LIBER DECIMUS.

1 | Nobili Graecorum et ampla civitate Ephesi lex vetusta (5)

dicitur a maioribus dura conditione sed iure esse

non iniquo constituta. nam architectus cum publicum 10

opus curandum recipit, pollicetur quanto sumptu id sit

futurum. tradita aestimatione magistratui bona eius obligantur,

donec opus | sit perfectum. absoluto autem, cum (10)

ad dictum inpensa respondit, decretis et honoribus ornatur.

item si non amplius quam quarta ad aestimationem 15

est adicienda, de publico praestatur, neque ulla

poena tenetur. cum vero amplius quam quarta in opere

consumitur, ex eius bonis ad | perficiendum pecunia exigitur. (15)

2 utinam dii inmortales fecissent ut ea lex etiam

P. R. non modo publicis sed etiam privatis aedificiis esset 20

constituta. namque non sine poena grassarentur inperiti,

sed qui summa doctrinarum subtilitate essent prudentes,

sine dubitatione profiterentur architecturam, | neque patres (20)

familiarum inducerentur ad infinitas sumptuum profusiones

ut et e bonis eicerentur, ipsique architecti poenae timore 25

coacti diligentius modum inpensarum ratiocinantes explicarent,

8 graegorum H.

11 sumptui adsit (assit G^c) x.

15 post quarta ex v. 17 praesumit x (HSPvlG) in opere consumitur (del. Schneider, sicut cod. c et qui ex hoc, h et m).

19 ut om. x. | &(et)iam P̅r̅. x (populo romano ed.).

24 sumptū (ante corr.) G. | p. & (et) ut ebonis x.

25 eiecerentur G (eic. G^c EHS). | ipsique HS(G^c): ipsisque EG. | poenae (poene S) HS: poena E, pęna G (pe̳næ G^c).

Plain text

uti patres familiarum ad id quod praeparavissent,

seu paulo amplius adicientes, aedificia expedirent. | nam

qui quadringenta ad opus possunt parare, si adicient

centum, habendo spem perfectionis delectationibus tenentur,

qui autem adiectione dimidia aut ampliore sumptu 5

onerantur, amissa spe et inpensa abiecta, fractis rebus et

3 animis desi|stere coguntur. nec solum id vitium in aedificiis (5)

sed etiam in muneribus quae a magistratibus foro

gladiatorum scaenisque ludorum dantur, quibus nec mora

neque expectatio conceditur sed necessitas finito tempore 10

perficere cogit, id est sedes spectaculorum velorumque inductiones

et ea | omnia quae scaenicis moribus per machinationem (10)

ad spectationes populo comparantur. in his vero

opus est prudentia diligens et ingenii doctissimi cogitatum,

quod nihil eorum perficitur sine machinatione studiorumque 15

4 vario ac sollerti vigore. igitur quoniam haec ita

sunt tradita et constituta, | non videtur esse alienum uti (15)

caute summaque diligentia, antequam instituantur opera,

eorum expediantur rationes. ergo quoniam neque lex

neque morum institutio id potest cogere et quotannis et 20

praetores et aediles ludorum causa machinationes praeparare

debent, visum mihi est, imperator, | non esse alienum, (20)

quoniam de aedificiis in prioribus voluminibus exposui,

in hoc quod finitionem summam corporis habet constitutam,

quae sint principia machinarum ordinata praeceptis 25

explicare.

I Machina est continens e materia coniunctio maximas

| ad onerum motus habens virtutes. ea movetur ex arte (25)

circulorum rotundationibus, quam Graeci κυκλικην κινηϲιν

appellant. est autem unum genus scansorium quod graece 30

ακροβατικον dicitur, alteram spirabile quod apud eos

3 quadraginta x.

9 scenicisque x.

11 inductiones sunt. & ea x (-nes. sunt & ea E).

13 spectationes EG: -nis HS.

14 cogitata x.

21 machinationis (ips. corr.) S^c.

24 quod: qui x.

27 emateria HEG: ·ex ̣materia S (ex supra S^c).

28 arce S.

29 quam EG: quē H (q. gr. om. S). | cyclicen cinesin x.

31 acrobaticon x.

