LIBER OCTAVUS.
Reading edition
1 De septem sapientibus Thales Milesius omnium rerum
principium aquam est professus, Heraclitus ignem, Magorum
| sacerdotes aquam et ignem, Euripides auditor Anaxagorae, 15
quem philosophum Athenienses scaenicum appellaverunt,
aera et terram eamque e caelestium imbrium
conceptionibus inseminatam fetus gentium et omnium animalium
in mundo procreavisse, et quae ex ea essent
prognata cum dissolve|rentur temporum necessitate coacta, 20
in eandem redire, quaeque de aere nascerentur item in
caeli regiones reverti neque interitiones recipere et dissolutione
mutata in eam recidere | in qua ante fuerant proprietatem.
Pythagoras vero, Empedocles, Epicharmos aliique
1 vitroque (q: HE, q⁊ S) quod x. | insallim (-ī S) x.
3 addispositionem firmitatis (sic sine lac. sed in fine ut versus G ita ipsius folii 107a H) x (corr. et suppl. Nohl).
7 aedificationum HS: edifitiorū G.
10 ducatur HS: inducatur G.
17 e HSG: & E.
20 necessitate ES: -tē HG.
21 eandem EG: eadem HS. | de aere nascentur EG, de hacre nascentur H, de hac renascerentur S (ut L).
23 fuerant G: fuerat H, fuit S. | proprietates G.
24 epi(ephy- S)charmos x.
Plain text
physici et philosophi haec principia esse quattuor
proposuerunt, aerem ignem terram aquam, eorumque inter
se cohaerentiam naturali figuratione e gene|rum discriminibus (5)
2 efficere qualitates. animadvertimus vero non solum
nascentia ex his esse procreata sed etiam res omnes non 5
ali sine eorum potestate neque crescere nec tueri. namque
corpora sine spiritus redundantia non possunt habere
vitam, nisi aer influens cum incremento fecerit auctus et
| remissiones continenter. caloris vero si non fuerit in (10)
corpore iusta comparatio, non erit spiritus animalis neque 10
erectio firma, cibique vires non poterunt habere coctionis
temperaturam. item si non terrestri cibo membra corporis
alantur, deficient et ita a terreni principii mixtione erunt
3 de|serta. animalia vero si fuerint sine umoris potestate, (15)
exsanguinata et exsucata a principiorum liquore interarescent. 15
igitur divina mens quae proprie necessaria
essent gentibus non constituit difficilia et cara, uti sunt
margaritae aurum argentum ceteraque quae neque corpus
nec natura desiderat, | sed sine quibus mortalium vita non (20)
potest esse tuta, ea fudit ad manum parata per omnem 20
mundum. itaque ex his, si quid forte defit in corpore
spiritus, ad restituendum aer adsignatus id praestat. apparatus
autem ad auxilia caloris solis impetus et ignis inventus
tutiorem efficit vitam. item ter|renus fructus escarum (25)
praestans copiis supervacuis desiderationes alit et 25
nutrit animales pascendo continenter. aqua | vero non
solum potus sed infinitas usu praebendo necessitates, gratas
4 quod est gratuita praestat utilitates. ex eo etiam qui
sacerdotia gerunt moribus Aegyptiorum, ostendunt omnes
res e liquoris potestate consistere. itaque cum hydria 30
3 coherentia x.
7 spiritu (sp̅u̅ S) x.
13 deficient EGS: -tur H.
19 nec n. HS: neque n. EG.
20 tutaefudit H (tuta effudit S), tuta fudit EG.
21 defit HSG: desit E.
23 coloris H.
25 desiderationibus (H, -nib; EGS) x.
27 usu HEG: usui S.
30 hidria quā G, idria quam E, hydrio quem H, ydria quę S.
Plain text
aqua | ad templum aedemque casta religione refertur, tunc (5)
in terra procumbentes manibus ad caelum sublatis inventionis
gratias agunt divinae benignitati.
Cum ergo et a physicis et philosophis et ab sacerdotibus
iudicetur ex potestate aquae omnes res constare, 5
putavi | quoniam in prioribus septem voluminibus rationes (10)
aedificiorum sunt expositae, in hoc oportere de inventionibus
aquae quasque habeat in locorum proprietatibus
virtutes quibusque rationibus ducatur et quemadmodum
ante probetur scribere. est enim maxime necessaria 10
et ad vitam et ad delectationes | et ad usum (15)
cotidianum.
I Ea autem erit facilior, si erunt fontes aperti et
fluentes. sin autem non profluent, quaerenda sub terra
sunt capita et colligenda. quae sic erunt experienda uti 15
procumbatur in dentes antequam sol exortus fuerit, in
locis quibus erit | quaerendum, et in terra mento conlocato (20)
et fulto prospiciantur eae regiones. sic enim non errabit
excelsius quam oporteat visus, cum erit inmotum mentum,
sed libratam altitudinem in regionibus certa finitione designabit. 20
tunc in quibus locis videbuntur umores concrispantes
et in aera surgen|tes, ibi fodiatur. non enim (25)
in sicco loco hoc potest signum fieri.
2 Item animadvertendum est quaerentibus aquam quo
genere sint loca. certa enim sunt in quibus nascitur. in 25
creta tenuis et exilis et non alta est copia. ea erit non
optimo | sapore. item sabulone soluto tenuis sed inferioris
loci invenietur. ea erit limosa et insuavis. terra autem
nigra sudores et stillae exiles inveniuntur, quae ex hibernis
tempestatibus collectae in spissis et solidis locis subsidunt. 30
haec | habent optimum saporem. glarea vero mediocres (5)
2 inventionibus (-b; EGS) x.
4 ab HEG: a S.
5 ex EGS: & H.
6 in om. G (non E). | prioribus septem HEG: supiorib; .VII. S.
10 ante: inte H, int̄ E, inter G, in terra S.
11 delectationes ES(Gc): delectiones HG.
28 ea (ante corr.) om. G.
29 sudores GS: -ris H.
31 hec H, hęc S: hę G.
Plain text
et non certae venae reperiuntur. hae quoque sunt egregia
suavitate. item sabulone masculo harenaque carbunculo
certiores et stabiliores sunt copiae, eaeque sunt bono
sapore. rubro saxo et copiosae et bonae, si non per
intervenia dila|bantur et liquescant. sub radicibus autem 5 (10)
montium et in saxis silicibus uberiores et affluentiores,
eaeque frigidiores sunt et salubriores. campestribus autem
fontibus salsae graves tepidae, non suaves nisi quae ex
montibus sub terra submanantes erumpunt in medios
campos ibique arboram umbris | contectae praestant montanorum 10 (15)
3 fontium suavitatem. signa autem quibus terrarum
generibus supra scriptum est ea invenientur nascentia,
tenuis iuncus, salix erratica, alnus, vitex, harundo, hedera
aliaque quae eiusmodi sunt, quae non possunt nasci per
se sine umore. solent autem eadem in lacunis | nata esse 15 (20)
quae sidentes praeter reliquum agrum excipiunt ex imbribus
et agris per hiemem propterque capacitatem diutius conservant
umorem. quibus non est credendum, sed quibus
regionibus et terris, non lacunis, ea signa nascuntur non
4 sata sed naturaliter per se procreata, ibi est quaerenda. | in 20 (25)
quibus si eae significabuntur inventiones, sic erunt experiundae.
fodiatur quoquoversus locus latus ne minus
pedes | ＜tres, altus pedes＞ quinque, in eoque conlocetur
circiter solis occasum scaphium aereum aut plumbeum aut
pelvis. ex his quod erit paratum, id intrinsecus oleo 25
unguatur ponaturque inversum, et summa fossura operiatur
1 non certae (incertae Fav.): non (n̄ S) incerte (H, -tę SG) x. | repperiuntur HG (L, reper. Sl), ut 194, 22. 213, 17 repperitur HSG (L, non l) et 204, 1 repperientur HEG (L, non l). | hae H, heę S: hęc G.
2 harenaque carbunculo (sic) x (restituit Detlefsen).
3 et stabiliores G: om. HS. | aeque H, eęque G: hęque S.
8 suaves GS: -vis H.
9 medios campos ibique G: medio campo | sibique H, medio campo . sibique S.
12 ea om. S. | invenient ante corr. G.
16 sedentes x (cf. p. 38, 23. 18 etc.).
21 eae HS: hę G.
23 tres altus pedes (Fav.): om. x (ubi ne minus pedes quinque HG, ne minus quinque pedes S).
24 scaphium HS: scapiū G.
25 id S: idque HG.
26 unguatur S: ungatur HG.
