LIBER SEPTIMUS.
Reading edition
1 Maiores cum sapienter tum etiam utiliter instituerunt,
| per commentariorum relationes cogitata tradere posteris, (5)
ut ea non interirent sed singulis aetatibus crescentia voluminibus
edita gradatim pervenirent vetustatibus ad summam 5
doctrinarum subtilitatem. itaque non mediocres sed
infinitae sunt is agendae gratiae, quod non invidiose silentes
prae|termiserunt, sed omnium generum sensus conscriptionibus (10)
2 memoriae tradendos curaverunt. namque si
non ita fecissent, non potuissemus scire quae res in Troia 10
fuissent gestae, nec quid Thales Democritus Anaxagoras
Xenophanes reliquique physici sensissent de rerum natura
quasque Socrates Platon | Aristoteles Zenon Epicurus aliique (15)
philosophi hominibus agendae vitae terminationes
finissent seu Croesus Alexander Darius ceterique reges 15
quas res aut quibus rationibus gessissent fuissent notae,
nisi maiores praeceptorum comparationibus omnium memoriae
3 ad posteritatem commentariis extu|lissent. itaque (20)
quemadmodum his gratiae sunt agendae, contra qui eorum
scripta furantes pro suis praedicant sunt | vituperandi,
quique non propriis cogitationibus scriptorum nituntur, sed 21
invidis moribus aliena violantes gloriantur, non modo sunt
reprehendendi, sed etiam quia impio more vixerunt, poena
condemnandi. nec tamen haec res non vin|dicatae curiosius (5)
ab antiquis esse memorantur. quorum exitus iudiciorum 25
qui fuerint, non est alienum quemadmodum sint
2 Maioris S.
7 is: his x.
11 nequid x (Ncequid sic S ipse). | tales ante corr. H.
13 platon … zenon (sic, sed philo bis) x.
15 croessus x.
16 fuissent notae HS: non fuissent noctę G (notę Gc).
17 praeceptorem ante corr. H.
18 itaque HS(Gc): ita G.
19 sunt agendae, contra (L): sunt agendaest contra H, agendę ſ̄. ſic ec̄tra S, sunt agendę ＜sic add. Gc＞ | econtra G.
23 repraehendi (sic) H. | quia: qui x.
24 condempnandi (ut 157, 14 condempnatos) scr. HSGc (non G), ut dampnati SGc 158, 2 (non HG). | haec H (hęc) G: hę S.
Plain text
4 nobis traditi explicare. reges Attalici magnis philologiae
dulcedinibus inducti cum egregiam bybliothecam Pergami
ad communem delectationem instituissent, tunc item Ptolomaeus
| infinito zelo cupiditatisque incitatus studio non (10)
minoribus industriis ad eundem modum contenderat Alexandriae 5
comparare. cum autem summa diligentia perfecisset,
non putavit id satis esse nisi propagationibus inseminando
curaret augendam. itaque Musis et Apollini ludos dedicavit
et quem|admodum athletarum sic communium scriptorum (15)
5 victoribus praemia et honores constituit. his ita 10
institutis cum ludi adessent, iudices litterati qui eos probarent
erant legendi. rex cum iam sex civitatis lectos
habuisset nec tam cito septumum idoneum inveniret, retulit
ad eos qui supra | bybliothecam fuerunt et quaesiit si (20)
quem novissent ad id expeditum. tunc ei dixerunt esse 15
quendam Aristophanen, qui summo studio summaque diligentia
cotidie omnes libros ex ordine perlegeret. itaque
conventu ludorum cum secretae sedes iudicibus essent
distributae, cum ceteris Aristophanes | citatus quemadmodum (25)
6 fuerat locus ei designatus sedit. primo poetarum 20
ordine ad certationem inducto cum recitarentur | scripta,
populus cunctus significando monebat iudices quod probarent.
itaque cum ab singulis sententiae sunt rogatae,
sex una dixerunt et quem maxime animadverterunt multitudini
placuisse, ei primum praemium, insequenti secundum 25
| tribuerunt. Aristophanes vero cum ab eo sententia (5)
rogaretur, eum primum renuntiari iussit qui minime populo
7 placuisset. cum autem rex et universi vehementer indignarentur,
surrexit et rogando impetravit ut paterentur
1 Regis H (-es GS)
2 by(i GS)bliothecam H.
3 pto(ptho- G, ptho S)lomeus H.
4 incitatis H (-tus GS).
5 contenderet G (-rat HS).
8 apolloni G.
11 eos: ea x.
12 rex HG: sex S. | sex civitatis: ex civitatis (H, -tes ante ras. S, -te Sc, -tibus G) x.
13 septu(y G, i S)mum H. | r&ullit (sic) H (rettulit solus S). cf. retulerunt x 85, 22.
14 by(i S)bliothecam HG.
16 aristophanen HSc: -nē G et ante ras. S.
24 dixerunt HS: direxerunt G.
27 eum: cū S.
29 imperavit x.
Plain text
se dicere. itaque silentio facto docuit unum ex his eum
esse poetam, | ceteros aliena recitavisse, oportere autem (10)
iudicantes non furta sed scripta probare. admirante populo
et rege dubitante, fretus memoria e certis armariis
infinita volumina eduxit et ea cum recitatis conferendo 5
coegit ipsos furatos de se confiteri. itaque rex iussit cum
his agi furti condemnatosque | cum ignominia dimisit, (15)
Aristophanen vero amplissimis muneribus ornavit et supra
8 bybliothecam constituit. insequentibus annis a Macedonia
Zoilus, qui adoptavit cognomen ut Homeromastix vocitaretur, 10
Alexandriam venit suaque scripta contra Iliadem et
Odyssean comparata regi recitavit. Pto|lomaeus vero cum (20)
animadvertisset poetarum parentem philologiaeque omnis
ducem absentem vexari et cuius ab cunctis gentibus scripta
suspicerentur ab eo vituperari, indignans nullum ei dedit 15
responsum. Zoilus autem cum diutius in regno fuisset,
inopia pressus summisit ad regem postulans ut | aliquid (25)
9 sibi tribueretur. rex vero respondisse dicitur Homerum,
qui ante annos mille decessisset, aevo perpetuo multa
milia hominum pascere, item debere qui meliore in|genio
se profiteretur non modo unum sed etiam plures alere 21
posse. et ad summam mors eius ut parricidii damnati
varie memoratur. alii enim scripserunt a Philadelpho
esse in crucem fixum, nonnulli Chii ei lapides esse coniectos,
alii Zmyr|nae vivum in pyram coniectum. quorum 25 (5)
utrum ei acciderit, merenti digna constitit poena. non
enim aliter videtur promereri qui citat eos quorum responsum,
quid senserint scribentes, non potest coram indicari.
10 ego vero, Caesar, neque alienis indicibus mutatis interposito
2 oportereautemạṭ᷑ Gc.
4 memoriae certis (id est memoria e certis) H: memoria. certis S, memorię certis G.
7 dimisit HS: demisit G.
8 aristophanen (sic) x.
9 byblio(biblyo- S, biblio- G)thecam H. | machedonia x.
10 homero mastix x.
11 iliaden et odissian x.
12 pto(phto- S)lomeus HG.
15 indignans G: -nus HS.
17 pressum (-sū S) summisit HG, pressus misit G.
24 cruce S. | Chii ei: cııeı HG, cuneı S.
25 zmirnae(-ę S, -e G) sic x. | vivom H.
29 alienas ante corr. H.
Plain text
nomine meo id profero | corpus neque ullius cogitata (10)
vituperans institui ex eo me adprobare, sed omnibus
scriptoribus infinitas ago gratias quod egregiis ingeniorum
sollertiis ex aevo conlatis abundantes alius alio genere
copias praeparaverunt, unde nos uti fontibus haurientes 5
aquam et ad propria proposita traducen|tes facundiores et (15)
expeditiores habemus ad scribendum facultates talibusque confidentes
auctoribus audemus institutiones novas comparare.
11 Igitur tales ingressus eorum quia ad propositi mei
rationes animadverti praeparatos, inde sumendo progredi 10
coepi. | namque primum Agatharchus Athenis Aeschylo (20)
docente tragoediam scaenam fecit et de ea commentarium
reliquit. ex eo moniti Democritus et Anaxagoras de eadem
re scripserunt, quemadmodum oporteat ad aciem oculorum
radiorumque extentionem certo loco centro constituto lineas 15
ratione | naturali respondere, uti de incerta re certae imagines (25)
aedificiorum in scaenarum picturis redderent speciem
et quae in directis planisque frontibus sint figurata, alia
12 abscedentia alia prominentia esse videantur. postea Silenus
de symme|triis doricorum edidit volumen, de aede Iunonis
quae est Sami dorica Theodorus, de ionica Ephesi quae 21
est Dianae Chersiphron et Metagenes, de fano Minervae
quod est Priene ionicum Pytheos, item de aede Minervae
dorica quae | est Athenis in arce Ictinos et Carpion, Theodorus (5)
Phocaeus de tholo qui est Delphis, Philo de aedium 25
sacrarum symmetriis et de armamentario quod fecerat
Piraeei portu, Hermogenes de aede Dianae ionica quae
4 alııſ (alı≣ıſ S) alıo x.