Plain text

πνευματικον appellatur, tertium tractorium, id autem Graeci

| βαρουλκον vocitant. scansorium autem ＜est cum＞ machinae

ita fuerunt conlocatae ut ad altitudinem tignis statutis

et transversariis conligatis sine periculo scandatur ad apparatus

spectationem. at spirabile, cum spiritus est expressionibus 5

| inpulsus ut plagae vocesque οργανικωϲ exprimantur. (5)

2 tractorium vero cum onera machinis pertrahuntur

ut ad altitudinem sublata conlocentur. scansoria

ratio non arte sed audacia gloriatur. ea catenationibus

et transversariis et plexis conligationibus et erismatorum 10

fulturis continetur. quae autem | spiritus potestate adsumit (10)

ingressus, elegantes artis subtilitatibus consequetur

effectus. tractoria autem maiores et magnificentia plenas

habet ad utilitatem opportunitates et in agendo cum prudentia

3 summas virtutes. ex his sunt quae μηχανικωϲ 15

alia οργανικωϲ moventur. inter machinas et organa | id (15)

videtur esse discrimen quod machinae pluribus operis ac

vi maiore coguntur effectus habere, uti ballistae torculariorumque

prela. organa autem unius operae prudenti

tactu perficiunt quod est propositum, uti scorpionis seu 20

anisocyclorum versationes. ergo et organa et machinarum

ratio ad | usum sunt necessaria, sine quibus nulla res (20)

4 potest esse non inpedita. omnis autem est machinatio

rerum natura procreata ac praeceptrice et magistra mundi

versatione instituta. | namque animadvertamus primum et

aspiciamus continentem solis lunae quinque etiam stellarum 26

1 pneumaticon x.

2 baruıſon x. | scansorū autē (aū S) machinae(ę) x.

4 scandaṇ̇tur G.

5 spectatione ut spirabile (G, -lē H, -lem S) x. | est: & (et G) x.

6 ut: & x. | organicos x.

7 tracṭạ̈torıū H.

8 ut S(G^c): aut HG.

10 et transversariis et plexis conligationibus G: om. HS. | chrismatorū x.

11 continentur x. | potestatē x.

12 consequetur G: -entur HS.

15 me(eạ G)chanicos x.

16 organicos x.

17 operibus (-ib;) ut vi x.

18 hab& (-et G) uti SG, habeuti H. | uallistae HG (balistę S).

20 scorpiones (ante ips. corr.) S. | seu latinis osci(y S)clorū x (sc. HLlcGS, sed lationis osciclorum P, lationis cyclorum v).

25 Namque enim (enī H) advertamus HG, Nam ni adv. S.

Plain text

naturam, ＜quae ni＞ machinata versarentur, non habuissemus

interdum lucem nec fructuum maturitates. cum

ergo maiores haec ita esse ani|madvertissent, e rerum (5)

natura sumpserunt exempla et ea imitantes inducti rebus

divinis commodas vitae perfecerunt explicationes. itaque 5

comparaverunt, ut essent expeditiora, alia machinis et

earum versationibus, nonnulla organis, et ita quae animadverterunt

ad usum utilia esse studiis artium | institutis, (10)

5 gradatim augenda doctrinis curaverunt. attendamus

enim primum inventum de necessitate, ut vestitus, quemadmodum 10

telarum organicis administrationibus conexus

staminis ad subtemen non modo corpora tegendo tueatur

sed etiam ornatus adiciat honestatem. cibi vero non habuis|semus (15)

abundantiam, nisi iuga et aratra bubus iumentisque

omnibus essent inventa. sucularumque et prelorum 15

et vectium si non fuisset torculariis praeparatio, neque

olei nitorem neque vitium fructum habere potuissemus ad

iucunditatem, portationesque eorum non essent nisi plostrorum

| seu serracorum per terram, navicularum per (20)

6 aquam inventae essent machinationes. trutinarum vero 20

librarumque ponderibus examinatio reperta vindicat ab iniquitate

iustis moribus vitam. non minusque sunt innumerabili

modo rationes machinationum, de quibus non necesse

videtur disputare, quoniam | sunt ad manum cotidianae, ut (25)

sunt molae folles fabrorum raedae cisia torni ceteraque quae 25

communes ad usum consuetudinibus habent opportunitates.

1 natura machinata HG, naturam quam machinata S.

2 fructū (-tum S) maturitatis x.

8 artibus (-b;) x.

12 subtemen HS (L, subtegmen Pvlc), suptemen G. | tueantur x.

14 bubus: sic x (i. e. HLSG, bobus Pvlc—item infra 250, 16. 251, 14).

16 torcularis (= riis) x.

18 plostrorum H (et ante ips. corr.) S(LP): plaustrorum GS^c.

19 serracorum: sic x. cf. sarraca αμαξα CGL II, 678.

21 exanimatio G.

22 minus quae (quę SG) x. | innumerabiles moderationes G.

24 quoniam: qđ non H(LP), quod n̄ G.

25 motae (-ę GS) x. | raedę G (redę G^c): redae HS. sic iidem et 255, 20. deinde p. 263, 11 reda EG ubi raeda H. sed infra p. 263, 13. 20. 264, 4. 9 per ae scribunt HG (reda G^c).