Plain text
harundinibus aut fronde, | supra terra obruatur, tum postero (5)
die aperiatur, et si in vase stillae sudoresque erunt, is
5 locus habebit aquam. item si vas ex creta factum non
coctum in ea fossione eadem ratione opertum positum
fuerit, si is locus aquam habuerit, cum apertum fuerit, 5
vas umidum erit et iam dissolvetur | ab umore. vellusque (10)
lanae si conlocatum erit in ea fossura, insequenti autem
die de eo aqua expressa erit, significabit eum locum habere
copiam. non minus si lucerna concinnata oleique plena
et accensa in eo loco operta fuerit conlocata et postero 10
die non erit exusta, sed habuerit reliquias olei | et enlychnii (15)
ipsaque umida invenietur, indicabit eum locum
habere aquam, ideo quod omnis tepor ad se ducit umores.
item in eo loco ignis factus si fuerit et percalefacta terra
et adusta vaporem nebulosum ex se suscitaverit, is locus 15
6 habebit aquam. cum haec ita erunt pertemptata et quae
supra | scripta sunt signa inventa, tum deprimendus est (20)
puteus in eo loco et si erit caput aquae inventum, plures
circa sunt fodiendi et per specus in unum locum omnes
conducendi. 20
Haec autem maxime in montibus et regionibus septentrionalibus
sunt quaerenda, eo quod in his et suaviora et
| salubriora et copiosiora inveniuntur. aversi enim sunt (25)
solis cursui, et in his locis primum crebrae sunt arbores
et silvosae ipsique montes suas habent umbras obstantes 25
et radii solis non directi perveniunt ad terram nec possunt
7 umores | exurere. intervallaque montium maxime recipiunt
imbres et propter silvarum crebritatem nives ab umbris
arborum et montium ibi diutius conservantur, deinde
liquatae per terrae venas percolantur et ita perveniunt 30
1 sup[e]ra terrā Sc.
2 vaso x. | sudores GS: -ris H.
3 vas S: vasum HG.
5 cum apertum fuerit om. S (itaque del. Gc).
6 erit & iā S (ut L): erit &iam (etiā G) HG. | ab om. S.
7 autem om. S.
8 eo locvom Hc.
11 inlychni HS, ≣lychni Gc.
13 ducit HG: trahit S (Fav.).
14 percalefacta S(Gc): percalfacta (sic hoc uno loco) HG.
19 ꝑ specuus S: perspicuus H, ꝑ psicuus (sic) G.
Plain text
ad infimas montium ra|dices, ex quibus profluentes fontium (5)
erumpunt ructus. campestribus autem locis contrario non
possunt habere copias. nam quaecumque sunt non possunt
habere salubritatem, quod solis vehemens impetus propter
nullam obstantiam umbrarum eripit exhauriendo fervens 5
ex planitie camporum | umorem, et si quae sunt aquae (10)
apparentes, ex his quod est levissimum tenuissimumque et
subtili salubritate aer avocans dissipat in impetum caeli
quaeque gravissimae duraeque et insuaves sunt partes,
II eae in fontibus compestribus relinquuntur. itaque quae 10
ex imbribus aqua colligitur salubriores | habet virtutes, (15)
quod eligitur ex omnibus fontibus levissimis subtilibusque
tenuitatibus, deinde per aeris exercitationem percolata tempestatibus
liquescendo pervenit ad terram. etiamque non
crebriter in campis confluunt imbres sed in montibus aut 15
ad ipsos montes, ideo quod umores ex terra matu|tino (20)
solis ortu moti cum sunt egressi, in quamcumque partem
caeli sunt proclinati, trudunt aera, deinde cum sunt moti
propter vacuitatem loci post se recipiunt aeris ruentis
2 undas. aer autem qui ruit trudens quocumque umorem 20
per vim spiritus impetus et undas crescentes facit ventorum.
a ventis | autem quocumque feruntur umores conglobati (25)
ex fontibus | et fluminibus et paludibus et pelago cum
tepore solis colliguntur et exhauriuntur et ita tolluntur
in altitudinem nubes, deinde tum aeris unda nitentes, cum 25
perventum ad montes, ab eorum offensa et procellis propter
plenitatem et gravita|tem liquescendo disparguntur et ita (5)
diffunduntur in terras.
2 ructus EG: fructus H (ī aꝉ fructus Gc), fluctus S (ut v).
8 aerauocans H: aera vocans EGS. | impetum (-ū G) HEG: -tu S(Gc).
9 quę(æ Sc)que EG(Sc): quaque HS. | durę (om. que) S.
12 quod HEG: eo quod S. | elegitur G. | fontibus EGS: frontibus H.
13 per aeris EGS: pera ̣eris Hc.
19 ruentes x.
22 feruntur HcSEcGc: feruuntur H, ferentur EG.
23 & fl. S: ex fl. HEG.
24 tæpore E: tempore HG, tēpore S. | colligunt … exhauriunt (exauriunt H) … tollunt x.
25 tum: cum (cū) x.
27 disparguntur ante ras. E: dispargunt HSEcG (dispergunt Gc).
28 diffunditur x.
Plain text
3 Vaporem autem et nebulas et umores ex terra nasci
haec videtur efficere ratio, quod ea habet in se et calores
fervidos et spiritus inmanes refrigerationesque et aquarum
magnam multitudinem. ex eo cum refrigeratum nocte sol
| oriens impetu tangit orbem terrae et ventorum flatus 5 (10)
oriuntur per tenebras, ab umidis locis egrediuntur in altitudinem
nubes. aer autem quod a sole percalefactus conversationibus
4 tollit ex terra umores, licet ex balineis
exemplum capere. nullos enim camarae quae sunt caldariorum
supra se possunt | habere fontes, sed caelum quod 10 (15)
est ibi ex praefurniis ab ignis vapore percalefactum corripit
ex pavimentis aquam et aufert secum in camararum
curvaturas et sustinet, ideo quod semper vapor calidus in
altitudinem se trudit. et primo non remittit propter
brevitatem, simul autem plus umoris habet | congestum, 15 (20)
non potest sustinere propter gravitatem, sed stillat supra
lavantium capita. item eadem ratione caelestis aer cum
ab sole percipit calorem, ex omnibus locis hauriendo tollit
umores et congregat ad nubes. ita enim terra fervore
| tacta eicit umores, ut etiam corpus hominis ex calore
5 emittit sudores. indices autem sunt eius rei venti, ex 21
quibus qui a frigidissimis partibus veniunt procreati septentrio
et aquilo extenuatos siccitatibus in aere flatus spirant,
auster | vero et reliqui qui a solis cursu impetum faciunt, (5)
sunt umidissimi et semper adportant imbres, quod percalefacti 25
ab regionibus fervidis adveniunt et omnibus terris
2 & (cal.) HS(Gc): om. EG.
6 oriundus (sic) E (solus).
7 nubes HS: -bis EG. | percalefactus ESc (-fectus S): percalcefactus (ꝑ calce‿factus G) HG. | conversationibus (cf. p. 219, 27): cum(cū)rationibus (= c̅u̅sationib.) x.
8 balineis (sic) x (balneis Gc).
9 nullae (-ę EGS) x. | camerae (-rę S, -re E) x.
11 ibi: ubi x. | ꝑ calce factū (ut supra) ante corr. (-le‿f.) G.
12 camararum HEG: camerarum S.
17 item S: idem HEG.
18 a sole S. | percipit ES(Gc): percepit HG.
20 ut om. S.
21 emittit S(Gc): emit ut HEG.
23 &(et G)tenuatos x. | spirant HS(Gc): spirans EG.
25 ad(p S)portant EGS: adportent H.
26 et: ex x.
Plain text
lambentes eripiunt umores et ita eos profundunt ad septentrionales
regiones.
6 | Haec autem sic fieri testimonio possunt esse capita (10)
fluminum, quae orbe terrarum chorographiis picta itemque
scripta plurima maximaque inveniuntur egressa ab septentrione. 5
primumque in India Ganges et Indus ab Caucaso
monte oriuntur, Syria Tigris et Euphrates, Asiae item
Ponto Bory|sthenes Hypanis Tanais, Colchis Phasis, Gallia (15)
Rhodanus, Celtica Rhenus, citra Alpes Timavus et Padus,
Italia Tiberis, Maurusia quam nostri Mauretaniam appellant 10
ex monte Atlante Dyris, qui ortus ex septentrionali regione
progreditur per occidentem ad lacum Eptagonum et mutato
nomine dici|tur Agger, deinde ex lacu Eptabolo sub montes (20)
desertos sub|terfluens per meridiana loca manat et influit
in paludem quae appellatur circumcingit Meroen, 15
quod est Aethiopum meridianorum regnum, ab hisque paludibus
se circumagens per flumina Astasobam et Astoboam
et alia plura pervenit | per montes ad cataractam ab eoque (5)
se praecipitans per septentrionem pervenit inter Elephantida
et Syenen Thebaicosque in Aegyptum campos et ibi 20
7 Nilus appellatur. ex Mauretania autem caput Nili profluere
ex eo maxime cognoscitur quod ex altera parte
1 labentes x.
5 ad septentrionem (-ē) x.
6 ab (cauc.) HEG: a S.
7 asiae sic (asiæ E, asię S, asıaẹ = asiae Gc) x. | item S(Gc): idem HEG.
8 colchys EG: conchis H, chⱶonchis S (ꝉ c̄ supra Gc i. e. vel conchys).
9 alpes ES: alpis HG. | timauos x.
10 maurusia HS: maurussia E, marusṣia Gc. | mauretaniam HEG: mauritaniam S.
11 atlante HS: anthlante EG. | dryis (drys E) x. | 12 eptagonum et (13) eptabolo (sic.) x (eptalobo L).
13 agger (sic codd. omnes nisi quod in fine versus omiserat G, suppl. Gc) = ger, niger, nigris (Plin. cf. H. Kiepert, Alte Geogr. 224).