9 quia: quae(-ę GS) x (que Gc).
11 agatarcus HS, -tharcus G. | eschyle HS, aeschilo G.
12 scaenam: ad caenam H, adcę|nā G, ad scaenam Hc, adscenā S(Gc).
15 extentionē GS: -ne H. | lineas: adlineas x.
21 samii HG, sann＜i＞ Sc. | zeodorus HS, zeodoricus G, sed v. 5 theodorus x. | de ionica: ionicae (-ce S) x.
22 c(ch S)resiphon x.
23 prienae H, -ne GS (-nę Gc). cf. p. 8, 4. | phy(i G)leos x.
24 doricae (-ce SGc, dorie G) x. | ictionos x.
26 armentario x. | fecerat: fuerat x.
27 pi(y G)raei HG, pirei S (pyrei Gc). | deae | dianae ante corr. H(L): deae | ＜de＞ dianae Hc, deaede dianę GS. | ionicae(-ę S) x.
Plain text
est Magnesiae pseudodipteros et Liberi Patris Teo monopteros,
item Arcesius | de symmetriis corinthiis et ionico (10)
Trallibus Aesculapio quod etiam ipse sua manu dicitur
fecisse, de Mausoleo Satyrus et Pytheos, quibus vero felicitas
13 maximum summumque contulit munus. quorum enim 5
artes aevo perpetuo nobilissimas laudes et sempiterno
florentes habere iudicantur, | excogitatis egregias operas (15)
praestiterunt. namque singulis frontibus singuli artifices
sumpserunt certatim partes ad ornandum et probandum
Leochares Bryaxis Scopas Praxiteles, nonnulli etiam putant 10
Timotheum, quorum artis eminens excellentia coegit ad
14 septem spectaculorum eius operis perve|nire famam. praeterea (20)
minus nobiles multi praecepta symmetriarum conscripserunt,
uti Nexaris Theocydes Demophilos | Pollis Leonidas
Silanion Melampus Sarnacus Euphranor. non minus 15
de machinationibus, uti Diades Archytas Archimedes Ctesibios
Nymphodorus Philo Byzantius Diphilos Democles
Charias Polyidos Pyrros Agesistratos. quorum ex com|mentariis (5)
quae utilia esse his rebus animadverti, collecta
in unum coegi corpus, et ideo maxime quod animadverti 20
in ea re ab Graecis volumina plura edita, ab nostris
oppido quam pauca. Fuficius nimirum de his rebus
primus instituit edere volumen, item Terentius Varro de
novem disciplinis | unum de architectura, P. Septimius duo. (10)
1 magnesia x. | teo: &eo HS, et eo G. | monopteros G: monocteros HS.
2 arcesius: argelius x.
4 Demausoleo H: Demaus oleo S, demaus oleo G. | saturus x. | phiteus x.
6 sempiternos G.
7 & cogitatis x.
8 singulis H.
10 bryaxes HS, brixes G. | scaphas x. | praxitelis x.
11 cogit G.
13 multa G.
14 ut inexaris H, utinex | aris S, uti nexaris G. | theoci(y G)des x. | leonidas G: -des HS.
16 utidiates G. | ar⟦cy⟧chytas H, archytas GS. | archymedes GS, archimedas G. | &esibios HS, et esibios G.
17 phylob(p S)yzanteos HS, philobizant eos G. | diphylos HS. | demodes G.
18 charidas x. | poliydos S. | phy(i G)rros x. | agesistratas x.
19 collecta—(29) animadverti G(Sc in m.): om. HS.
22 fuficius HG: sufficus S. | nimirum: enim mirum x. | primus HS: inprimus G.
23 terrentius G.
24 pseptimi|us H, Pſ┃ep|timius S: septimis (sine p) G.
Plain text
15 amplius vero in id genus scripturae adhuc nemo incubuisse
videtur, cum fuissent et antiqui cives magni architecti,
qui potuissent non minus eleganter scripta comparare.
namque Athenis Antistates et Callaeschros et Antimachides
et Pormos architecti | Pisistrato aedem Iovi Olympio 5 (15)
facienti fundamenta constituerunt, post mortem autem eius
propter interpellationem rei publicae incepta reliquerunt.
itaque circiter annis ＜quadringentis＞ post Antiochus rex cum
in id opus inpensam esset pollicitus, cellae magnitudinem
et columnarum circa | dipteron conlocationem epistyliorumque 10 (20)
et ceterorum ornamentorum ad symmetriam distributionem
magna sollertia scientiaque summa civis Romanus
Cossutius nobiliter est architectatus. id autem opus non
modo vulgo sed etiam in paucis a magnificentia nominatur.
16 nam quattuor locis sunt | aedium sacrarum marmoreis
operibus ornatae dispositiones, e quibus proprie de is 16
nominationes clarissima fama nominantur. quarum excellentiae
prudentesque cogitationum apparatus suspectus
habent in deorum caerimonio. primum|que aedis Ephesi (5)
Dianae ionico genere ab Chersiphrone Gnosio et filio eius 20
Metagene est instituta, quam postea Demetrius ipsius
Dianae servus et Paeonius Ephesius dicuntur perfecisse.
Mileti Apollini item ionicis symmetriis idem Paeonius
Daphnisque Milesius instituerunt. Eleusine | Cereris et (10)
Proserpinae cellam inmani magnitudine Ictinos dorico more 25
sine exterioribus columnis ad laxamentum usus sacrificiorum
4 antistates (sic) x. | callescheros HS, calle | cheros G.
5 pormos HS, porinos G.
7 rei publicę GS: regi publice H.
8 quadringentis: ducentis x. anthi | ocus H.
9 impinsam H, impensam Hc G, inpensam S.
12 civis: cuius S.
14 volgo H.
16 de is (ut p. 1, 16): dehis x.
17 quorum x.
18 prudentis HS (-tes G).
19 caerimonio: sesemaneo HG, se se man& S (sese,manetọ Gc). | aedes x.
20 ab cresiphone x.
21 metagine HS (-gene G).
22 servus (-os H) sc. παῖϲ τῆϲ θεοῦ Haussoullier (Rev. de phil. XXI, 112). | poeonius G (pae- H, pe- S).
23 meleti x. | apolloni G. | idem GS: eidem H.
24 daphnis G: daphinis HS. | cereris GS: ca&eris H.
25 icti . nos H, icti nos S, ictinus G.
Plain text
17 pertexit. eam autem postea cum Demetrius Phalereus
Athenis rerum potiretur, Philo ante templum in fronte
columnis constitutis prostylon fecit. ita aucto vesti|bulo (15)
laxamentum initiantibus operique summam adiecit auctoritatem.
in asty vero Olympio amplo modulorum comparatu 5
corinthiis symmetriis et proportionibus, uti supra
scriptum est, architectandum Cossutius suscepisse memoratur,
cuius commentarium nullum est inventum. nec
tamen a Cossutio | solum de his rebus scripta sunt desideranda (20)
sed etiam a G. Mucio, qui magna scientia confisus 10
aedis Honoris et | Virtutis Marianae cellae columnarumque
et epistyliorum symmetrias legitimis artis institutis
perfecit. id vero si marmoreum fuisset, ut haberet
quemadmodum ab arte subtilitatem sic ab magnificentia
et inpensis auctoritatem, in primis et | summis operibus 15 (5)
nominaretur.
18 Cum ergo et antiqui nostri inveniantur non minus
quam Graeci fuisse magni architecti et nostra memoria
satis multi, et ex his pauci praecepta edidissent, non
putavi silendum sed disposite singulis voluminibus de 20
singulis expo|nere. itaque quoniam sexto volumine privatorum (10)
aedificiorum rationes perscripsi, in hoc qui septimum
tenet numerum de expolitionibus quibus rationibus et
venustatem et firmitatem habere possint exponam.
I Primumque incipiam de ruderatione, quae principia 25
tenet | expolitionum, uti curiosius summaque providentia (15)
1 pertexit HS: pertexuit G. | eam: ea HG, Ei S.
4 initiantibus G: init(c S)ientibus HS. | adiecit G: adfecit HS.
5 asty HS, asti G. | Olympio (sc. aedem): ạ̶̇ḍ̶̇aðolympıvom Hc = adolȳpiū S, adolimpiū G.
6 uti .s.s. est HS, uti .ss. est G.