26 oportunitates G(S^c): opportunitatib; H(L) et (oport.) S(Pvlc).

Plain text

| Itaque incipiemus de is quae raro veniunt ad manus

II ut nota sint explicare. primumque instituemus de is quae

aedibus sacris ad operumque publicorum perfectionem necessitate

comparantur, quae fiunt ita. tigna duo ad onerum

| magnitudinem ratione expediuntur. a capite ea fibula 5

coniuncta et in imo divaricata eriguntur, funibus in capitibus

conlocatis et circa dispositis erecta retinentur. alligatur

in summo troclea, quem etiam nonnulli rechamum

dicunt. in trocleam induntur orbiculi ＜II＞ per axiculos

versationes habentes. | per orbiculum ＜summum＞ traicitur 10

ductarius funis, deinde demittitur et traducitur circa orbiculum

trocleae inferioris. refertur autem ad orbiculum

imum trocleae superioris et ita descendit ad inferiorem

et in foramine eius religatur. altera pars funis refertur

2 inter imas machinae partes. in quadris autem | tignorum 15

posterioribus, quo loci sunt divaricata, figuntur chelonia,

in quae coiciuntur sucularum capita ut faciliter axes versentur.

eae suculae proxime capita habent foramina bina

ita temperata ut vectes in ea convenire possint. ad rechamum

autem imum ferrei forfices religantur, quorum | dentes 20

in saxa forata accommodantur. cum autem funis habet

caput ad suculam religatum et vectes ducentes eam versant,

funis se involvendo circum suculam extenditur et

ita sublevat onera ad altitudinem et operum conlocationes.

3 haec autem ratio machinationis quod per tres orbiculos 25

circum|volvitur, trispastos appellatur. cum vero in ima (25)

troclea duo orbiculi, in superiore tres versantur, id pentaspaston

dicitur. | sin autem maioribus oneribus erunt machinae

1 his x.

2 sint S: sunt HG. | his x.

4 duo (sic) x: cf. Heron. mech. arab. Journ. Asiat. 1893 II, 486.

5 magnitudinē G et (ante ras.) S: -ne HS^c. | a capite afibula x.

7 disposita (ante corr.) G. | alligantur in summo trocleae (-ę S) quae (q⁊ G, quę SG^c) x (ubi in summo motro cleae H cum uno P, ex quo vlc)

9 induuntur x. | II. om. x.

10 summum om. x.

11 dimittitur G.

12 inferiores (ante corr.) H.

14 religantur x.

15 interimas H^c(LP): interim has HSG.

16 helonia x.

22 ad: ac S.

23 se om. x.

27 pentas paston HS, pentes paston G.

Plain text

comparandae, amplioribus tignorum longitudinibus

et crassitudinibus erit utendum et eadem ratione in summo

fibulationibus, in imo sucularum versationibus expediendum.

his explicatis antarii | funes ante laxi conlocentur, retinacula (5)

super scapulas machinae longe disponantur, et si non 5

erit ubi religentur, pali resupinati defodiantur et circum

4 festucatione solidentur, quo funes alligentur. troclea in

summo capite machinae rudenti contineatur, et ex eo funis

perducatur ad palum et quae | est in palo troclea inligata. (10)

circa eius orbiculum funis indatur et referatur ad 10

eam trocleam quae erit ad caput machinae religata. circum

autem orbiculum ab summo traiectus funis descendat

et redeat ad suculam quae est in ima machina ibique

religetur. vectibus autem coacta sucula versa|bitur et eriget (15)

per se machinam sine periculo. ita circa dispositis funibus 15

et retinaculis in palis haerentibus ampliore modo

machina conlocabitur. trocleae et ductarii funes uti supra

scriptum est expediuntur.

5 Sin autem colossicotera amplitudinibus et ponderibus

| onera in operibus fuerint, non erit suculae committendum, 20

sed quemadmodum sucula cheloniis retinetur, ita axis includatur

habens in medio tympanum amplum, quod nonnulli

rotam appellant, Graeci autem αμφιεϲιν alii περιθηκιον

6 vocant. in his autem machinis trocleae non eodem

sed alio | modo comparantur. habent enim et in imo et 25

in summo duplices ordines orbiculorum. ita funis ductarius

traicitur | in inferioris trocleae foramen uti aequalia

2 grassitudinibus H. | utendum (. GS) eadē x.

3 venationibus x. succularum (hic) H: sic et 247, 13 H (cum P, non L). item G p. 272, 4. 267, 10. 247, 13. S p. 247, 14. praeterea sucula ubique omnes.

4 anterii S.

6 religet(& G)ur x.

7 fistucatione x.

8 capite (ante corr.) om. G. | funes ꝑducantur x.

9 trocleā (HG, -am S) x.

10 indatur HS: inducatur G.