15 appellatur circumcingit HG (post app. punctum add. HcSE, ⁜ supra punctum add. Ec, album reliquit S). Coloe suppl. Iocundus.
17 hastansobam (-ā S) HS, astansoban EG. | adstoboam x (sed aḍ̇stoboam Gc).
19 septentrionalem(ē) x (cf. p. 144, 27. 25, 1).
20 suenen x. | ęgypti S.
21 mauritania S.
22 ex om. S.
Plain text
montis Atlantis ＜sunt＞ alia capita item | profluentia ad (10)
occidentem in Oceanum, ibique nascuntur ichneumones crocodili
aliae similes bestiarum pisciumque naturae praeter
hippopotamos.
8 Ergo cum omnia flumina ＜amplis＞ magnitudinibus in 5
orbis terrarum descriptionibus a septentrione videantur profluere
Afri|que campi, qui sunt in meridianis partibus subiecti (15)
solis cursui, latentes penitus habeant umores nec
fontes crebros amnesque raros, relinquitur uti multo meliora
inveniantur capita fontium quae ad septentrionem 10
aut aquilonem spectant, nisi si inciderint in sulphurosum
locum aut aluminosum seu | bituminosum. tunc enim permutantur
et aut calidae aquae aut frigidae odore malo
9 et sapore profundunt fontes. neque enim calidae aquae
est ulla proprietas, sed frigida aqua cum incidit percurrens 15
in ardentem locum effervescit et percale|facta egreditur (5)
per venas extra terram. ideo diutius non potest permanere,
sed brevi spatio fit frigida. namque si naturaliter
esset calida, non refrigeraretur calor eius. sapor autem
et odor et color eius non restituitur, quod intinctus et 20
commixtus est propter naturae raritatem.
III | Sunt autem etiam nonnulli fontes calidi, ex quibus (10)
profluit aqua sapore optimo, quae in potione ita est suavis
uti nec fontalis ab Camenis nec Marcia saliens desideretur.
haec autem ab natura perficiuntur his rationibus. 25
cum in imo per alumen aut bitumen seu sulphur ignis
excitatur, | ardore percandefacit terram quae est supra, a (15)
11 atlantis HS(Gc): antlantis EG. | sunt om. x.
2 occidentem oceanum x. | crocodili (-doli ante corr.) H, -dilli EG, -drilli S.
4 hippopotamos HS: hippotamos E, inpropotamos G.
5 flumina magnitudinibus (-nib;) sic x (inserendum amplis).
6 a septentrionē H (non EGS).
8 habent x.
9 amnesque HS(Gc): amnosque EG.
12 aluminatosum E et ante corr. GH (non S).
13 et om. x.
14 pro(ꝓ G)fundunt HG, per(ꝑ)fundunt S, produnt E.
18 sed HS(Gc): sub EG.
19 calor eius EGS: calcoleius H.
20 color E: calor HSG.
22 etiam om. S.
23 est suavis H: suavis est EGS.
24 abcamenis HEG: de camenis S.
27 supra se autem HEG, supra . se autem S(Gc).
Plain text
se autem fervidum emittit in superiora loca vaporem, et
ita si qui in is locis quae sunt supra, fontes dulcis aquae
nascuntur, offensi eo vapore effervescunt inter venas et
2 ita profluunt incorrupto sapore. sunt etiam odore et
sapore non bono frigidi fontes, | qui ab inferioribus locis 5 (20)
penitus orti per loca ardentia transeunt et ab eo per
longum spatium terrae percurrentes refrigerati perveniunt
supra terram sapore odore coloreque corrupto, uti in
Tiburtina via flumen Albula et in Ardeatino fontes frigidi
eodem odore qui sulphurati dicuntur et reliquis | locis 10 (25)
similibus. hi autem cum sunt frigidi, ideo videntur aspectu
fervere quod cum in ardentem locum alte penitus inciderunt,
umore et igni inter se congruentibus, offensa vehementi
fragore validos recipiunt in se spiritus, et ita
in|flati vi venti coacti bullientes crebre per fontes
egrediuntur. ex his autem qui non sunt aperti sed ab saxis 16
continentur, per angustas venas vehementia spiritus extruduntur
3 ad summos grumorum tumulos. itaque qui
putant ea se altitu|dine qua sunt grumi capita fontium (5)
fossa habere, cum aperiunt fossuras latius decipiuntur. 20
namque uti aeneum vas non in summis labris plenum
sed aquae mensurae suae capacitatis habens e tribus duas
partes operculumque in eo conlocatum, cum ignis vehementi
fervore tangatur percale|fieri cogit aquam, ea autem (10)
propter naturalem raritatem in se recipiens fervoris validam 25
inflationem non modo implet vas sed spiritibus extollens
operculum et crescens abundat, sublato autem
operculo emissis inflationibus in aere patenti rursus ad
suum locum residit, ad eundem modum ea capita | fontium (15)
cum sunt angustiis compressa, ruunt in summo spiritus 30
aquae bullitus, simul autem sunt latius aperti, exanimati
2 his x. | quae: qui x.
8 supra HS: super EG.
11 Hii H.
13 offensa HEG: -si S.
14 et: ut x.
15 crebrae (H, crebrę EGS) x.
16 ab: aut x.
18 qui putant ea (Oehmichen) se: quutant se HG (qui tanta se SGc, qui putant se L).
20 fosse (H, -sę GS) x.
22 e om. x.
23 opertumque x.
29 resedit x.
30 cōpressa ruunt G: conpraesserunt H, cōpresserunt S.
Plain text
per raritates liquidae potestatis residunt et restituuntur
in libramenti proprietatem.
4 Omnis autem aqua calida ideo quidem est medicamen|tosa (20)
quod in pravis rebus percocta aliam virtutem recipit
ad usum. namque sulphurosi fontes nervorum labores 5
reficiunt percalefaciendo exurendoque caloribus e corporibus
umores vitiosos. aluminosi autem, cum dissoluta membra
corporum paralysi aut tali qua vi morbi receperunt, fovendo
| per patentes venas refrigerationem contraria caloris vi (25)
reficiunt, et hoc continenter restituunt antiquam membro|rum 10
conversationem. bituminosi autem interioris corporis
5 vitia potionibus purgando solent mederi. est autem
aquae frigidae genus nitrosum, uti Pinnae Vestinae, Cutiliis,
aliisque locis similibus, quae potionibus depurgat per
alvumque trans|eundo etiam strumarum minuit tumores. 15 (5)
ubi vero auram argentum ferrum aes plumbum reliquaeque
res earum similes fodiuntur, fontes inveniuntur copiosi,
sed hi maxime sunt vitiosi. habent enim, uti aquae calidae
sulphur alumen bitumen eademque per potiones
cum in corpus iniit et per | venas permanando nervos 20 (10)
attingit et artus, eos durat inflando. igitur nervi inflatione
turgentes e longitudine contrahuntur et ita aut
nervicos aut podagricos efficiunt homines, ideo quod ex
durissimis et spissioribus frigidissimisque rebus intinctas
6 habent venarum raritates. aquae autem species est, | quae 25 (15)
cum habeat non satis perluciditatis, ex ipsa uti flos natat
2 proprietate x.
3 quidem: quod x.
4 pravis (sic) x (ἀτόποιϲ Gal.).
8 aut aliqua x (aut tali aliqua Detlefsen coll. Plin. 31, 59 simili modo).
9 refrigeratione x. | calores ui G, calore sui HSE.
10 recipiunt S. | restituuntur (-t᷑) in ant. x.
11 curationem x (i. e. c̅u̅sationem cf. p. 189, 12).
13 cf. de (aquis) Albensibus et Vestinis Pinnensibus Rhet. ad Her. II, 28.
18 uti aquae: vitia aquae x.
19 sine albo x, scil. bitumen . eaedemque (Eędemque S) HS, bitumen. | Ea denique G (Eæ demque Gc), bitumen . hædenique E. cf. Hipp. I, 534 Lips., Oribas. I, 330 Par.
20 iniit HSEG, sed init Ec.
22 turgentes e EG: turgente se HS.
24 & (et EG)spissionibus (sic) x. | 26 perlucidas x (corr. Ussing). | ex: & x.
Plain text
in summo, colore similis vitri purpurei. haec maxime
consideratur Athenis. ibi enim ex eiusmodi locis et fontibus
in asty et ad portum Piraeeum ductae sunt salientes,
e quibus bibit nemo propter eam causam sed lavationibus
et reliquis | rebus utuntur, bibunt autem ex puteis et ita 5 (20)
vitant earum vitia. Troezeni non potest id vitari, quod
omnino aliud genus aquae non reperitur nisi quod Cibdeli
habent, itaque in ea civitate aut omnes aut maxima
parte sunt pedibus vitiosi. Cilicia vero civitate Tarso
flumen est nomine Cyd|nos, in quo podagrici crura macerantes 10 (25)
levantur dolore.