7 cossutius GS, quſoſutiuſ Hc.
9 acussutio G.
10 .A.G. mutio HS, ACI. mutio G.
11 aedes x. | marinianae (-ę S) HS, mariniiane G.
12 legitimas a. c. H.
13 ꝑficit H (-ecit GS).
18 n̅r̅ę̅ memorię G.
20 silendum Hc S(Gc): sidendum ante ras. H, sidiendū ante ras. G.
21 exponere (cf. p. 36, 24. 37, 28 etc.): exponeremus x. | sexto Hc S(Gc): secto H, ręcto G.
23 numerum: murū ante corr. G. | expoliationibus a. c. G.
24 vetustatē a. c. G.
Plain text
solidationis ratio habeatur. et si plano pede erit eruderandum,
quaeratur solum si sit perpetuo solidum, et ita
exaequetur, et inducatur cum statumine rudus. sin autem
omnis aut ex parte congesticius locus fuerit, festucationibus
cum magna | cura solidetur. in contignationibus vero diligenter 5 (20)
est animadvertendum ne qui paries qui non exeat
ad summum, sit extructus sub pavimentum, sed potius
relaxatus supra se pendentem habeat coaxationem. cum
enim solidus exit, contignationibus arescentibus aut pandatione
sidentibus, per|manens structurae soliditate dextra 10 (25)
ac sinistra secundum se facit in pavimentis necessario
2 rimas. item danda est opera | ne commisceantur axes
aesculini quercu, quod quercei simul umorem perceperunt
se torquentes rimas faciunt in pavimentis. sin autem
aesculus non erit et necessitas coegerit, propter inopiam 15
querceis sic videtur esse faciundum ut se|centur tenuiores. (5)
quo minus enim valuerint, eo facilius clavis fixi continebuntur
deinde in singulis tignis extremis partibus
axes bini clavis figantur, uti nulla ex parte possint se
torquendo angulos excitare. namque de cerro aut fago 20
seu farno nullus ad vetustatem potest permanere. coaxatio|nibus (10)
factis si erit, filex, si non, palea substernatur,
3 uti materies ab calcis vitiis defendatur. tunc insuper
statuminetur ne minore saxo quam quod possit manum
implere. statuminationibus inductis rudus si novum erit, 25
2 quae|ratur non solum ante ras. H (non del. Hc).
3 statum inerudus GG, statu minerudus S (sed in m. Sc ꝉ in erudiis), statum‿ine,rudns Gc.
4 congesticius G: coniesticius HS. | fistucationibus x.
6 non om. S.
10 sedentibus x.
13 querco x. | querqui HG, quercui S(Gc). | perceperunt (-r̄ S) HS: -rint G.
16 quaercis H, quercis GSc (-cı≣ſ = cuſ ante ras. S). | faciendū G.
17 minum| H. | clavis fixi G: clavi fixi HS. | contenebuntur H. hic lacunam significavi quam explet Faventinus sic p. 301, 24 ＜et primum in directo iactatis axibus, sequentibus in transverso stratis＞. cf. p. 302, 18.
19 axes bini clavis: axis bini (boni Gc, ut Fav. cod. v p. 301, 25) clavi x.
20 anguli x.
22 filex HG: silex S (filix Fav.). cf. Mayhoff ad Plin. 24, 85.
24 qui x (ut Fav.).
25 inductus x.
Plain text
ad tres partes una calcis misceatur, si redivivum fuerit,
quinque ad duo mix|tionis habeant responsum. deinde (15)
rudus inducatur et vectibus ligneis, decuriis inductis, crebriter
pistatione solidetur, et id ne minus pistum absolutum
crassitudine sit dodrantis. insuper ex testa nucleus 5
inducatur mixtionem habens ad tres partes unam calcis,
ne minore crassitudine pavimenti digi|torum senum. supra (20)
nucleum ad regulam et libellam exacta pavimenta struantur
4 sive sectilia seu tesseris. cum ea structa fuerint et
fastigia sua structione habuerint, ita fricentur uti si 10
sectilia sint, nulli gradus in scutulis aut trigonis aut
quadratis seu favis extent, sed coagmento|rum compositio
planam habeat inter se directionem. si tesseris structura
erit, ut eae omnes angulos habeant aequales. cum enim
anguli non fuerint omnes aequaliter plani, non erit exacta 15
ut oportet fricatura. item testacea spicata ti|burtina sunt (5)
diligenter exigenda, ut ne habeant lacunas nec extantes
tumulos, sed ＜sint＞ extenta et ad regulam perfricata. super,
fricatura levigationibus et polituris cum fuerit perfecta,
incernatur marmor, et supra loricae ex calce et harena 20
inducantur.
5 | Subdiu vero maxime idonea faciunda sunt pavimenta, (10)
quod contignationes umore crescentes aut siccitate decrescentes
seu pandationibus sidentes movendo se faciunt
vitia pavimentis, praeterea gelicidia et pruinae non patiuntur 25
integra permanere. itaque si necessitas coegerit, ut
minime | vitiosa fiant sic erit faciundum. cum coaxatum (15)
fuerit, super altera coaxatio transversa sternatur clavisque
fixa duplicem praebeat contignationi loricationem. deinde
2 adduum (-ū GS) mixtiones x.
3 rudus GS: inrudus H.
4 piscatione HS, pinsatione G. | ne: non x (cf. p. 128, 6. 8). | pinsum x (cf. p. 164, 20).
5 nuclevos H, -us S(Gc): nedeus G.
7 pavimentum (-ū) x.
8 nedeum ante corr. G.
9 structa: exstructa (sic) x.
10 sua exstructionē HS, sua exstrutionē G (cf. p. 164, 23. 165, 11).
12 favis: pauis ante corr. G.
14 eae H (eœ) Sc (ea S): hę G.
15 pleni x. | 17 ut ne HG: ut non S.
18 sint om. x.
19 fricaturam (-ā) x. | fuerint x.
24 sedentes x.
Plain text
ruderi novo tertia pars testae tunsae admisceatur calcisque
duae partes ad quinque mortarii mixtionibus praestent
6 responsum. statumi|natione facta, rudus inducatur, idque (20)
pistum absolutum ne minus pede sit crassum. tunc autem
nucleo inducto, uti supra scriptum est, pavimentum e tessera 5
grandi circiter binum digitum caesa struatur fastigium
habens in pedes denos digitos binos, quod si bene temperabitur
et recte frica|tum fuerit, ab omnibus vitiis erit (25)
tutum. uti autem inter coagmenta materies ab gelicidiis
ne laboret, fracibus quotannis ante hiemem saturetur. ita 10
7 non patietur in se recipere | gelicidii pruinam. sin autem
curiosius videbitur fieri oportere, tegulae bipedales inter
se coagmentatae supra rudus substrata materia conlocentur
habentes singulis coagmentorum frontibus excisos canaliculos
digitales. quibus iunctis | impleantur calce ex oleo 15 (5)
subacta confricenturque inter se coagmenta compressa. ita
calx quae erit haerens in canalibus durescendo contexteque
solidescendo non patietur aquam neque aliam rem per
coagmenta transire. cum ergo fuerit hoc ita perstratum,
supra nucleus inducatur et virgis | caedendo subigatur. 20 (10)
supra autem sive ex tessera grandi sive ex spica testacea
struatur fastigiis quibus est supra scriptum, et cum sic
erunt facta, non cito vitiabuntur.
II Cum a pavimentorum cura discessum fuerit, tunc de
albariis operibus est explicandum. id autem erit recte, 25
si | glaebae calcis optimae ante multo tempore quam opus (15)
fuerit macerabuntur, uti si qua glaeba parum fuerit in
fornace cocta, in maceratione diuturna liquore defervere
coacta uno tenore concoquatur. namque cum non penitus
macerata sed recens sumitur, cum fuerit inducta habens 30
la|tentes crudos calculos pustulas emittit. qui calculi in (20)
4 pystū S. | grassum H.
5 nudeo ante corr. G. | uti .s.s. est HS, uti .ss. ē G.
7 digitus HS
10 fragibus x.
14 excelsos x.
15 impletur calx (calix S) x.
17 calix S. | contestateque solidiscendo G: om. HS (del. Gc).
20 nucreus H.
21 expica H, exspica S(Gc): om. G.
22 struantur x.
28 in om. G.
29 tem(ē)pore x.