11 religatę (ante corr.) G.

12 ad summo x (a summo G^c = LP).

14 versabitur eriget x.

18 est om. G.

19 colossicotera (H, colos si cotera S): colosico terra (ante corr.) G.

21 chelonis x.

22 mediū x.

23 amphieren HG (L, -sen P), amphien S. | peritheciū x.

27 inferioris G: -res H, inferius S.

Plain text

duo capita sint funis cum erit extensus, ibique secundum

inferiorem trocleam resticula circumdata et contexta

utraeque partes funis continentur, ut neque ＜in dextram

neque＞ in sinistram partem | possint prodire. deinde capita (5)

funis referuntur in summa troclea ab exteriore parte et 5

deiciuntur circa orbiculos imos et redeunt ad imum coiciunturque

infimae trocleae ad orbiculos ex interiore parte

et referuntur dextra ac sinistra et ad caput circa orbiculos

7 summos redeunt. traiecti autem | ab exteriore parte (10)

feruntur dextra ac sinistra tympanum in axe ibique ut 10

haereant conligantur. tum autem circa tympanum involutus

alter funis refertur ad ergatam, et is circumactus

tympanum et axem se involvendo pariter extendunt,

et ita leniter levant onera sine periculo. quodsi

| maius tympanum conlocatum aut in medio aut in una 15

parte extrema fuerit sine ergata, calcantes homines expeditiores

habere poterunt operis effectus.

8 Est autem aliud genus machinae satis artificiosum et

ad usum celeritatis expeditum, sed in eo dare operam non

| possunt nisi periti. est enim tignum quod erigitur et 20

distinetur retinaculis quadrifariam. sub retinaculis chelonia

duo figuntur, troclea funibus supra chelonia religatur,

sub troclea regula longa circiter pedes duos, lata

digitos sex, crassa quattuor supponitur. trocleae ternos

ordines orbiculorum in | latitudine habentes conlocantur. 25

ita tres ductarii funes in ＜summa＞ machina religantur.

deinde referuntur ad imam trocleam et | traiciuntur ex interiore

parte per eius orbiculos summos. deinde referuntur

2 contenta x.

3 in dextram neque om. x. | 6 coniciuntur (hic) HS (coic- G).

7 ad orbiculos exteriore parte S.

8 dextra sinistra ad caput x.

9 exteriori G. | 10 ac om. x.

11 inuoluitur S.

12 is GS^c: his HS. | circū auctus x.

13 t. et axem se involvendo pariter extendunt (sic) x (sine lac.). cf. (Joc.) Mar.

16 expeditores x.

17 poterit x.

21 distenditur x (corr. Joc.). | sub retinaculo celonia x.

22 troclea funis supra celonia x.

23 troclea aregula x.

24 .IIII. G.

26 .III. G. | summa (Joc.) Bywater (cf. Heron. mech. Journ. As. 1893 II, 485): om. x.

Plain text

ad superiorem trocleam et traiciuntur ab exteriore parte

9 in interiorem per orbiculos imos. cum descenderint ad

imum, ex interiore parte et per secundos | orbiculos traducuntur (5)

in extremum et referuntur in summum ad orbiculos

secundos, traiecti redeunt ad imum, ex imo referuntur 5

ad caput, traiecti per summos redeunt ad machinam imam.

in radice autem machinae conlocatur tertia troclea. eam

autem Graeci επαγοντα, nostri artemonem appel|lant. ea (10)

troclea religatur ad machinae radicem habens orbiculos

tres, per quos traiecti funes traduntur hominibus ad ducendum. 10

ita tres ordines hominum ducentes sine ergata

10 celeriter onus ad summum perducunt. hoc genus machinae

polyspaston appellatur, quod multis orbiculorum circumitio|nibus (15)

et facilitatem summam praestat et celeritatem.

una autem statutio tigni hanc habet utilitatem quod ante 15

quantum velit et dextra ac sinistra ab latere proclinando

onus deponere potest.

Harum machinationum omnium quae supra sunt scriptae

| rationes non modo ad has res sed etiam ad onerandas (20)

et exonerandas naves sunt paratae, aliae erectae, 20

aliae planae in charchesiis versatilibus conlocatae. non

minus sine tignorum erectionibus in plano etiam eadem

ratione et temperatis funibus et trocleis subductiones navium

effi|ciuntur. (25)

11 Non est autem alienum etiam Chersiphronos ingeniosam 25

rationem exponere. is enim scapos columnarum e

lapidicinis cum deportare vellet Ephesi ad Dianae fanum,

propter mag|nitudinem onerum et viarum campestrem

mollitudinem non confisus carris ne rotae devorarentur

sic est conatus. de materia trientales scapos duos, duobus 30

1 adexteriore x.