7 | Sunt autem et alia multa genera quae habent suas
proprietates, ut in Sicilia flumen est Himeras, quod a
fonte cum est progressum dividitur in duas partes. quae
pars profluit contra Etruriam, quod per terrae dulcem 15
sucum per|currit, est infinita dulcedine, quae altera pars (5)
per eam terram currit unde sal foditur, salsum habet
saporem. item Paraetonio et quod est iter ad Ammonem
et Casio ad Aegyptum lacus sunt palustres, qui ita sunt
salsi ut habeant insuper se salem congelatum. sunt autem 20
et aliis pluribus | locis et fontes et flumina et lacus, qui (10)
per salifodinas percurrentes necessario salsi perficiuntur.
8 alii autem per pingues terrae venas profluentes uncti oleo
fontes erumpunt, uti Solis, quod oppidum est Ciliciae,
flumen nomine Liparis, in quo natantes aut lavantes ab 25
ipsa aqua unguntur. simi|liter Aethiopia lacus est qui (15)
unctos homines efficit qui in eo nataverint, et India qui
2 considerantur x (-ratur Gc, non S).
3 inasty(i E) x. | piraeum (-ū G) HG, pireū S(Gc), pureum E. | ducti x.
4 eam: hanc S.
6 eorum x. | quod: quia S.
7 cibdeli HSE: cibi | deli G.
8 habeant x.
9 civitas tharso (HG, thirso E, tarso S) x (civitate Joc., cf. p. 195, 13).
16 quae (aū add. S) altera parte x.
18 paret(& H, e | c S)onio x. | ammonem (-ē) (sic) x.
19 casio EG: cassio HS.
21 flumina lacus (om. et) x.
26 unguntur HEG: unguuntur S. | aethiopiae (HE, -ę S, -e G) x.
27 nataverit H (-rint GS). | india HEG: in india S. | qui HS: quę EG.
Plain text
sereno caelo emittit olei magnam multitudinem, item
Carthagini fons in quo natat insuper oleum, odore uti
scobis citrea, quo oleo etiam pecora solent ungui. Zacyntho
et circa Dyrrachium et Apolloniam fontes | sunt (20)
qui picis magnam multitudinem cum aqua evomunt. 5
Babylone lacus amplissima magnitudine qui λιμνη αϲφαλτιτιϲ
appellatur, habet supra natans liquidum bitumen,
quo bitu|mine et latere testaceo structum murum Samiramis
circumdedit Babyloni. item Iope in Syria Arabiaque
Nomadum lacus sunt inmani magnitudine qui 10
emittunt bituminis maximas moles, quas diripiunt qui
9 habitant circa. id autem non | est mirandum. nam (5)
crebrae sunt ibi lapidicinae bituminis duri. cum ergo
per bituminosam terram vis erumpit aquae, secum extrahit,
et cum sit egressa extra terram secernitur et ita 15
reicit ab se bitumen. etiamque est in Cappadocia in
itinere quod est inter Mazaca et Tyana lacus amplus, in
quem | lacum pars sive harundinis sive alii generis si (10)
demissa fuerit et postero die exempta, ea pars quae fuerit
exempta invenietur lapidea, quae autem pars extra aquam 20
10 manserit permanet in sua proprietate. ad eundem modum
Hierapoli Phrygiae effervet aquae calidae multitudo, e
qua circum hor|tos et vineas fossis ductis inmittitur, haec (15)
autem efficitur post annum crusta lapidea. itaque quotannis
dextra ac sinistra margines ex terra faciundo inducunt 25
eam et efficiunt his crustis in agris saepta. hoc autem
ita videtur naturaliter fieri, quod in is locis et ea terra
2 fons in quo HEG: fons ē in quo S. | uti scobe citreo x (s. citrea = cedrea Mir. Arist. 113: κέδροϲ lat. citrus).
3 ungui S: ungeri H, ungueri EG (cf. Theod. Prisc. ind. p. 547). | zachinto x.
4 dirrachium x.
5 aquae vomunt H (non EGS).
6 babilone x. | limnea spartacis x.
8 quo SEcGc: quod HEG. | sameram(n S)is x.
9 baby(i HE)lonē (-em E) x. | tope x.
10 Nomadum: numidarum x.
16 a se S. | capodocia EG.
17 & tuana (et.tụana G) x. | inquā lacū (quo lacu Gc) G (non E).
19 dimissa x (demissa Gc). | postera G (non E).
22 e qua: equibus x.
24 ita q. x.
26 his: in his x. | septa x.
27 is: his x.
Plain text
quibus nascitur, sucus | subest coaguli naturae similis, (20)
deinde cum commixta vis egreditur per fontes extra terram,
a solis et aeris calore cogitur congelari, ut etiam in
11 areis salinarum videtur. item sunt ex amaro suco terrae
fontes exeuntes vehementer amari, ut in Ponto est flumen 5
Hypanis. is a capite profluit circi|ter milia XL sapore (25)
dulcissimo, deinde cum pervenit ad locum | qui est ab
ostio ad milia CLX, admiscetur ei fonticulus oppido quam
parvulus. is cum in eum influit, tunc tantam magnitudinem
fluminis facit amaram, ideo quod per id genus 10
terrae et venas unde sandaracam fodiunt ea aqua manando
perfici|tur amara. (5)
12 Haec autem dissimilibus saporibus a terrae proprietate
perficiuntur, uti etiam in fructibus videtur. si enim
radices arborum aut vitium aut reliquorum seminum non 15
ex terrae proprietatibus sucum capiendo ederent fructus,
uno genere | essent in omnibus locis et regionibus omnium (10)
sapores. sed animadvertimus insula Lesbo vinum protropum,
Maeonia catacecaumeniten, Lydia Tmoliten, Sicilia
Mamertinum, Campania Falernum, inter Terracinam et 20
Fundos Caecubum reliquisque locis pluribus innumerabili
multitudine genera vini | virtutesque procreari. quae non (15)
aliter possunt fieri nisi cum terrenus umor suis proprietatibus
saporis in radicibus infusus enutrit materiam, per
quam egrediens ad cacumen profundat proprium loci et 25
13 generis sui fructus saporem. quodsi terra generibus umorum
non esset dissimilis et dispa|rata, non tantum in Syria (20)
et Arabia in harundinibus et iuncis herbisque omnibus
1 quibus (ꝉ qua Sc) is nascitur x.
3 calor H
4 salinarum (-ē) HS: -riis EG.
6 hipanis HS(Gc): inpanis EG. | is om. x. | XL … CLX (sic) x (sed cf. Herod. 4, 52).
9 tanta magnitudine H.
11 venas HSG: vena E (venæ Ec). | sandaracā (-ca EG) fodiuntur (-t᷑) x. | ea: & (et G) x.
18 insulam (-ā) lesbon x. | protyrum maloniam (-ā) catace (-cae H) caumen. Item lidiam moliton siciliam x.
20 campaniam (-ā) x. | interracinā (inter racinā G) & (et G) fundis cac(ę S)sibum (-ū) x.
23 proprietatis EG (-tibus HSGc).
24 sapores x. | infusus: sit infusus x.
28 iuncis: uineis x.
Plain text
essent odores neque arbores turiferae, neque piperis darent
bacas nec murrae glaebulas, nec Cyre|nis in ferulis laser
nasceretur, sed in omni terra regionibus eodem genere
omnia procrearentur. has autem varietates regionibus et
locis inclinatio mundi ＜efficit＞ et solis impetus ＜qui＞ 5
propius aut longius cursum faciendo tales efficit terrae
umorisque | qualitates. nec solum in his rebus sed etiam (5)
in pecoribus et armentis. haec non ita dissimiliter efficerentur,
nisi proprietates singularum terrarum ＜umorum＞ generibus
14 ad solis potestatem temperarentur. sunt enim Boeotia 10
flumina Cephisos et Melas, Lucania Crathis, Troia Xanthus
inque agris Clazomeniorum | et Erythraeorum et Laodicensium (10)
fontes. ad ea flumina, cum pecora suis temporibus
anni parantur ad conceptionem partus, per id tempus
adiguntur cotidie potum, ex eoque quamvis sint alba procreant 15
aliis locis leucophaea aliis locis pulla aliis coracino
colore. ita proprietas liquoris cum iniit | in corpus, proseminat (15)
intinctam sui cuiusque generis qualitatem. igitur
quod in campis Troianis proxime flumen armenta rufa
et pecora leucophaea nascuntur, ideo id flumen Ilienses 20
Xanthum appellavisse dicuntur.
15 Etiamque inveniuntur aquae genera mortifera, quae
2 murrae H, my(i S)rrę (-æ E) EGS. | glebulae (-ę EGS) x.
3 eodem genere EG: eodem genera H, eadem genera S.
5 efficit … qui add. Mar.
6 proprius x (ꝓipus S, unde ꝓpirius sic Gc = propius Ec). | aut E: ut HSG. | terrae (h S)umores . quae (quę S, Quę EG) qualitates x.
7 nec: n̄(non) S.
8 armentis . Haec H, armentis hęc (hæc E) EG: armentis discernunt᷑. Hęc S (unde rec. apud Mar. cum ed.). | similiter x (corr. ed.).
9 umorum generibus: in generibus HS, in regionibus EG (et in marg. Sc ꝉ regionibus).
10 temperarentur S(Gc): perarentur H, pararentur EG (sed Gc ī aꝉ temperarentur). | enim: &iā S. | bo&iae H, boetię(æ E) SEG.
11 lucanis aeraris x.
12 clazomoeniorum x.
13 ea om. x.