Plain text
opere uno tenore cum permacerantur, dissolvunt et dissipant
2 tectorii politiones. cum autem habita erit ratio macerationis
et ita curiosius operi praeparatum erit, sumatur
ascia et quemadmodum materia dolatur, sic calx in lacu
macerata ascietur. | si ad eam offenderint calculi, non erit 5 (25)
temperata. cumque siccum et purum ferrum educetur,
indicabit eam evanidam et siticulosam. cum vero pinguis
fuerit et recte macerata, circa id ferramentum uti glutinum
haerens omni ratione probabit se esse temperatam.
tunc autem machinis compa|ratis camararum dispositiones
in conclavibus expediantur, nisi lacunariis ea fuerint ornata. 11
III Cum ergo camararum postulabitur ratio, sic erit faciundum.
asseres directi disponantur inter se ne plus spatium
| habentes pedes binos, et hi maxime cupressei, quod (5)
abiegnei ab carie et ab vetustate celeriter vitiantur, hique 15
asseres cum ad formam circinationis fuerint distributi,
catenis dispositis ad contignationes, sive tecta erunt, crebriter
clavis ferreis fixi religentur, eaeque catenae ex ea
materia compa|rentur cui nec caries nec vetustas nec umor (10)
possit nocere, id est e buxo iunipiro olea robore cupresso 20
ceterisque similibus praeter quercum, cum ea se torquendo
2 rimas faciat quibus inest operibus. asseribus dispositis
tum tomice e sparto hispanico harundines graecae tunsae
ad eos uti forma | postulat religentur. item supra camaram (15)
materies ex calce et harena mixta subinde inducatur, 25
ut si quae stillae ex contignationibus aut tectis ceciderint
3 ita: id x. | opere x.
9 probauit G. | se G: om. HS (cf. p. 179, 20). | temperata S.
10 camerarum x (item 3. 15. 24).
11 fuer̄ S (-rint in m. Sc).
12 faciundū ante ras. S: -da HG (Sc).
14 cupre(ae H)ssi x.
15 abiegnei: sic HG, abeıgnei Sc (ut CIL I, 577).
17 tecta erunt G: tecteȓ (= tecter̄, -terunt, rec. tecterus) H, tectoꝝ S (tectorum Gc). | crebriter GS: crebiter H.
19 conparatur ante corr. G.
20 iunipero (-pera G) x (iunipiro Hc). | oleo ante corr. G.
21 ea se: eas x.
22 faciant HS, -unt G.
23 tomice e: tomices HS, tonices G (ī aꝉ tomices Gc).
25 inducantur G.
26 si qua est ille (ē illę S) HS, si quę astulę G.
Plain text
sustineantur. sin autem harundinis graecae copia non
erit, de paludibus tenues colligantur et mataxa aut tomice
ad iustam longitudinem una | crassitudine alligationibus (20)
temperentur, dum ne plus inter duos nodos alligationes
binos pedes distent, et eae ad asseres, uti supra scriptum 5
est, tomice religentur cultellique lignei in eas configantur.
3 cetera omnia uti supra scriptum est expediantur. camaris
dispositis et intextis, imum cae|lum earum trullissetur, (25)
deinde harena dirigatur, postea autem creto marmore
poliatur. 10
| Cum camarae politae fuerint, sub eas coronae sunt
subiciendae, quas maxime tenues et subtiles oportere fieri
videbitur. cum enim grandes sunt, pondere deducuntur nec
possunt se sustinere. in hisque minime gypsum debet
ad|misceri, sed ex creto marmore uno tenore perduci, uti 15 (5)
ne praecipiendo non patiatur uno tenore opus inarescere.
etiamque cavendae sunt in camaris priscorum dispositiones,
quod earum planitiae coronarum ＜figurae＞ gravi pondere
4 inpendentes sunt periculosae. coronae autem sunt ＜aliae
purae＞ aliae cae|latae. conclavibus autem ubi ignis aut 20 (10)
plura lumina sunt ponenda, purae fieri debent, ut eae
facilius extergeantur. in aestivis et exhedris, ubi minime
fumus est nec fuligo potest nocere, ibi caelatae sunt
faciendae, semper enim album opus propter superbiam
candoris non modo ex propriis sed | etiam alienis aedificiis 25 (15)
concipit fumum.
5 Coronis explicatis parietes quam asperrime trullissentur,
2 tenues: sic x. | colligantur G: -gatur HS. | mataxae (-e S) tomicae (-æ S) x (corr. Schneider ad Pall. p. 21).
4 duos G: uos H, .II.os (ubi .II. in ras.) Sc. | alligationes (= -nis): -nibus x.
5 eae ante ips. corr. S: hae HG(Sc).
6 tomicae H, -ce G (-cę Gc), tonicæ Sc.
9 derigatur x. | creto: creta aut x.
11 (item 17) camerae x.
12 quas: quam (quā GS) x. | subtilis HS (-les G).
14 inhisq; H (-que S): inhis | quo G (supra ꝉ ę Gc).
15 ex creto: excepto x.
18 coronarum gravi (om. figurae) x.
19 coronarum autem sunt figurae (-rę GS) aliae (-ę GS) cae(ce S)latae (-te H, -tę GS) x.
21 pure S: pura HG. | eæ Sc: ea HG et ante corr. S.
22 exedris S.
27 quā GS: quem H.
Plain text
postea autem supra, trullissatione subarescente, deformentur
directiones harenati, uti longitudines ad regulam et ad
lineam, altitudines ad perpendiculum, anguli ad normam
re|spondentes exigantur. namque sic emendata tectoriorum (20)
in picturis erit species. subarescente, iterum et tertio inducatur. 5
ita cum fundatior erit ex harenato directura, eo
6 firmior erit ad vetustatem soliditas tectorii. cum ab harena
praeter trullissationem non minus tribus coriis fuerit deformatum,
| tunc e marmore graneo directiones sunt subigendae, (25)
dum ita | materies temperetur uti cum subigatur
non haereat ad rutrum, sed purum ferrum e mortario 11
liberetur. graneo inducto et inarescente, alterum corium
mediocre dirigatur. id cum subactum fuerit et bene fricatum,
subtilius inducatur. ita | cum tribus coriis harenae (5)
et item marmoris solidati parietes fuerint, neque rimas 15
7 neque aliud vitium in se recipere poterunt. sed et liaculorum
subactionibus fundata soliditate marmorisque candore
firmo levigata, coloribus cum politionibus inductis
nitidos expriment splendores. colores autem, | udo tectorio (10)
cum diligenter sunt inducti, ideo non remittunt sed sunt 20
perpetuo permanentes, quod calx in fornacibus excocto
liquore facta raritatibus evanida, ieiunitate coacta corripit
in se quae res forte contigerunt, mixtionibusque ex aliis
potestatibus conlatis seminibus seu principiis una soli|descendo, (15)
in quibuscumque membris est formata cum fit 25
arida redigitur uti sui generis proprias videatur habere
8 qualitates. itaque tectoria quae recte sunt facta neque
vetustatibus fiunt horrida, neque cum extergentur remittunt
colores, nisi si parum diligenter et in arido fuerint inducti.
1 trullissationem (-nē G) HG (-ne S).
2 derectiones x. | uti HG: ut S.
4 tectorum x.
6 cvomfundatior H. | ha(a- S)renata (-to G) derectura x.
9 graneo (granio Fav.): grandio x. | derectiones x.
12 graneo: grandi x.
16 liaculorum (sic) x.
17 candorem (-ē GS) x.
18 levigate (-ae G) x.
19 udo: nudo x.
22 evanida G: & evanida HS(Gc).
23 forte: porte G.
26 videtur x.
27 rectae H = recte G: -ta S.
29 nisi ＜si＞ supra add. Sc (ut in ras. p. 105, 28). | inducta x.
Plain text
cum ergo ita | in parietibus tectoria facta fuerint (20)
uti supra scriptum est, et firmitatem et splendorem et ad
vetustatem permanentem virtutem poterunt habere. cum
vero unum corium harenae et unum minuti marmoris erit
inductum, tenuitas eius minus valendo faciliter rumpitur 5
nec splendorem politionibus pro|pter inbecillitatem crassitudinis (25)
9 proprium obtinebit. quemadmodum enim speculum
argenteum tenui lamella ductum incertas et sine viribus
habet remissiones splendoris, quod autem e solida temperatura
fuerit factum, recipiens in se firmis viribus politionem 10
fulgentes in aspectu certasque con|siderantibus
imagines reddit, sic tectoria quae ex tenui sunt ducta
materia non modo sunt rimosa, sed etiam celeriter evanescunt,
quae autem fundata harenationis et marmoris
soliditate sunt crassitudine spissa, cum sunt politionibus 15
| crebris subacta, non modo sunt nitentia, sed etiam imagines (5)
10 expressas aspicientibus ex eo opere remittunt. Graecorum
vero tectores non solum his rationibus utendo
faciunt opera firma, sed etiam mortario conlocato, calce
et harena ibi confusa, decuria hominum inducta, ligneis 20
vectibus pisunt mate|riam, et ita ad certamen subacta tunc (10)
utuntur. itaque veteribus parietibus nonnulli crustas excidentes
pro abacis utuntur, ipsaque tectoria abacorum
et speculorum divisionibus circa se prominentes habent
expressiones. 25
11 Sin autem in craticiis tectoria erunt facienda, quibus
| necesse est in arrectariis et transversariis rimas fieri, (15)
ideo quod luto cum linuntur necessario recipiunt umorem,
cum autem arescunt extenuati in tectoriis faciunt rimas,
id ut non fiat haec erit ratio. cum paries totus luto inquinatus 30
fuerit, tunc in eo opere cannae clavis muscariis
1 itaq⁊ x.