2 ininteriore S. | descenderint H^c S: de(i ante corr. G)scenderent HG. | adimū exteriore p. x.

5 ex imo: & (et G) primo (pimo H) x.

7 collocantur (ante corr.) G.

8 epagonta x.

9 ad trocleae (-ę GS) radicem x.

13 polyspasion x.

16 adlatere x (adlatera G^c = L, alatere P).

21 carchesis H, carthesis GS.

25 crestiphonos x.

26 is GS^c: his HS.

29 carris S(PG^c): caris H(L)G.

30 trientali scapos x. | duos duobus (II . II): quattuor (quatuor S, .IIII. G) duos x.

Plain text

transversariis interpositis, quanta longitudo scapi fuerat

complectit et compe|git et ferreos cnodacas uti subscudes (5)

in capitibus scaporum inplumbavit et armillas in materia

ad cnodacas circumdandos infixit, item bucculis stagneis

capita religavit. cnodaces autem in armillis inclusi liberam 5

habuerant versationem. trientes itaque cum boves ducerent

subiuncti, scapum versando | cnodacibus et armillis (10)

12 sine fine volvebant. cum autem scapos omnes ita vexerant

et instabant epistyliorum vecturae, filius Chersiphronos

Metagenes transtulit ＜idem＞ e scaporum vectura etiam in 10

epistyliorum deductione. fecit enim rotas circiter pedum

duodenum et epistyliorum capita in medias | rotas inclusit. (15)

eadem ratione cnodacas et armillas in capitibus infixit.

ita cum trientes a bubus ducerentur, in armillis inclusi

cnodaces versabant rotas, epistylia vero inclusa uti axes 15

in rotis eadem ratione qua scapi sine mora ad opus pervenerunt.

exemplar autem erit eius quemadmodum in

| palaestris cylindri exaequant ambulationes. neque hoc (20)

potuisset fieri nisi primum propinquitas esset. non enim

plus | sunt ab lapidicinis ad fanum milia passuum octo,

nec ullus est clivus sed perpetuus campus. 21

13 Nostra vero memoria cum colossici Apollinis in fano

1 transversarios inter (int‾ H) postios x (-tios in ras. S^c pro .. os). | fuerit x.

2 con(m S)plect& & con(m S)pegit HS, conplectet et cōṇpeget G. chodacas HS, codacas G.

4 chodacas HG, chodacos S. | bacculis HS^c, bucculis (ante corr.) S, buculis G (in m. ī aꝉ baculis G^c). | tigneis HS, digneis (ante ras.) G (ligneis G^c).

5 chodaces x.

6 habuerunt x (cf. p. 278, 3. 19. 279, 10 etc.). | v. tantam ita (| ita G, . Ita S) cū x.

7 subiunctis(| S) scapo HS, subiuncti scapo G. | v. incodac(t S)ibus x.

8 volvebantur x. | vexerunt x.

9 cresiphonos x.

10 transtulit excaporum x (ex^.ſc̣aporū S^c).

13 codaces (ante ips. corr.) H, chodaces H^cSG. | infixit: inclusit (iterum) x.

14 trientes HG: triantas S (ꝉ trahentes in m. G^c).

15 chodaces x. | versabant᷑ (-tur S) x. | 16 eadē rationem (-nē S) HS (-ne H^c G, ea de ratione S^c).

19 ess& G: esse H, e̅e̅. S.

20 ablapidicines x (-nis G^c). | milia passuū octo (.VIII. G) sic G (cf. Schn. ad h. l.).

21 est (ē S) om. G.

22 apollonis x (Apollinis sc. a Myrone facti et ab Antonio sublati).

Plain text

basis esset a vestutate diffracta, metuentes ne caderet

ea | statua et frangeretur, locaverunt ex eisdem lapidicinis (5)

basim excidendam. conduxit quidam Paeonius. haec autem

basis erat longa pedes duodecim, lata pedes VIII, alta

pedes sex. quam Paeonius gloria fretus non uti Metagenes 5

adportavit, sed eadem ratione alio genere constituit machinam

14 facere. | rotas enim circiter pedum XV fecit et in (10)

his rotis capita lapidis inclusit, deinde circa lapidem fusos

sextantales ab rota ad rotam ad circinum compegit ita

uti fusus a fuso non distaret pedem nisi unum. deinde 10

circa fusos funem involvit et bubus iunctis funem ducebat.

ita cum explica|retur volvebat rotas, sed non poterat ad (15)

lineam via recta ducere sed exibat in unam partem. ita

necesse erat rursus retroducere. sic Paeonius ducendo et

reducendo pecuniam contrivit, ut ad solvendum non esset. 15

15 Pusillum extra progrediar et de his lapidicinis quemad|modum (20)

sint inventae exponam. Pixodarus fuerat pastor.