15 adiguntur E, adicuntur HG: adiciuntur S. | cotidie: eo (eó S) cotidie (-æ HE) x. | quamvis E, quā vis S: quavis H, qua vis G.
16 caracino S.
17 init x.
20 flumen ilienses EG: flumen | nilienses H, flum̄ nilienses S.
Plain text
per | maleficum sucum terrae percurrentia recipiunt in se (20)
vim | venenatam, uti fuisse dicitur Terracinae fons qui
vocabatur Neptunius, ex quo qui biberant inprudentes vita
privabantur. quapropter antiqui eum obstruxisse dicuntur.
et Chrobsi Thracia lacus, ex quo non solum qui biberint 5
moriuntur sed | etiam qui laverint. item in Thessalia (5)
fons est profluens, ex quo fonte nec pecus ullum gustat
nec bestiarum genus ullum propius accedit, ad quem
16 fontem proxime est arbor florens purpureo colore. non
minus in Macedonia quo loci sepultus est Euripides, 10
dextra ac sinistra monumenti advenientes | duo rivi concurrunt (10)
in unum, e quibus ad unum accumbentes viatores
pransitare solent propter aquae bonitatem, ad rivum autem
qui est ex altera parte monumenti nemo accedit quod
mortiferam aquam dicitur habere. item est in Arcadia 15
Nonacris nominata terrae regio, quae habet in monti|bus (15)
ex saxo stillantes frigidissimos umores. haec autem aqua
Ϲτυγοϲ υδωρ nominatur, quam neque argenteum neque
aeneum nec ferreum vas potest sustinere, sed dissilit et
dissipatur. conservare autem eam et continere nihil aliud 20
potest nisi mulina ungula, qua etiam memoratur ab Antipatro
in | provinciam ubi erat Alexander per Iollam filium (20)
17 perlata esse et ab eo ea aqua regem esse necatum. item
Alpibus in Cottii regno est aqua ex qua qui gustant
statim concidunt. agro autem Falisco via Campana in 25
campo Corneto est lucus in quo fons oritur, ibique avium
2 terrae cinae H, terrę cînę E, terręcinę GS.
3 cf. Neptunias lacunas Rhet. ad Herenn. 4, 10, 15 (Thiel).
5 chrobsithratia HS (-cia) G, crobsithracia E (gr. ἐν ＜κυ＞χρωψι etc., apud cychros Plin.).
7 fonte om. S (suppl. Sc).
8 propius EGS: proprius H.
10 quo loci S: quodloci H, quo loco EG.
12 e quibus ad unum EG: om. HS.
13 transitare x.
14 quod HG: quia ES.
16 nonagris E, n̄ | agris H, n̄ agris SG.
17 aqua styglos hydor GS: aquas tyglos hydor HE.
21 qua: quae (quę) x.
22 provinc(t S)ia x.
23 perlatā S, perlatum HE (-tū) G.
24 Cottii: crobi x (cf. Amm. 15, 10, 3). | exqua EG: om. HS.
26 ibique EG: ubique H, ubi S.
Plain text
et lacertarum reliquarumque | serpentium ossa iacentia (25)
apparent.
| Item sunt nonnullae acidae venae fontium, uti Lyncesto
et in Italia Velino, Campania Teano aliisque locis
pluribus, quae hanc habent virtutem uti calculos in vesicis 5
qui nascuntur in corporibus hominum potionibus discutiant.
18 fieri autem | hoc naturaliter ideo videtur quod (5)
acer et acidus sucus subest in ea terra, per quam egredientes
venae intinguntur acritudine, et ita cum in corpus
inierunt, dissipant quae ex aquarum subsidentia in corporibus 10
exconcrescentia offenderunt. quare autem discutiantur
ex acidis eae res, sic pos|sumus animadvertere. (10)
ovum in aceto si diutius positum fuerit, cortex eius mollescet
et dissolvetur. item plumbum, quod est lentissimum
et gravissimum, si in vase conlocatum fuerit et in eo 15
acetum suffusum, id autem opertum et oblitum erit, efficietur
19 uti plumbum dissolvatur, et fiet cerussa. eisdem
| rationibus aes, quod etiam solidiore est natura, similiter (15)
curatum si fuerit, dissipabitur et fiet aerugo. item margarita.
non minus saxa silicea, quae neque ferrum neque 20
ignis potest per se dissolvere, cum ab igni sunt percalefacta,
aceto sparso dissiliunt et dissolvuntur. ergo cum
has res ante oculos ita | fieri videamus, ratiocinemur isdem (20)
rationibus ex acidis propter acritudinem suci etiam
calculosos e natura rerum similiter posse curari. 25
20 Sunt autem etiam fontes uti vino mixti, quemadmodum
est unus Paphlagoniae, ex quo eam aquam sine
3 ly(i EG)ncesto (sic) x (ut λυγκηιϲτω Ecl. Flor. de mir.).
4 velino (Plin.): uienna x. | theano x.
5 uti HS: ut EG. | vessicis S.
9 intinguntur HEG: -guuntur S. | in (a. c.) om. S.
10 inierunt x (-int Sc Ec).
11 &(et G)concre(i ante corr. H)scentia x. | offenderint Ec.
12 eae HEG: hę S.
13 mollescit H (-cet EGS).
15 vasae H (-sạ̇e Lc, -sę El, -se GSc, -so v).
17 fiat x. | ceros S (ut codd. med. rec. cf. Theod. Prisc. p. 501).
19 fiet HS: fiat EG. | margarita: sic x (sc. dissipabitur).
20 silice | aquae H, silicea quę EG.
21 igne S.
23 hisdem x.
26 autem om. S.
27 eam aquam EG: eam H, om. S (ubi ex quo potantes sine vino f. t.).
Plain text
vino potan|tes fiunt temulenti. Aequiculis autem in Italia (25)
et in Alpibus natione Medullorum est genus aquae quam
21 qui bibunt efficiuntur turgidis gutturibus. Arcadia vero
civitas est non ignota Clitor, in cuius agris est spelunca
profluens | aqua e qua qui biberint fiunt abstemii. ad
eum autem fontem epigramma est in lapide inscriptum 6
hac sententia versibus graecis, eam non esse idoneam ad
lavandum sed etiam inimicam vitibus, quod apud eum
fontem Melampus sacrifi|ciis purgavisset rabiem Proeti (5)
filiarum restituissetque earum virginum mentes in pristinam 10
sanitatem. epigramma autem est id quod est subscriptum
ἀγρότα, ϲὺν ποίμναιϲ τὸ μεϲημβρινὸν ἤν ϲε βαρύνῃ δίψοϲ ἀν’ ἐϲχατιὰϲ Κλείτοροϲ ἐρχόμενον, | τῆϲ μὲν ἀπὸ κρήνηϲ ἀρύϲαι πόμα καὶ παρὰ νύμφαιϲ 15 (10) ὑδριάϲιν ϲτῆϲον πᾶν τὸ ϲὸν αἰπόλιον·
2 natione] medullorum—(p. 208, 25) rationibus [bellissime … om. S (in medio fol. 118b), quae extant in H folio 117a (post init.) usque ad finem folii 121a (i. e. in 4½ foliis H, quae faciunt versus 196 ed. pr. meae).
4 clitori x.
5 aquae . quaqui E, aquę . quo qui G, aquae qui H.
7 haec sententiae (hęc sententię G) x.
13 Epigrammata quae sequuntur eadem graece extant in Eclogis Florentinis (de mirabilibus) quae sub ficto Sotionis nomine (ex cod. Laur. LVI, 1) olim edidit H. Stephanus (cf. V. Rose, Anecdota I, 9 sqq. et ed. prioris praef. p. VII). ea hic plane omisit E. affero autem quae exhibent HG, litteris quidem scripta semigraecis vel potius ex graecis litteris latinisque mixta. graecas litteras melius conservavit H, qui et inter α et λ clare distinguit, G autem multo saepius peccavit confusis Η et Ν, Α (quod scribitur Λ nec distinguitur α λ) et Δ et semper fere pro π positis τι vel ιτ. pro η et ε semper fere scribitur e. cum H proxime faciunt P et L.—singulas litteras quibus discedit G ab H adscripsi supra singulas lectionum codicis H. | ΑΓΡaτa H (et om. a fin.) G. | ΝΗΝeeΒaΡΥΗΝ.
14 διψοϲ: ΛΙΥΟϹ G. | ΚΛaιτΟΡΟϹ.
15 τηϲ: τaϲ HG. | απο: aτιο G. | ΚΡΗΝΗΚaΡΥϹaι HG. | ΚaΠaΡa G.
16 υδριαϲιν: ΥaΔΡeaϹιΝ H. | ϲτηϲον: ϹτΠ|ΝϹΟΝ G. | παν: τιaΝ G. | aιΠΟΟΛιΟΝ H (ubi Λ ex Α rasura factum est. aιΝΟ ΟΜΟΝ G). | αιπολιον ταμεθηϲ lc(f), qui omittunt verba v. 12-13 αλλα—εον(τα), quae tamen leguntur (ex H) etiam in P(v) et L.