7 optinebit HG: habebit S.
8 incertas et GS: incerta . sed H.
9 remissiones splendoris G: remissiores splendores HS.
12 redd& (-et G) x.
13 materia G: om. HS.
15 soliditate HG: solidate S (cf. -datæ L). | crassitudines | pissa G, -ne pissa (sic) S, -ne | spissa (-neẛ̣ | ＜ſ＞pissa) Gc (= HL). | polutionibus H (poli- GS).
21 pisant x.
29 arescent x.
Plain text
perpetuae | figantur, deinde iterum luto inducto si priores (20)
transversariis harundinibus fixae sunt, secundae erectis
figantur et ita, uti supra scriptum est, harenatum et
marmor et omne tectorium inducatur. ita cannarum duplex
in parietibus harundinibus transversis fixa perpetuitas nec 5
segmina nec rimam ullam | fieri patietur. (25)
IV Quibus rationibus siccis locis tectoria oporteat fieri
dixi, nunc quemadmodum umidis locis politiones expediantur
ut permanere possint sine vitiis, exponam. et primum
concla|vibus quae plano pede fuerint, in imo pavimento
alte circiter pedibus tribus pro harenato testa trullissetur 11
et dirigatur, uti eae partes tectoriorum ab umore ne vitientur.
sin autem aliqui paries perpetuos habuerit umores,
paululum ab eo | recedatur et struatur alter tenuis distans (5)
ab eo quantum res patietur, et inter duos parietes canalis 15
ducatur inferior quam libramentum conclavis fuerit, habens
nares ad locum patentem. item cum in altitudinem perstructus
fuerit, relinquantur spiramenta. si enim non per
nares umor et in imo | et in summo habuerit exitus, non (10)
minus in nova structura se dissipabit. his perfectis paries 20
testa trullissetur et dirigatur et tunc tectorio poliatur.
2 sin autem locus non patietur structuram fieri, canales fiant
et nares exeant ad locum patentem. deinde tegulae bipedales
ex una parte supra mar|ginem canalis inponantur, (15)
ex altera parte bessalibus ＜laterculis＞ pilae substruantur, 25
in quibus duarum tegularum anguli sedere possint, et ita
a pariete eae distent ut ne plus pateant palmum. deinde
insuper erectae mammatae tegulae ab imo ad summum
4 ita G: om. HS.
6 segmina: tegmina H, tecmina GS. | post patietur in ipso textu G (non HS) leguntur quae rubricae olim fuerant verba haec Quomodo tectoria in humidis locis fiant.
8 polutiones H (poli- GS).
11 trulissetur HS.
12 eae H: hęe S, hae G.
13 aliqui HS: aliquis G.
16 conclavi G.
17 perstructus S: perstrictus HG.
21 de(i S)rigatur x.
23 exeant GS: exeunt H.
24 canalis GS: -les H.
25 besalibus pilae x (cf. p. 125, 19).
26 angulis Gc.
27 distent GSc: distant HS.
28 mammatae (Plin.): amatae (-tę S) HS, ammatę G.
Plain text
ad parietem figantur, quarum interiores partes | curiosius (20)
picentur ut ab se respuant liquorem. item in imo et in
3 summo supra camaram habeant spiramenta. tum autem
calce ex aqua liquida dealbentur, uti trullissationem testaceam 5
non respuant. namque propter ieiunitatem quae est
a fornacibus excocta non possunt recipere nec sustinere,
| nisi calx subiecta utrasque res inter se conglutinet et (25)
cogat coire. trullissatione inducta pro harenato testa dirigatur,
et | cetera omnia uti supra scripta sunt in tectoriorum
rationibus perficiantur. 10
4 Ipsi autem politionibus eorum ornatus proprias debent
habere decoris rationes, uti et ex locis aptas et generum
| discriminibus non alienas habeant dignitates. tricliniis (5)
hibernis non est utilis compositione nec megalographia
nec camararum coronario opere subtilis ornatus, quod ea 15
et ab ignis fumo et ab luminum crebris fuliginibus corrumpuntur.
in his vero supra podia abaci ex atramento
sunt subigendi et | poliendi, cuneis silaceis seu miniaceis (10)
interpositis.
Explicata camara pura et polita, etiam pavimentorum 20
non erit displicens, si qui animadvertere voluerit, Graecorum
ad hibernaculorum usum minime sumptuosus et utilis
5 apparatus. foditur enim infra libramentum triclinii altitu|dine (15)
circiter pedum binum, et solo festucato inducitur
aut rudus aut testaceum pavimentum ita fastigatum ut 25
3 camaram HS: cameram G. | spiramenta: stramenta x.
4 testaceam (L): testaetam H, testetam ante ras. S, testeā G(Sc). ut corruptae hic lectioni subest —ceam (pro —etam), sic H(x) servat scripturam per -ce- etiam p. 164, 4. 171, 16 licet reliquis tradat (-ci vel ti- cum rec.).
8 cogat coire GS: cogitat quoire H.
7 tectorio HG, -rii S.
10 perficiuntur x.
11 politionibus (-b; G) … proprios … addecoris x.
14 conpositione HG: cōpositio. S. | melographia x.
15 camerarum x.
16 fulginibus G.
17 eax·tram̄|to Hc.
18 sileceis H, siliceis S, silceis G. | se ominia | ceis H.
20 (sine interp.) explicatae (-ę GS) camere (-ę GS) purae (-ræ S, -re G, -rę Gc) politae (-ę GS) &iam (sic H, Etiam S, etiam sine interp. G) x.
22 utilis est apparatus x.
23 intra x. | triclinii GS: -ni H. | altitudo x.
Plain text
in canali habeat nares. deinde congestis et spisse calcatis
carbonibus inducitur e sabulone et calce et favilla mixta
materies crassitudine semipedali. ad regulam et libellam
summo libra|mento cote despumato redditur species nigri (20)
pavimenti. ita conviviis eorum et quod poculis et pytismatis 5
effunditur simul cadit siccescitque, quique versantur
ibi ministrantes etsi nudis pedibus fuerint, non recipiunt
frigus ab eius modi genere pavimenti.
V | Ceteris conclavibus id est vernis autumnalibus aestivis,
etiam atriis et peristylis constitutae sunt ab antiquis ex 10
certis rebus certae rationes picturarum. namque pictura
imago fit eius quod est seu potest esse, uti hominis aedifi|cii (5)
navis reliquarumque rerum, e quibus, finitis certisque
corporibus, figurata similitudine sumuntur exempla. ex eo
antiqui qui initia expolitionibus instituerunt imitati sunt 15
primum crustarum marmorearum varietates et conlocationes,
deinde coronarum et silaceorum cuneorum inter se varias
2 | distributiones. postea ingressi sunt ut etiam aedificiorum (10)
figuras, columnarum et fastigiorum eminentes proiecturas
imitarentur, patentibus autem locis uti exhedris propter 20
amplitudines parietum scaenarum frontes tragico more aut
comico seu satyrico designarent, ambulationes vero propter
spatia | longitudinis varietatibus topiorum ornarent ab certis (15)
locorum proprietatibus imagines exprimentes. pinguntur
enim portus promuntoria litora flumina fontes euripi 25
fana luci montes pecora pastores, nonnullis locis item
1 incanalis ante corr. G. | habeant x.
2 esabulone G: & sabulone HS.
5 sputismatis effundetur x.
6 siccessit G.
8 fragus H. | pavimento ante corr. G.
10 peristy(i G)lis (sic) x. | ex certis: & certis x.
11 certę rationes G: ca&erationes H, ceteræ rationes S.
12 homines aedificia (ędifitia GS) naves x.
13 ae(e GS)quibus finibis (H, finibus S, finiis G et in m. Gc ī aꝉ finibus).
17 coronarum siliculorum (-loꝝ GS) cuneorum x. | interse se G
19 prolecturas H.
20 imitentur HS(Gc), iminentes G. | exedris S.
22 ambulationibus x.
23 adcertis x.
25 promunturia HG, promunctoria S (promucnturia Gc). | eurypi HG, eyripi S.
26 nonnullis S: -li HG.
