus: Non hæc sunt Philosophorum acerrima regula, ac norma dirigenda. Natura est norma legis. Non est Epicurus ad istam normam sapiens. Plura homines judicant odio aut amore, quam veritate aut præscripto, aut rationis norma aliqua. Cf. Regula.

NOSCO, is, nōvi, nōtum, ere, a. Chercher à connaître, étudier; connaître, savoir. Syn. Cognosco; cognitum, notum, perspectum habeo; notitiam rei habeo, perspicio, comprehendo. Adv. Bene, funditus, omnino, paululum, modo, plane, penitus, probe, pulchre, recte, satis. Phras. Nosco perbene adolescentem illum, je connais très bien ce jeune homme. Ita mihi notus est, ut sensum ejus et naturam plane perspexerim; pertractatas penitus perceptasque res illius habeo; percalleo res ejus omnes ac rationes; pulchre novi hominem; nihil ignoro rerum ejus; sensus ejus omnes cognitos habeo, et perspectos; ingenium hominis et mores probe, optime teneo; animi ejus ignarus non sum. Cf. Notus, Intelligo. Usus: Jubet nos Pythius Apollo noscere nos ipsos. Non leges civitatis, non jura novit. Si Cæsarem bene novi, is est, qui, etc.

NOSTER, ra, rum, Notre, le nôtre. Usus: Noster est. Noster socer, video, venit.

NOSTRAS, ātis, omn. gen. De notre pays, indigène, compatriote. Syn. Noster, nostræ gentis, consuetudinis, artis, sectæ. Usus: Capior facetiis maxime nostratibus. Nostratia verba.