is in his locis versabatur. cum autem cives Ephesiorum

cogitarent fanum Dianae ex marmore facere decernerentque

a Paro Proconneso Heraclea Thaso uti marmor repeteretur, 20

propulsis ovibus Pixodarus in eodem loco pecus

pasce|bat, ibique duo arietes inter se concurrentes alius (25)

alium | praeterierunt et impetu facto unus cornibus percussit

saxum, ex quo crusta candidissimo colore fuerat

deiecta. ita Pixodarus dicitur oves in montibus reliquisse 25

et crustam cursim Ephesum, cum maxime de ea re

ageretur, detulisse. ita statim | honores decreverunt ei et (5)

nomen mutaverunt ut pro Pixodaro Euangelus nominaretur.

1 d. & met. x. | caderet S (= L): cederet HG (caderet sc. ea statua quam “divus Augustus” Ephesiis restituerat tunc denuo erigenda, sec. Plin. 34, 58 cf. Strabon. XIV p. 637, 640).

3 (et 5) paconius x.

4 .XII. GS.

9 sextantes x.

10 pedē esse (e̅e̅ S) unū x.

11 et: ut x. | ducebant x.

14 paeonius (hic) HG, peonius S (paconius G^c).

15 contricavit x.

20 proco(n S)nesso x. thasii HG, sed thasu (sic) S. | marmo | rep&at᷑ H: marmore petatur GS.

23 petierunt G^c.

24 fuerat: sic x (cf. praef. ed. pr. p. VII not.)

25 reliquiss& | crustam H (non GS).

28 ut om. x.

Plain text

hodieque quotmensibus magistratus in eum locum

proficiscitur et ei sacrificium facit, et si non fecerit poena

tenetur.

III De tractoriis rationibus quae necessaria putavi breviter

| exposui. quarum motus et virtutis duae res diversae et 5 (10)

inter se dissimiles congruentes uti principia pariunt eos

perfectus, una porrecti, quam Graeci ευθειαν vocitant,

altera rotunditatis, quam Graeci κυκλωτην appellant, sed

vere neque sine rotunditate motus porrecti nec sine porrecto

ro|tationis versationes onerum possunt facere levationes. 10 (15)

2 id autem ut intellegatur exponam. inducuntur uti

centra axiculi in orbiculos et in trocleis conlocantur, per

quos orbiculos funis circumactus directis ductionibus et

in sucula conlocatus vectium versationibus onerum facit egressus

in | altum. cuius suculae cardines uti centra porrecti 15 (20)

in cheloniis, foraminibusque eius vectes conclusi capitibus

ad circinum circumactis torni ratione versando

faciunt onerum elationes. quemadmodum etiam ferreus

vectis cum est admotus ad onus, quod manuum multitudo

non potest movere, | supposita uti centro porrecta pressione, 20 (25)

quod Graeci | υπομοχλιον appellant, et lingua sub

onus subdita, caput eius unius hominis viribus pressum

3 id onus extollit. ideo autem quod brevior pars prior

vectis ab ea pressione quod est centrum subit sub onus,

quod longius ab eo centro distans | caput eius deducitur, 25 (5)

per id faciundo motus circinationis cogit pressionibus examinari

paucis manibus oneris maximi pondus. item si sub

1 quot G: quod HS.

5 quorū x. | virtutes x.

6 diss. uti congruentes uti x.

7 unā x. | eutheiam (-ā S) x.

8 altera rotunditatis S(L^c): alteratutunditatis H(LP), altera rotutunditatis G ex rot̲u̲tund. ut L^c. | cycl&(et G)oen HG (cycleteon P, unde vlc), cycleon S.

9 vere: vero x.

16 cheloniis S: cae(ę G)loniis HG.

18 oneris elationes x.

19 vectis G: vectes HS.

20 centro cito (ex dupl. lect.) porrecta x (cito del. Schn.).

21 hypamocli(y S)on x. | subdita: subposita (iterum) S.

23 ideo: id x (ut p. 273, 12. 52, 1. cf. p. 200, 5 etc.).

24 onus & quo l. x (sc. caput eius quod … deducitur cogit …).

25 deducitur, per id: per id deducitur x.

26 examinare x.