Plain text
signantur megalographiae habentes deorum simulacra seu
fabularum dispositas | explicationes, non minus troianas (20)
pugnas seu Ulixis errationes per topia, ceteraque quae
sunt eorum similibus rationibus ab rerum natura procreata.
3 sed haec quae ex veris | rebus exempla sumebantur,
nunc iniquis moribus inprobantur. nam pinguntur tectoriis 6
monstra potius quam ex rebus finitis imagines certae. pro
columnis enim statuuntur calami, pro fastigiis appagineculi
striati cum crispis foliis et volutis, | item candelabra (5)
aedicularum sustinentia figuras, supra fastigia earum surgentes 10
ex radicibus cum volutis ＜cauliculi＞ teneri plures habentes
in se sine ratione sedentia sigilla, non minus cauliculi
dimidiata habentes sigilla alia humanis alia bestiarum
4 capitibus. haec autem nec sunt nec fieri possunt nec
| fuerunt. ergo ita novi mores coegerunt uti inertiae 15 (10)
mali iudices convincerent artium virtutes. quemadmodum
enim potest calamus vero sustinere tectum aut candelabrum
ornamenta fastigii seu cauliculus tam tenuis et mollis
sustinere sedens sigillum aut de radicibus et cauliculis ex
parte flores | dimidiataque sigilla procreari? at haec falsa 20 (15)
videntes homines non reprehendunt sed delectantur, neque
animadvertunt si quid eorum fieri potest nec ne. iudiciis
autem infirmis obscuratae mentes non valent probare quod
potest esse cum auctoritate et ratione decoris. neque
enim picturae probari | debent quae non sunt similes veritati, 25 (20)
nec si factae sunt elegantes ab arte, ideo de is
statim debet recta iudicari, nisi argumentationis certas
5 rationes habuerint sine offensionibus explicatas. etenim
etiam Trallibus cum Apaturius Alabandeus eleganti manu
1 signorum megalo graphiam (HS, melago graphiam G ubi in m. ī aꝉ megalo Gc, qui addidit copulam in textu) x.
3 ulixsis H.
5 veris: v&eris HS, veteribus G.
6 nam pinguntur G: om. HS.
8 appagineculi striaticum (-cū S) HS(Gc), appagine cu|liculi triaticū G.
10 eorum x.
11 voluteis teneri p. x.
12 coliculi x.
18 culiculus HS, coliculus G.
19 culiculis H, coliculis Hc SG.
20 procreari (sic) x. | at: ad x.
26 is: his x.
27 rectae H, -te GS. | argumentationis G: -nes HS.
29 alabandius x.
Plain text
finxisset scaenam in minusculo theatro, | quod εκκληϲιαϲτηριον (25)
apud eos vocitatur, in eaque fecisset columnas
signa Centauros sustinentes epistylia, tholorum | rotunda
tecta, fastigiorum prominentes versuras, coronasque capitibus
leoninis ornatas quae omnino stillicidiorum e tectis 5
habent rationem, praeterea supra eam nihilominus episcaenium,
in quo tholi pronai semifastigia omnisque tecti
varius | picturis fuerat ornatus, itaque cum aspectus eius (5)
scaenae propter asperitatem eblandiretur omnium visus et
iam id opus probare fuissent parati, tum Licymnius mathematicus 10
6 prodiit et ait Alabandeas satis acutos ad omnes
res civiles haberi, sed propter non magnum vitium indecentiae
insipien|tes eos esse iudicatos, quod in gymnasio (10)
eorum quae sunt statuae omnes sunt causas agentes, foro
discos tenentes aut currentes seu pila ludentes. ita indecens 15
inter locorum proprietates status signorum publice
civitati vitium existimationis adiecit. videamus item nunc
ne Apaturii scaena | efficiat et nos Alabandeas aut Abderitas. (15)
qui enim vestrum domos supra tegularum tecta
potest habere aut columnas seu fastigiorum explicationes? 20
haec enim supra contignationes ponuntur, non supra tegularum
tecta. si ergo quae non possunt in veritate rationem
habere facti in picturis proba|verimus, accedemus et nos (20)
his civitatibus quae propter haec vitia insipientes sunt
7 iudicatae. itaque Apaturius contra respondere non est 25
ausus, sed sustulit scaenam et ad rationem veritatis commutatam
postea correctam adprobavit. utinam dii inmortales
1 eglesinterion HS, egles interī G.
3 tholorum: pholumorum (-ū) HS(Gc), pholurū G.
5 leonis ante corr. G. | omnino: omnia x.
6 eam: ea x. | episcae(ę G)nium HG, epscæniū S.
7 qua x. | proni G.
10 lichinius HG, liclinus S.
11 alabandas G, -dis HS.
12 haberi G: re HS. | indecentiae HS: -tia G.
13 iudicatus x. | gy(i G)mnasio SG: gipnasio H.
14 causas GSc: causa HS.
17 civitatis x. | existimationis G: -nes HS.
18 apaturii: apicturis x. alabandas x.
20 aut (col.) G: ad HS. | explicationes G: explitionis H, expoliticionis (sic) S.
21 contignationes G: -nis HS
23 accedimus x.
27 adprobauit G: -bit HS.
Plain text
fecissent uti Licymnius revivisceret et | corrigeret (25)
hanc amentiam tectoriorumque errantia instituta. | sed
quare vincat veritatem ratio falsa, non erit alienum exponere.
quod enim antiqui insumentes laborem et industriam
probare contendebant artibus, id nunc coloribus et 5
eorum eleganti specie consecuntur, et quam subtilitas
artificis adicie|bat operibus auctoritatem, nunc dominicus (5)
8 sumptus efficit ne desideretur. quis enim antiquorum non
uti medicamento minio parce videtur usus esse? at nunc
passim plerumque toti parietes inducuntur. accedit huc 10
chrysocolla, ostrum, armenium. haec vero cum inducuntur
etsi non ab arte sunt | posita, fulgentes oculorum reddunt (10)
visus, et ideo quod pretiosa sunt, legibus excipiuntur, ut
ab domino non a redemptore repraesententur.
VI Quae commonefacere potui ut ab errore discedatur in 15
opere tectorio satis exposui, nunc de apparationibus ut
suc|currere potuerit dicam, et primum quoniam de calce (15)
initio est dictum, nunc de marmore ponam.
Marmor non eodem genere omnibus regionibus procreatur,
sed quibusdam locis glaebae ut salis micas perlucidas 20
habentes nascuntur, quae contusae et molitae praestant
ope|ribus utilitatem. quibus autem locis eae copiae (20)
non sunt, caementa marmorea, sive assulae dicuntur, quae
marmorarii ex operibus deiciunt, contunduntur et moluntur,
1 uti licinius HG: utlicinius S.
6 eliganti GS: aliganti H.
9 at GS: ad H.
11 armoeniū G.
12 non ab arte HS: nonȧ ṗarte (sic) Gc.
15 cummonefacere H, cōmone | facere G: cōmune facere S(Gc).
16 apparitionibus x.
21 mollitę S.
22 eae HG: heę ES (hę Ec).
23 assilae HG, -le E (alsilę S).
24 deitiunt᷑ S. | moluntur. ＜et cum＞ est (ē G) subcretum (etc. uti vulgo post aridus p. 178, 25); molliuntur. | & (Et G) is qui ex his etc. (p. 177, 10—p. 178, 25) x. foliorum rerumque ordinem restituit Iocundus primus, deinde perspecta causa correctius C. Lorentzen. versus hic sic scribitur in H (f. 102b). ut extrema pars circiter quarta lineae vacua relicta sit sic
. . . . . . ex operibus dei |
ciunt contunduntur & molliuntur. |
& is qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur.|
in sequentibus autem H f. 104a et 105a nullum restat hiatus vestigium. G habet sic (f. 55a) deiciunt contundunt᷑ et molliunt᷑ | Etiſ qui ex hiſ … (post molliunt᷑ interpunxit corrector).
Plain text
＜et cum＞ est subcretum in operibus utuntur. aliis locis,
ut inter Magnesiae et Ephesi fines, sunt loca unde foditur
parata | quam nec molere nec cernere opus est, sed sic
est subtilis quemadmodum si qua est manu contusa et
subcreta. 5
VII Colores vero alii sunt qui per se certis locis procreantur
et inde fodiuntur, nonnulli ex aliis rebus tractationibus
aut | mixtionum temperaturis compositi perficiuntur, (5)
1 uti praestent eandem in operibus utilitatem. primum
autem exponemus quae per se nascentia fodiuntur, uti sil, 10
quae graece ωχρα dicitur. haec vero multis locis ut etiam
in Italia invenitur, sed quae fuerat optima attica ideo
nunc non habetur quod | Athenis argentifodinae cum habuerunt (10)
familias, tunc specus sub terra fodiebantur ad argentum
inveniendum. cum ibi vena forte inveniretur, nihilominus 15
uti argentum persequebantur, itaque antiqui egregia
2 copia silis ad politionem operum sunt usi. item rubricae
copiose multis locis eximuntur, | sed optimae paucis, uti (15)
Ponto Sinope, et Aegypto, in Hispania Balearibus, non
minus etiam Lemno, cuius insulae vectigalia Atheniensibus 20
3 senatus populusque Romanus concessit fruenda. paraetonium
vero ex ipsis locis unde foditur habet nomen. eadem
ratione melinum, quod eius metallum insu|la cycladum (20)
4 Melo dicitur esse. creta viridis item pluribus locis nascitur,
sed optima Zmyrnae. hanc autem Graeci θεοδοτειον 25
vocant, quod Theodotus nomine fuerat cuius in fundo id
4 subtilius x.