Plain text
ἀλλὰ ϲὺ μήτ’ ἐπὶ λουτρὰ βάλῃϲ χροί, μή ϲε καὶ αὔρη πη＜μή＞νῃ ＜τερπνῆϲ＞ ἐντὸϲ ἐόντα μέθηϲ· φεῦγε δ’ ἐμὴν πηγὴν μιϲάμπελον, ἔνθα Μελάμπουϲ | λυϲάμενοϲ λύϲϲηϲ Προιτίδαϲ ἀργαλέηϲ, (15) | πάντα καθαρμὸν ἔκοψεν ἀπόκρυφον ＜εὖτ ἄρ’ ἀπ’ Ἄργουϲ οὔρεα τρηχείηϲ ἤλυθεν Ἀρκαδίηϲ＞. 6
22 item est in insula Cia fons e quo qui inprudentes biberint
fiunt insipientes, et ibi est epigramma insculptum ea senten|tia, (5)
iucundam eam esse potionem fontis eius, sed qui
biberit saxeos habiturum sensus. sunt autem versus hi 10
ἡδεῖα ψυχροῦ πόματοϲ λιβὰϲ ἣν ἀναβαίνει ＜πηγή, ἀλλὰ νόῳ＞ πέτροϲ ὁ τῆϲδε πιών.
23 Susis autem in qua civitate est regnum Persarum, fonticu|lus (10)
est ex quo qui biberint amittunt dentes. item in
eo est scriptum epigramma quo significant hanc sententiam, 15
egregiam esse aquam ad lavandum, sed ea si bibatur
excutere e radicibus dentes. et huius epigrammatos
sunt versus graece
1 ΝΛaΜΛaϹιΜΗτeΝΠιaΟΥτΡaΒaτιτeΧΡaΜΗϹΗΚaιΔΥΡΗ.
2 πημηνη—εμην om. G. | ΠΗΝΗϹΝτΥϹ H(PL) i. e. πη＜μη＞νη ＜τερπνηϲ＞ εντοϲ.
3 δ’ εμην: ΔeΓΗ H. | πηγην: ιτΗΓΗΝ G. | ΜeιϹaΜιτΠeaΛΟΝ. | μελαμπουϲ: ΜeaΛμΙ|τΟΥϹ G.
4 λυϲαμενοϲ λυϲϲηϲ: aΥϹaΜeΝΟ | ϹaΥϹeΗϹ H, aΜeΝΟ Ϲaτ ϹeΝϹ G (λουϲάμενοϲ Laur.). | ιτΠΡΟιΤΙaaϹaΡΤeΜeιaϹ.
5 παντα: ιτaΝτa G. | ΚaΛΘaΡΜΟΝϹΚΟΨeΝeτιΠaΧΡΥΨΟΝ (hoc verbo finitur epigr. in HG, reliqua ex Ecl. Flor.—ubi sic α γὰρ … ἤλυθον—addiderunt edd.).
7 chia HEG (cea Plin.). | equo H: exquo EG.
9 iucundā eam H: iocundum (-dū G) eam (eā G) EG.
10 sensus E: sensos HG. | hii H.
11-12: ΗaeaΛΠΟΨΥΧΡΟΥΠΟΜΛΤΟςaΒτaϹaaΝ(om. G)ΙΝϹιΝeΝΤΟϹaιΒaϹaaΝaΒaιΝϹΙΠeΠ | ΡΟϹΟΤΝΗΝaeΠιωΝ (πηγη αλλα νοω om. HG.) ἀναβάλλει praebet cod. Laur. pro αναβαινει Vitr. (ἢν ἀναβάλλῃ Joc., ἣν ἀνίηϲι Steph.).
13 susis EG: suesis H(LP).
15 quo: quod x. | significant HG, -cat E.
Plain text
| ὕδατα κρανάεντα βλέπειϲ, ξένε, τῶν ἄπο χερϲὶν (15) λουτρὰ μὲν ἀνθρώποι＜ϲ ἀβλαβῆ ἔϲτιν ἔχειν·＞ ἢν δὲ βάλῃϲ κοίληϲ ποτὶ νηδύοϲ ἀγλαὸν ὕδωρ ＜ἄκρα μόνον δολιχοῦ χείλεοϲ ἁψάμενοϲ,＞ αὐτῆμαρ πριϲτῆρεϲ ἐ＜πὶ χθονὶ δαιτὸϲ ὀδόντεϲ＞ 5 | πίπτουϲιν, γενύων ὀρφανὰ θέντεϲ ἕδη. (20)
24 Sunt etiam nonnullis locis fontium proprietates quae
procreant qui ibi nascuntur egregiis vocibus ad cantandum,
| uti Tarso Magnesiae aliis eiusmodi regionibus.
etiamque Zama est civitas Afrorum cuius moenia rex Iuba 10
duplici muro saepsit ibique regiam domum sibi constituit.
ab ea milia passuum XX est oppidum Ismuc, cuius
agrorum | regiones incredibili finitae sunt terminatione. (5)
cum esset enim Africa parens et nutrix ferarum bestiarum
maxime serpentium, in eius agris oppidi nulla nascitur 15
et si quando adlata ibi ponatur statim moritur, neque id
solum, sed etiam terra ex his locis si alio translata fuerit,
et ibi. id genus terrae | etiam Balearibus dicitur esse. (10)
sed aliam mirabiliorem virtutem ea habet terra, quam
25 ego sic accepi. Gaius Iulius Masinissae filius, cuius erant 20
totius oppidi agrorum possessiones, cum patre Caesari
militavit. is hospitio meo est usus. ita cotidiano convictu
necesse fuerat de philologia disputare. | interim cum (15)
1 ΥΜaΛτα ΚΡaΝaeΝΤa ΒaeτιΠeιϹ ξeΝϹΤωΝ aτιΠΟΧeΡϹιΝ sic HG (ὕδ. ταῦτα βλέπειϲ φοβερά Laur. et sic Joc.)
2 aΛΟΥτΡa ΜeΝ aΝΤΡΟΠΟιΗΝaeΜΒΝΗΟΚΟ | ιΛΟΥΒΟΤaΝΝaΗΛeΟϹaτΟΜτΜΟΝΥΔωΡ (αβλαβη εϲτιν εχειν om. HG).
4 om. HG.
5 aΥΤΝΗΜeΡΠΡιϹ | ΤΝΗΡeϹeΠeιΠΤΟΥϹιΝΤeΝΥωΝΟΡΦaΝΛeΘeΝΤeϹeaΝ (πι χθονι δαιτοϲ οδοντεϲ om. HG).
9 uti tharso HG: ut intharso E.
11 sepsit x.
12 passus .xx. (sic) x.
13 regiones H: -nis EG. | finiti x.
17 fuerit | & ibi id H, fuerit . & ibi id EG.
20 gaius . iulius masinissae (sine punctis EG) x i. e. Masinthae (qui Caesaris stipendiarius ab a. 693) filius. is ab a. circiter 714, natus sc. annos XX, illo hospitio potuerit usus esse (Suet. Caes. 71, cf. 18).
21 patres (H et a. c. G, patre EGc) cae(e G)sare x.
Plain text
esset inter nos de aquae potestate et eius virtutibus sermo,
exposuit esse in ea terra eiusmodi fontes ut qui ibi procrearentur
voces ad cantandum egregias haberent, ideoque
semper transmarinos catulastros emere formosos et puellas
maturas eosque coniungere, ut qui nascerentur ex | his non 5 (20)
solum voce egregia sed etiam forma essent non invenusta.
26 Cum haec tanta varietas sit disparibus rebus natura
distributa, quod humanum corpus est ex aliqua parte
terrenum, in eo autem multa genera sunt umorum, uti
sanguinis | lactis sudoris urinae lacrimarum, ergo si in 10 (25)
parva particula terreni tanta discrepantia invenitur saporum,
non est mirandum si etiam in magnitudine terrae
innumerabiles sucorum | reperientur varietates, per quarum
venas aquae vis percurrens tincta pervenit ad fontium
egressus, et ita ex eo dispares variique perficiuntur in 15
propriis generibus fontes propter locorum discrepantiam
et regionum qualitates terrarumque | dissimiles proprietates. (5)
27 ex his autem rebus sunt nonnulla quae ego per
me perspexi, cetera in libris graecis scripta inveni, quorum
scriptorum hi sunt auctores Theophrastus Timaeus 20
Posidonius Hegesias Herodotus Aristides Metrodorus, qui
magna vigilantia et infinito studio locorum pro|prietates, (10)
aquarum virtutes, ab inclinatione caelique regionum qualitates
ita esse distributas scriptis dedicaverunt. quorum
secutus ingressus in hoc libro perscripsi quae satis esse 25
putavi de aquae varietatibus, quo facilius ex his praescriptionibus
eligant homines aquae fontes, e quibus ad usum
salien|tes possint ad civitates municipiaque perducere. (15)
28 nulla enim ex omnibus rebus tantas habere videtur ad
usum necessitates quantas aqua, ideo quod omnium animalium 30
4 catlastros x. | formonsos H.
9 genera sunt morum H, sunt genera morum (umorū Gc, humorū Ec supra lin. add. v et hu).
12 si tam (tā G) in x.
13 innumerabilis H.
14 venas quaevis (quae | vis E, quę vis G) x.
20 hii H. | theophrastos x.
21 posidonios x. | hegesias x (Ctesias Plin.). | arystides H.