Plain text

onus vectis ferrei lingula subiecta fuerit neque eius caput

pressione in imum sed adversus in altitudinem extolletur,

lingula fulta in areae solo habebit | eam pro onere, oneris (10)

autem ipsius angulum pro pressione. ita non tam faciliter

quam per oppressionem sed adversus nihilominus id 5

pondus oneris erit excitatum. igitur si plus lingula vectis

supra hypomochlion posita sub onus subierit et caput eius

propius centrum pressiones habuerit, non pote|rit onus (15)

elevare, nisi quemadmodum supra scriptum est examinatio

vectis longitudinis per capitis deductiones fuerit facta. 10

4 Id autem ex trutinis, quae staterae dicuntur, licet considerare.

cum enim ansa propius caput unde lancula

pendet, | ibi ut centrum est conlocata et aequipondium in (20)

alteram partem scapi, per puncta vagando quo longius

aut etiam ad extremum perducitur, paulo et inpari pondere 15

amplissimam pensionem parem perficit per scapi

librationem examinatio. ita longius ab centro recedens

inbecillior aequipondii | brevitas maiorem vim ponderis (25)

momento deducens sine vehementia molliter ab imo sursum

5 versum egredi cogit, quem|admodum etiam navis onerariae

maximae gubernator ansam gubernaculi tenens, qui 21

οιαξ a Graecis appellatur, una manu momento per centrum

pressionibus ratione artis agitans, versat eam amplissimis

et inmanibus mercis et penus pon|deribus oneratam. (5)

eiusque vela cum sunt per altitudinem mediam 25

mali pendentia, non potest habere navis celerem cursum,

1 ferreis S et (ante corr.) G.

2 extollitur x.

5 id: in x.

6 exercitatum x.

7 hypomocliū x.

8 propius GS: proprius H.

9 exanimatio H.

10 per caput neque ductionibus x.

12 lancula H: lanuncula S, lingula G.

13 ibi: ubi x.

15 paulo &(et G)iā pari x.

16 p. parte perfe(i G)cit x.

17 l. & examinatio longius abcentro recedens. ita in(m SG^c)becilliora e(ę GS)quipondii x.

19 abimo sursū G (susū G^c): abimos usū HS.

20 cogit futurum. Q. (sic) x. | navis HG^c: naves H^cSG. | onerari (ante corr.) G.

21 quinoxagraecis H, qui noxa grecis G, qui nox agrecis S (quę nox agrecis G^c).

23 pressionibus ratione: ratione pre(ae H)ssionibus x.

24 pinus x.

25 mediā ali H, media mali GS.

Plain text

cum autem in summo cacumine antemnae subductae sunt,

tunc vehementiore progreditur impetu, quod non proxime

calcem mali, quod est loco centri, sed in summo lon|gius (10)

6 ab eo progressa recipiunt in se vela ventum. itaque uti

vectis sub onere subiectus si per medium premitur, durior 5

est neque incumbit, cum autem caput eius summum

deducitur, faciliter onus extollit, similiter vela cum sunt

per medium temperata, minorem habent virtutem, quae

autem | in capite mali summo conlocantur discedentia (15)

longius a centro, non acriore sed eodem flatu, pressione 10

cacuminis vehementius cogunt progredi navem. etiam

remi circa scalmos strophis religati cum manibus inpelluntur

et reducuntur, extremis progredientibus a centro

palmis maris undis spu|mati inpulsu vehementi protrudunt (20)

7 porrectam navem, secante prora liquoris raritatem. onerum 15

vero maxima pondera cum feruntur a phalangariis hexaphoris

et tetraphoris, examinantur per ipsa media centra

phalangarum, uti diviso oneris solido pondere certa quadam

divisionis ratione aequas | partes collis singuli ferant (25)

operarii. mediae enim partes phalangarum quibus lora 20

tetraphororum invehuntur clavis sunt finitae, ne labantur

in unam partem. cum enim extra | finem centri promoventur,

premunt eum locum ad quem propius accesserunt,

quemadmodum in statera pondus, cum examine progreditur

8 ad fines ponderationum. eadem ratione iumenta, cum iuga 25

eorum subiugiis loris per medium tem|perantur, aequaliter (5)

trahunt onera. cum autem inpares sunt eorum virtutes

et unum plus valendo premit alterum, loro traiecto fit

una pars iugi longior, quae inbecilliori auxiliatur iumento.

4 ab: & (et G) ab x. | in se velamentū x.

12 strophis x (struppis G^c).

14 palmis: parmis x. | spumā inpulsu x.

16 exaphoris &(et G)raphoris x.

18 uti indiviso x.

19 partes G: -tis HS.

20 mediae enim G^c: media enim x. | lorat‿et‿raphororū G^c (= HS).

21 nec labuntur x.

23 propius GS^c: proprius HS.

26 subiugiorum l. x (cf. Cato 63. 135).

29 inbecillior x (-ori G^c = Pvlc). | auxiliatꝰ H (-tuſ LPvl, -toſ ch, -tur GS).