6 aliissunt H | procreantur EGS: procrehentur H.
8 mixtionibus temperaturis x (corr. Nohl, cf. p. 180, 2).
9 ineandem HS: eandem EGSc.
10 sil, quae: siquod x.
11 ochras x.
12 atica HS.
16 persequebantur EG: -batur HS.
17 usu EG (usi Gc = HS).
18 uti (Uti S, Ut E) ponto sinope EGS: uti pontos inope H.
21 paretonium HS: parethonium G, parthonium E.
23 metalli insulae (HSc, -ę EG, -a ante ips. corr. S) cy(i EGS)cladi melo x (cf. Fav. 306, 12).
25 optime S. | zmirne HSG: smyrne E. | theodoteū HS (theo doteū H); theothoteū EG (theodote Fav.).
Plain text
5 genus cretae primum est inventum. auripigmentum, quod
αρϲενικον graece dicitur, foditur Ponto. sandaraca | item (25)
pluribus locis, sed optima Ponto proxime flumen Hypanim
habet metallum.
VIII | Ingrediar nunc minii rationes explicare. id autem
agris Ephesiorum Cilbianis primum esse memoratur inventum, 6
cuius et res et ratio satis magnas habet admirationes.
foditur enim glaeba quae dicitur, antequam tractationibus
ad | minium perveniant, vena uti ferrum, magis (5)
subrufo colore, habens circa se rubrum pulverem. cum id 10
foditur, ex plagis ferramentorum crebras emittit lacrimas
2 argenti vivi, quae a fossoribus statim colliguntur. hae
glaebae cum collectae sunt, in officina propter umoris
plenitatem coiciuntur in for|nacem ut interarescant, et is (10)
qui ex his ab ignis vapore fumus suscitatur cum resedit 15
in solum furni, invenitur esse argentum vivum. exemptis
glaebis guttae eae quae residebunt propter brevitates non
possunt colligi, sed in vas aquae converruntur et ibi inter
se congruunt et una confunduntur. | id autem cum sit (15)
quattuor sextariorum, mensurae cum expenduntur, invenietur 20
3 esse pondo centum. cum in aliquo vase est confusum,
si supra id lapidis centenarium pondus inponatur, natat
in summo neque eum liquorem potest onere suo premere
nec elidere nec dissipare. centenario sublato | si ibi auri (20)
scripulum inponatur, non natabit sed ad imum per se 25
deprimetur. ita non amplitudine ponderis sed genere
2 arsenicon x. | pontos andarea H, ponto . sandarea S (ponto sanda raca EG).
6 cliuianis HS(Gc), diuianis G, cluii | annis E.
9 ferro x.
13 officina EG: -nam (-ā S) HS.
14 interarescant fuerit (. Fuerit EG) caeram (ceram ES) pumicam etc. (p. 178, 25) x.
17 eaeq; H, eaequę G: heę que S, heę quae E. | resedebunt HSG (resi- E).
18 in vasa quae (quę GS, q; E) x. | convertuntur G (non E).
19 sit Oehmichen: sint x (cf. Fav. p. 306, 25).
20 invenientur x.
21 confusus x.
22 lapidē (-ē| HG ad finem versus uterque, -em E) x (saxi Fav.).
25 scripulū inponatur G (scrupulū imp. E ubi scriptulus Ec): scripulum (-ū S) ponatur HS.
Plain text
4 singularum rerum gravitatem esse non est negandum. id
autem multis rebus est ad usum expeditum. neque enim
argentum neque aes sine eo potest recte inaurari. cumque
| in veste intextum est aurum eaque vestis contrita
propter vetustatem usum non habeat honestum, panni in 5
fictilibus vasis inpositi supra ignem comburuntur. is cinis
coicitur in aquam, et additur eo argentum vivum. id
autem omnes | micas auri corripit in se et cogit secum (5)
coire. aqua defusa cum id in pannum infunditur et ibi
manibus premitur, argentum per panni raritates propter 10
liquorem extra labitur, aurum compressione coactum intra
purum invenitur.
IX Revertar nunc ad minii temperaturam. ipsae enim
glae|bae cum sunt aridae, contunduntur pilis ferreis, et (10)
lotionibus et cocturis crebris relictis stercoribus efficiuntur 15
ut adveniant colores. cum ergo emissae sint ex minio
per argenti vivi relictionem quas in se naturales habuerat
2 virtutes, efficitur tenera natura et viribus inbecillis. itaque
cum est in expo|litionibus conclavium tectoriis inductum, (15)
permanet sine vitiis suo colore. apertis vero id est peristylis 20
aut exhedris aut ceteris eiusdem modi locis, quo
sol et luna possit splendores et radios inmittere, cum ab
his locus tangitur, vitiatur et amissa virtute coloris denigratur.
itaque cum et alii multi | tum etiam Faberius (20)
scriba cum in Aventino voluisset habere domum eleganter 25
expolitam, peristylis parietes omnes induxit minio, qui
post dies XXX facti sunt invenusto varioque colore. itaque
3 pro minio locavit inducendos alios colores. at si qui
subtilior fuerit et voluerit expolitionem miniaceam suum
colo|rem retinere, cum paries expolitus et aridus fuerit, 30 (25)
1 non est negandum HS: non neg. est EG.
4 veste S: vestē HEG. | constrita H.
7 coicitur EG: coigitur H, cogitur S (ut L).
8 omnis H.
9 diffusa x. | 16 emissa esset (e̅e̅t S) ex minii (| H) x.
17 se: sese E.
19 tectis x (corr. Joc.).
20 peri(y H)stiliis x.
21 exedris S.
25 adventino x (av. L).
26 peristyliis x.
27 .xxx. HSG: triginta E.
28 pro minio: primo x. | at EG: ad HS.
29 miniac(t S)iam x.
30 expolitus et aridus est subcretum etc. (p. 175, 22) x.
Plain text
ceram | ponticam igni liquefactam paulo oleo temperatam
saeta inducat, deinde postea carbonibus in ferreo vase
compositis eam ceram a proximo cum pariete calefaciundo
sudare cogat, atque ut peraequetur deinde tunc candela
linteisque puris | subigat, uti signa marmorea nuda curantur. 5
4 haec autem γανωϲιϲ graece dicitur. ita obstans
cerae ponticae lorica non patitur nec lunae splendorem
nec solis radios lambendo eripere ex his politionibus colorem.
quae autem in Ephesiorum metallis fuerunt officinae,
nunc traiectae sunt ideo Romam | quod id genus venae 10
postea est inventum Hispaniae regionibus, e quibus metallis
glaebae portantur et per publicanos Romae curantur. eae
autem officinae sunt inter aedem Florae et Quirini.
5 Vitiatur minium admixta calce. itaque si qui velit
ex|periri id sine vitio esse, sic erit faciendum. ferrea 15
lamna sumatur, eo minium inponatur, ad ignem conlocetur
donec lamna candescat. cum e candore color mutatus
fuerit eritque ater, tollatur lamna ab igni et sic refrigeratum
si restituatur in pristinum colorem, sine vitio esse
probabitur, sin | autem permanserit nigro colore, significabit 20
se esse vitiatum.
6 Quae succurrere potuerunt mihi de minio dixi. chrysocolla
adportatur a Macedonia, foditur autem ex is locis
qui sunt proximi aerariis metallis. armenium et indicum
nominibus ipsis indicatur quibus in locis procreantur. 25
1 ponticam: pumicam x (unde vulgo punicam, quod apud omnes ubique auctores delendum est: cf. Theod. Prisc. p. 501).
3 a proximo: a primo x. | calfaciundo x.
4 atque: fiatque x.
5 linteisque puris (Plin.): cunctisque pluris x. | uti: ut S.
6 gnosis x.
7 pumicae (-ceę EG) x.
8 labendo x.
11 e om. x.
12 eae H, eę S(Gc): hec G, heę E.
14 minimum H.
15 faciendum HSE: -undū G.
16 (17, 18) lamina E. | inponatur HG (imponi E): adponatur S (apponatur Gc).