23 abinclinatione caelique (cęliquę G) sic x (ubi caelıq̇u̇ė Ec).
24 esse distributas H: distributas esse EG.
27 e om. x.
29 videretur G (non E).
Plain text
natura si frumenti fructu privata fuerit arbustive
aut carne aut piscatu aut etiam qualibet ex his, reliquis
rebus escarum | utendo poterit tueri vitam, sine aqua (20)
vero nec corpus animalium nec ulla cibi virtus potest
nasci nec tueri nec parari. quare magna diligentia industriaque 5
quaerendi sunt et eligendi fontes ad humanae
vitae salubritatem.
IV Expertiones autem et probationes eorum sic sunt provi|dendae. (25)
si erunt profluentes et aperti, antequam duci
incipiantur, aspiciantur animoque advertantur qua membratura 10
| sint qui circa eos fontes habitant homines, et
si erunt corporibus valentibus, coloribus nitidis, cruribus
non vitiosis, non lippis oculis, erunt probatissimi. item
si fons novus fossus fuerit et in vas corinthium sive alterius
generis quod | erit ex aere bono ea aqua sparsa 15 (5)
maculam non fecerit, optima est. itemque in aeneo si
ea aqua defervefacta et postea requieta et defusa fuerit
neque in eius aenei fundo harena aut limus invenietur, ea
2 aqua erit item probata. item si legumina in vas cum
ea aqua coniecta ad ignem posita cele|riter percocta fuerint, 20 (10)
indicabunt aquam esse bonam et salubrem. non
minus etiam ipsa aqua quae erit in fonte si fuerit limpida
et perlucida, quoque pervenerit aut profluxerit muscus
non nascetur neque iuncus, neque inquinatus ab aliquo
inquinamento is locus fuerit sed puram habuerit speciem, 25
| innuitur his signis esse tenuis et in summa salubritate. (15)
V Nunc de perductionibus ad habitationes moeniaque ut
fieri oporteat explicabo. cuius ratio est prima perlibratio.
libratur autem dioptris aut libris aquariis aut chorobate,
sed diligentius efficitur per chorobaten, quod dioptrae 30
1 arbustive: arbustiuo H, arbustino EG.
4 ciui H.
6 ele(i E)gendi x.
14 si ante corr. om. G (non E). | novos ante corr. H.
15 quod: quia E (sed quod supra Ec).
20 coiecta H.
21 non etiam minus x.
22 limpida—(23) profluxerit bis deinceps posuit H (item L).
24 iuncum (-cū G) x.
25 is: his H.
26 innuitur: inbuitur H, imbuitur EG.
29 diobtris x.
30 diobtrae (-ę G) x.
Plain text
libraeque | fallunt. chorobates autem est regula longa circiter (20)
pedum viginti. ea habet ancones in capitibus extremis
aequali modo perfectos inque regulae capitibus ad
normam coagmentatos, et inter regulam et ancones a
cardinibus compacta transversaria, quae habent lineas ad 5
perpendiculum recte descriptas | pendentiaque ex regula (25)
perpendicula in singulis partibus | singula, quae, cum
regula est conlocata eaque tangent aeque ac pariter lineas
2 descriptionis, indicant libratam conlocationem. sin autem
ventus interpellaverit et motionibus lineae non potuerint 10
certam significationem facere, tunc habeat in | superiore (5)
parte canalem longum pedes V latum digitum altum sesquidigitum
eoque aqua infundatur, et si aequaliter aqua
canalis summa labra tanget, scietur esse libratum. item
eo chorobate cum perlibratum ita fuerit, scietur quantum 15
3 habuerit fastigii. fortasse qui Archimedis libros legit dicet
non | posse fieri veram ex aqua librationem, quod ei (10)
placet aquam non esse libratam sed sphaeroides habere
schema et ibi habere centrum quo loci habet orbis terrarum.
hoc autem, sive plana est aqua seu sphaeroides, 20
necesse est, ad extrema capita dextra ac sinistra cum
librata regula erit pariter susti|nere regulam aquam, sin (15)
autem proclinata erit ex una parte, qua erit altior non
habere regulae canalem in summis labris aquam. necesse
est enim quocumque aqua sit infusa in medio inflationem 25
curvaturamque habere, sed capita dextra ac sinistra inter
1 librequae H, librę tiuę G (sed Gc supra q⁊ = que).
2 viginti H: XX G.
3 aequali modo H: aequalis | modi G.
4 coagmentatus H.
5 conpacta G: conpactat H.
7 partibus: fort. l. pedibus.
8 eaquae (ea quę G) tangentur x. | aeque ac pariter l. H: ęquę (ęque Gc) pariter ac l. G.
9 descriptionis G: -nes H.
12 V: sic x.
14 libra x. | ita x.
18 phaeroides (pheroides G) x (sed Gc spheroides et infra v. 13 spheroides x). | habere H: haberi G.
19 schema (scema G) sed ibi x.
21 necesse est extrema x. | dextra ac sinistra cum librata G: om. H, ubi sic extrema capita regula erit.
23 proclinatum (-tū G) x. | quae erit altior non habuerit regulae canalem x.
24 aquam . necesse | ē enim G: aquam nenesse (sic, unde non esse vel e̅e̅ PL). est enim H.
Plain text
se librata esse. exemplar autem chorobatae | erit in extremo (20)
volumine descriptum. et si erit fastigium magnum,
facilior erit decursus aquae. sin autem intervalla erunt
lacunosa, substructionibus erit succurrendum.
VI Ductus autem aquae fiunt generibus tribus, rivis per 5
canales structiles, aut fistulis plumbeis, seu tubulis fictilibus.
| quorum hae sunt rationes. si canalibus, ut (25)
structura fiat | quam solidissima solumque rivi libramenta
habeat fastigata ne minus in centenos pedes sicilico, eaeque
structurae confornicentur ut minime sol aquam tangat. 10
cumque venerit ad moenia, efficiatur castellum et castello
coniunctum ad | recipiendam aquam triplex inmissarium, (5)
conlocenturque in castello tres fistulae aequaliter divisae
intra receptacula coniuncta, uti cum abundaverit ab extremis,
2 in medium receptaculum redundet. item e medio 15
ponentur fistulae in omnes lacus et salientes, ex altero in
balineas ut vectigal quotannis | populo praestent, exque (10)
tertio in domos privatas ne desit in publico. non enim
poterunt avertere, cum habuerint a capitibus proprias
ductiones. haec autem quare divisa constituerim, eae sunt 20
causae et uti qui privatim ducent in domos vectigalibus
3 tueantur per publicanos aquarum ductus. sin | autem medii (15)
montes erunt inter moenia et caput fontis, sic erit
faciendum uti specus fodiantur sub terra librenturque ad
fastigium quod supra scriptum est, et si tofus erit aut 25
saxum, in suo sibi canalis excidatur, sin autem terrenum
aut harenosum erit solum, parietes cum camara in specu
| struantur et ita perducatur, puteique ita sint facti uti (20)
inter binos sint actus.
1 chorobati x.
2 et si G: et sic H.
6 ficti | G (fictibꝰ Gc pro fictilibus).
9 sicilico (Plin. 31, 57): semipede x notis (S et 𐆓) ut videtur confusis (pede semis Fav., sesquipede Pall.). | eaeque: aeque H, ęque G.
15 item e: ita in x.
17 balneas x. | ut om. x. | exque: exquibus (-b;) x.
18 domus x.
19 poterint x.
20 eae: hae (hę G) x.
21 causae uti qui (causę . uti qui G) x.
24 fodientur H. | liberenturque G.
27 solum & (et G) parietes x. | camara G: camera H.
29 binos sint: duos (ex .II.) sit x.
Plain text
4 Sin autem fistulis plumbeis ducetur, primum castellum
ad caput struatur, deinde ad copiam aquae lumen fistularum
constituatur, eaeque fistulae e castello conlocentur
ad castellum | quod erit in moenibus. fistulae ne minus (25)
longae pedum denum fundantur. quae si centenariae 5
erunt, pondus habeant | in singulas pondo MCC, si octogenariae
pondo DCCCCLX, si quinquagenariae pondo DC,
quadragenariae pondo CCCCLXXX, tricenariae pondo CCCLX,
vicenariae pondo CCXL, quinum denum pondo CLXXX,
denum pondo CXX, octonum pondo C, | quinariae pondo LX. 10 (5)
e latitudine autem lamnarum, quot digitos habuerint,
antequam in rotundationem flectantur, magnitudinum ita
nomina concipiunt fistulae. namque quae lamna fuerit
digitorum quinquaginta, cum fistula perficietur ex ea
5 lamna, vocabitur quinquagenaria similiterque reliquae. ea 15
| autem ductio quae per fistulas plumbeas est futura hanc (10)
habebit expeditionem. quodsi caput habeat libramenta ad
moenia, montesque medii non fuerint altiores ut possint
interpellare sed intervalla, necesse est substruere ad libramenta
quemadmodum in rivis et canalibus. sin autem 20
non | longa erit circumitio, circumductionibus, sin autem (15)
valles erunt perpetuae, in declinato loco cursus dirigentur.
cum venerit ad imum, non alte substruitur, ut sit libramentum
quam longissimum. hoc autem erit venter quod
Graeci appellant κοιλιαν. deinde cum venerit adversus 25
clivum, ex | longo spatio ventris leniter tumescit ut exprimatur (20)
6 in altitudinem summi clivi. quodsi non venter in
2 adcopia quae (quę G) x.