18 igne E (solus).
19 si EG: om. HS.
20 probabitur EG: -bit HS.
22 chryssocolla H (chriso- GE, ⱶcriso- S).
23 is: his x.
24 proxime G. | armenium: minium x (argentum Fav.).
25 nominibus EG: inomnibus HS. | procreantur E: -atur HSG.
Plain text
X | Ingrediar nunc ad ea quae ex aliis generibus tractationum
temperaturis commutata recipiunt colorum proprietates,
et primum exponam de atramento, cuius usus in
operibus magnas habet necessitates, ut sint notae quemadmodum
prae|parentur certis rationibus artificiorum ad 5
2 id temperaturae. namque aedificatur lacus uti laconicum
et expolitur marmore subtiliter et levigatur. ante id fit
fornacula habens in laconicum nares, et eius praefurnium
magna diligentia comprimitur ne flamma extra dissipetur.
in fornace resina | conlocatur. hanc autem ignis potestas 10
urendo cogit emittere per nares intra laconicum fuliginem,
quae circa parietem et camarae curvaturam adhaerescit.
inde collecta partim componitur ex cummi subacta ad usum
atramenti librarii, reliqua tectores glutinum admiscentes
3 in parietibus utuntur. | sin autem hae copiae non fuerint 15
paratae, ita necessitatibus erit administrandum, ne expectatione
morae res retineatur. sarmenta aut taedae schidiae
comburantur, cum erunt carbones extinguantur, deinde in
4 mortario cum glutino terantur. ita erit atramentum tectoribus
non invenustum. non minus | si faex vini arefacta 20
et cocta in fornace fuerit et ea contrita cum glutino in
opere inducetur, super quam atramenti suavitatis efficiet
colorem, et quo magis ex meliore vino parabitur, non
modo atramenti sed etiam indici colorem dabit imitari.
XI | Caerulei temperationes Alexandriae primum sunt inventae, 25
postea item Vestorius Puteolis instituit faciundum.
ratio autem eius e quibus est inventa satis habet admirationis.
harena enim cum nitri flore conteritur adeo subtiliter
ut efficiatur quemadmodum farina, et aes cyprium
6 lacus Nohl (lacusculus Fav. 307, 16): locus x.
9 ne EGSc: nec H et ante ras. S.
10 collocatur EG: collocetur HS.
12 camerae (-re GS) x.
13 gummi x (cf. Cass. Fel. p. 230, Theod. Prisc. p. 505 ind.). | subacto x.
14 reliquum (-ū) x.
15 sin: si x.
17 tedae (H, tede SE, tędę Ec G) schidiae (scidię E) x.
20 fex x.
22 superque (q;) atramenti x.
25 cae(ce- ES)ruli x.
26 faciendum E.
29 cy(i ES)prum x.
Plain text
limis crassis | uti scobe facta mixtae conspargitur ut (30)
conglomeretur. deinde | pilae manibus versando efficiuntur
et ita conligantur ut inarescant. aridae componuntur in
urceo fictili, urcei in fornace. simul autem aes et ea
harena ab ignis vehementia confervescendo coaluerint, inter 5
se dando et accipiendo su|dores a proprietatibus discedunt (5)
suisque rebus per ignis vehementiam confectis caeruleo
2 rediguntur colore. usta vero, quae satis habet utilitatis
in operibus tectoriis, sic temperatur. glaeba silis boni
coquitur ut sit in igni candens. ea autem aceto extinguitur 10
et efficitur purpureo colore.
XII | De cerussa aerugineque quam nostri aerucam vocitant (10)
non est alienum quemadmodum comparetur dicere. Rhodo
enim doliis sarmenta conlocantes aceto suffuso supra sarmenta
conlocant plumbeas massas, deinde ea operculis 15
obturant ne spiramentum emittatur. post certum tem|pus (15)
aperientes inveniunt e massis plumbeis cerussam.
eadem ratione lamellas aereas conlocantes efficiunt aeruginem
2 quae aeruca appellatur. cerussa vero cum in fornace
coquitur, mutato colore ad ignem efficitur sandaraca. 20
id autem incendio facto ex casu didicerunt homines, et
ea multo melio|rem usum praestat quam quae de metallis (20)
per se nata foditur.
XIII Incipiam nunc de ostro dicere, quod et carissimam et
excellentissimam habet praeter hos colores aspectus suavitatem. 25
id autem excipitur e conchylio marino, e quo
purpura efficitur, cuius non minores sunt quam ceterarum
1 scobis (scopis S) factam (-ā E) mixta c. x (cf. Is. ex Fav. p. 308, 7).
3 ut inarescant aride S(Gc): uti nares cantaridae (-de G, -dę E) HEG.
4 simul autem: sit aut GE(Sc), sita ut H, sit ut S.
5 coaluerint: cum (cū) coaruerint HSG, cum caoluerint E.
7 confecto x.
9 silix HSG, silicis E (ſiliẋ̣ | ciſ Gc).
10 igne E.
12 erucam x (item infra, sicut erugo semper x) = afrugum Fav. | vocitant (sic) x.
14 doleis x.
16 (post sp.) obturatum (-tū) add. x (del. Schneider).
20 (post ignem) incendi (HS, -dii EG) add. x (del. Nohl).
25 pra&erosco|lores H.
26 & conchilio E.
27 purpora HS. | efficitur S: inficitur HEG.
Plain text
＜rerum＞ | naturae considerantibus admirationes, quod habet
non in omnibus locis quibus nascitur unius generis colorem,
2 sed solis cursu naturaliter temperatur. itaque quod legitur
Ponto et Gallia, quod hae regiones sunt proximae ad
septentrionem, | est atrum. progredientibus inter septentrionem 5
et occidentem invenitur lividum. quod autem
legitur ad aequinoctialem orientem et occidentem, invenitur
violaceo colore. quod vero meridianis regionibus excipitur,
rubra procreatur potestate, et ideo hoc Rhodo etiam insula
creatur ceterisque | eiusmodi regionibus quae proximae 10
3 sunt solis cursui. ea conchylia cum sunt lecta, ferramentis
circa scinduntur, e quibus plagis purpurea sanies uti
lacrima profluens excussa in mortariis terendo comparatur,
et quod ex concharum marinarum testis eximitur, ideo
ostrum est vocitatum. id autem | propter salsuginem cito 15
fit siticulosum, nisi mel habeat circa fusum.
XIV Fiunt etiam purpurei colores infecta creta rubiae radice
et hysgino, non minus et ex floribus alii colores. itaque
tectores cum volunt sil atticum imitari, violam aridam
coi|cientes in vas cum aqua, confervefaciunt ad ignem, 20
deinde cum est temperatum coiciunt in linteum, et inde
manibus exprimentes recipiunt in mortarium aquam ex
violis coloratam, et eo cretam infundentes et eam terentes
2 efficiunt silis attici colorem. eadem ratione vaccinium
temperantes et lacte | miscentes purpuram faciunt elegantem. 25
item qui non possunt chrysocolla propter caritatem uti,
herba quae luteum appellatur caeruleum inficiunt, et ＜ita＞
utuntur viridissimo colore. haec autem infectiva appellatur.
item propter inopiam coloris in|dici cretam selinusiam aut
1 rerum om. x.
4 heę S.
8 violacio (-tio Gc=S) x.
17 rubiae: rubra x (et Fav.).
18 et hysgino (Plin., Is.): & excygno x.
19 tectores (ut p. 180, 14. 19) x: pictores Fav. | silacticum ante corr. H (= Ec, ut silactici E v. 23).
20 vas cum aqua EG: vas cum quā H, vas quā S. | confervere faciunt x.
21 coiciunt linteum (-ū) x.
25 lactem (HE, -tē GS) x.
27 luteū HSE, -um G (lutear Fav. cf. Plin. 33, 87. 91, ubi lego: luteum putant a luto herbam dictam …). | ita om. x (add. Oehmichen).
28 viridissimū (-um H) colorē (-em H) x.
29 sinysiam H, synisiā S, sinisiam (-ā G) EG.
Plain text
anulariam vitro, quod Graeci ιϲατιν appellant, inficientes,
imitationem faciunt indici coloris.
3 Quibus rationibus et rebus ad expolitionum firmitates
＜perveniatur＞ quibusque decoras oporteat fieri picturas,
item quas habeant | omnes colores in se potestates, ut 5
mihi succurrere potuit in hoc libro perscripsi. itaque
omnes aedificationum perfectiones quam habere debeant
opportunitatem ratiocinationis, septem voluminibus sunt
finitae, insequenti autem de aqua, si quibus locis non
fuerit, quemadmodum inveniatur et qua ratione | ducatur 10
quibusque rebus si erit salubris et idonea probetur explicabo.