3 eaeque: aeq; H, ęque G. | fistulae (-lę G) castello x.
4 neminus longae H: om. G.
6 pondo .MCC. H: pondo·m̑·CC. Gc.
7 DCCCCLX HG: DCCCCXL Fav., octingenta XL Pall. (S Fav.).
8 .CCCLX. HG: CCCC.L. Fav., Pall.
10 CXX G (S Fav.): CCXX H. | pondo C: sic HG (Plin., Fav., Pall.) pro XCVI.
11 lamnarum H: lāminarū G. | quod HG.
12 magnitudinē ante corr. G.
13 (et 15) lamna H: lāmina G.
14 quinquaginta H: L G. | fistula H: -lę G.
15 reliqua x.
23 venerint x. | libratū x.
25 coe(ę G)lian x.
26 ut om. x.
27 cle(iẹ Gc)ui x.
Plain text
vallibus factus fuerit nec substructum ad libram factum
sed geniculus erit, erumpet et dissolvet fistularum commissuras.
etiam in ventre colliviaria sunt facienda, per
quae vis spiritus relaxetur. ita | per fistulas plumbeas (25)
aquam qui ducent, his rationibus bellissime poterunt efficere, 5
quod et decursus et circumductio|nes et ventres et
expressus hac ratione possunt fieri, cum habebunt a capitibus
7 ad moenia fastigii libramenta. item inter actus
ducenos non est inutile castella conlocari, ut si quando
vitium aliqui locus fecerit, non totum omneque opus 10
| contundatur et in quibus locis sit factum facilius inveniatur, (5)
sed ea castella neque in decursu neque in ventris
planitia neque in expressionibus neque omnino in vallibus
sed in perpetua aequalitate.
8 Sin autem minore sumptu voluerimus, sic est faciendum. 15
| tubuli crasso corio ne minus duorum digitorum (10)
fiant, sed ita hi tubuli ex una parte sint lingulati, ut
alius in alium inire convenireque possint. coagmenta
autem eorum calce viva ex oleo subacta sunt inlinienda,
et in declinationibus libramenti ventris lapis est ex saxo 20
rubro in ipso geniculo | conlocandus isque perterebratus, (15)
uti ex decursu tubulus novissimus in lapide coagmentetur
et primus etiam librati ventris, ad eundem modum adversus
clivum et novissimus librati ventris in cavo saxi
rubri haereat et primus expressionis ad eundem modum 25
9 coagmentetur. ita librata plani|tia tubulorum ad decursus (20)
et expressiones non extolletur. namque vehemens spiritus
in aquae ductione solet nasci, ita ut etiam saxa perrumpat,
nisi primum leniter et parce a capite aqua inmittatur
et in geniculis aut versuris alligationibus aut pondere 30
2 commixturas x.
3 colliviaria: sic x.
7 exprae(H, ę G, e GSc)ssis x.
8 fastigii: adfastigii HG, ad fastigia S.
9 ducentos x.
10 aliqui HG: -quis S.
13 (26) planitia: (sic) x.
14 fiant post perpetua add. Joc.
15 faciundum (solus) S.
17 ita Oehmichen: uti x.
23 etiam: ex x. | adversum (-ū) x.
24 novissimum (-ū) x.
26 ad: aut HS(Gc), ut G.
27 et om. S. | expre(ae H)ssionis x.
28 sol& S: solent HEG.
29 a capite om. S (i. m. suppl. Sc).
Plain text
saburra contineatur. reliqua omnia uti | fistulis plumbeis (25)
ita sunt conlocanda. item cum primo aqua a capite inmittitur,
ante favilla inmittetur, uti coagmenta si | qua
10 sunt non satis oblita favilla oblinantur. habent autem
tubulorum ductiones ea commoda. primum in opere quod 5
si quod vitium factum fuerit, quilibet id potest reficere.
etiamque multo salubrior est ex tubulis aqua quam per
fistu|las, quod plumbum videtur esse ideo vitiosum quod (5)
ex eo cerussa nascitur, haec autem dicitur esse nocens
corporibus humanis. itaque quod ex eo procreatur ＜si＞ id 10
est vitiosum, non est dubium quin ipsum quoque non sit
11 salubre. exemplar autem ab artificibus plumbariis possumus
accipere, quod | palloribus occupatos habent corporis (10)
colores. namque cum fundendo plumbum flatur, vapor ex
eo insidens corporis artus et in diem exurens eripit ex 15
membris eorum sanguinis virtutes. itaque minime fistulis
plumbeis aqua duci videtur, si volumus eam habere salubrem.
saporemque meliorem ex | tubulis esse cotidianus (15)
potest indicare victus, quod omnes structas cum habeant
vasorum argenteorum mensas, tamen propter saporis integritatem 20
fictilibus utuntur.
12 Sin autem fontes ＜non sunt＞ unde ductiones aquarum
faciamus, necesse est puteos fodere. in puteorum autem
| fossionibus non est contemnenda ratio, sed acuminibus (20)
sollertiaque magna naturales rerum rationes considerandae, 25
quod habet multa variaque terra in se genera. est enim
uti reliquae res ex quattuor principiis composita. et
primum est ipsa terrena habetque ex umore aquae fontes,
item calores | unde etiam sulphur alumen bitumen nascitur, (25)
aerisque spiritus inmanes, qui cum graves per intervenia 30
fistulosa terrae perveniunt ad fossionem puteorum
4 oblinentur x.
8 quod per plumbum x. | quod: quia ES.
9 eo: plumbo S. | cerusa EG, cerosa S.
10 ita quod HG, itaque E, ita ergo cū quod S. | si om. x. | id: om. S.
11 quin GEcS: qui in H.
15 indie x.
19 structas (Fav.): ex(s EGS)tructas x.
22 non sunt: om. x.
24 fossionibus (in ras.) Ec: possessionibus HSEG.
30 intervena EG (-nia HS).
Plain text
et ibi homines offendunt fodientes vi naturali vaporis obturant
eorum naribus spiritus animales, uti qui non
13 celerius inde effugiunt ibi intere|mantur. hoc autem (30)
quibus rationibus caveatur sic erit | faciendum. lucerna
accensa demittatur, quae si permanserit ardens sine periculo 5
descendetur. sin autem eripietur lumen a vi vaporis,
tunc secundum puteum dextra ac sinistra defodiantur
aestuaria. ita quemadmodum per nares spiritus ex | aestuariis (5)
dissipabuntur. cum haec sic explicata fuerint et ad
aquam erit perventum, tunc saepiatur astructura ne obturetur 10
14 vena. sin autem loca dura erunt aut nimium
venae penitus fuerint, tunc signinis operibus ex tectis aut
superioribus locis excipiendae sunt copiae. in signinis
autem | operibus haec sunt facienda. uti harena primum (10)
purissima asperrimaque paretur, caementum de silice frangatur 15
ne gravius quam librarium, calce quam vehementissima
mortario mixta ita ut quinque partes harenae ad
duas respondeant. eorum fossa ad libramentum altitudinis
quod est futurum | calcetur vectibus ligneis ferratis. (15)
15 parietibus calcatis in medio quod erit terrenum 20
exinaniatur ad libramentum infimum parietum. hoc exaequato
solum calcetur ad crassitudinem quae constituta
1 vi: ut x. | obt(d EG)urante eorum x.
2 uti: ita x.
3 interemuntur HG (-imuntur ES). | hoc quibus autem r. EG.
7 defodianturque| (H, -q⁊| etiam S) ae(ę S)stuaria HS: def. que ē | varia G, def. quæ | est uaria E (= L).
10 saepiaturas structura | nec opturentur venas H, sepiatur structura nec obturentur (obdurentur EG) venas SEG (cf. parietes struantur Fav. p. 291, 25 = latera puteorum structura suscipiat Pall.).
12 signinis EGS: signis H. | ex testis x. | aut H: a EGS (cf. Varro r. r. p. 144, 14 K cisternae sub tectis et lacus sub diu).
13 Insigni|is G, Insignis E (-ninis GcEc = HS).
16 calx x.
17 adduas EG: adduos HS.
18 respondeant eorum fossa: sic x (textu confuso, nam seq. de puteis). post resp. exciderunt qualia indicat Faventinus (Pall.) puteum ergo fodere debebis latum pedes octo ut a binis pedibus structura in circuitu surgat (surgit etiam Plin. 31, 49 ubi legendum est signino harenato) et quattuor cavo relinquat.…
21 infimum HS: infirmum EG.
Plain text
fuerit. ea autem si duplicia aut triplicia facta fuerint
uti percolationibus transmutari possit, multo | salubriorem (20)
et suaviorem aquae usum efficient. limus enim cum habuerit
quo subsidat, limpidior fiet et sine odoribus conservabit
saporem, si non, salem addi necesse erit et 5
extenuari.
Quae potui de aquae virtute et varietate quasque
habeat | utilitates quibusque rationibus ducatur et probetur
in hoc volumine posui, de gnomonicis vero rebus
et horologiorum rationibus insequenti perscribam. 10