Plain text

ita in phalangis et iugis cum in medio lora non sunt

conlocata sed in una parte, qua progreditur lorum ab

| medio unam breviorum alteram efficit partem longiorem. (10)

ea ratione si per id centrum, quo loci perductum est

lorum, utraque capita circumagentur, longior pars ampliorem 5

9 brevior minorem aget circinationem. quemadmodum

vero minores rotae duriores et difficiliores habent motus,

sic pha|langae et iuga in quibus partibus habent minora (15)

a centro ad capita intervalla, premunt duriter colla, qua

autem longiora habent ab eodem centro spatia, levant 10

oneribus et trahentes et ferentes. cum haec ita ad centrum

porrectionibus et circinationibus recipiant motus,

tunc vero etiam plostra | raedae tympana molae cocleae (20)

scorpiones ballistae prela ceteraeque machinae isdem rationibus

per porrectum centrum et rotationem circini versando 15

faciunt ad propositum effectus.

IV Nunc de organis quae ad hauriendam aquam inventa

| sunt quemadmodum variis generibus comparentur exponam, (25)

| et primum dicam de tympano. id autem non

alte tollit aquam sed exhaurit expeditissime multitudinem 20

magnam. ad tornum aut circinum fabricatur ＜axis,＞ capitibus

lamna ferratis, habens in medio circa se tympanum

ex tabulis inter | se coagmentatis. conlocatur in stipitibus (5)

habentibus in se sub capita axis ferreas lamnas. in eius

tympani cavo interponuntur octo tabulae transversae tangentes 25

axem et extremam tympani circumitionem, quae

2 progredit HS^c, -tur (ante ras.!) S et (-t᷑) G. | admedio H et (ante ras.) S: amedio S^c G.

3 alteram G: om. HS.

5 circumagentes HG, -gantes S.

6 agit x.

7 rotae: notae (-ę GS) x.

8 minora centro x.

9 collaq⁊ (= que) autem x.

11 o. extrahentes x.

12 reciperent x. | motos H.

13 tunc vero etiam plostra (sic) x (ubi etiam errore om. Schn.) | molae (p. 245, 25): rotae (-ę GS) x.

14 machinae isdem H: machinę eisdem GS.

15 versando (L^c ut p. 252, 22): versan(| H)tu HS(L), versantur | tū G (versantum Pvlc).

21 fabricatus x. | axis om. x.

22 lamna HG: lamina S. | se om. G (non HS).

24 capite P (vlc). | lamminas HG, laminas S.

Plain text

2 dividunt aequalia in tympano spatia. circa frontem eius

figuntur tabulae, relictis | semipedalibus aperturis ad aquam (10)

intra concipiendam. item secundum axem columbaria

fiunt excavata in singulis spatiis ex una parte. id autem

cum est navali ratione picatum, hominibus calcantibus 5

versatur et hauriendo per aperturas quae sunt in frontibus

tympani reddit per columbaria se|cundum axem supposito (15)

labro ligneo habente una secum coniunctum canalem. ita

hortis ad inrigandum vel ad salinas ad temperandum

3 praebetur aquae multitudo. cum autem altius extollendum 10

erit, eadem ratio commutabitur sic. rota fiet circum axem

ea magnitudine ut ad altitudinem quae | opus fuerit convenire (20)

possit. circum extremum latus rotae figentur modioli

quadrati pice et cera solidati. ita cum rota a calcantibus

versabitur, modioli pleni ad summum elati rursus 15

ad imum revertentes infundent in castellum ipsi per se

4 quod extulerint. sin autem magis altis locis erit prae|bendum, (25)

in eiusdem rotae axe involuta duplex ferrea

catena demissaque ad imum libramentum conlocabitur,

habens situ|los pendentes aereos congiales. ita versatio

rotae catenam in axem involvendo efferet situlos in summum, 21

qui ＜cum＞ super axem pervehuntur, cogentur inverti

et infundere in castellum aquae quod extulerint.

V | Fiunt etiam in fluminibus rotae eisdem rationibus (5)

quibus supra scriptum est. circa earum frontes adfiguntur 25

pinnae, quae cum percutiuntur ab impetu fluminis, cogunt

progredientes versari rotam, et ita modiolis haurientes et

in summum referentes sine operarum calcatura ipsius fluminis

| inpulsu versatae praestant quod opus est ad usum. (10)

2 Eadem ratione etiam versantur hydraletae, in quibus 30

1 ęqualia GS^c: ae(ę S)quali HS.

7 reddit & (et G) p. x.

11 commu(i S)nicabitur x.

12 ea: eadē x. | ad om. G (non HS).

15 elati: &lati HS, adlati G (allati G^c).

17 extul(l H)erint HS: -runt G. | altis: aliis x.

18 involuta HS: voluta G.

22 cum om. x.

24 eiusdē (eiꝰ| dē H) x (iisdē G^c).

25 suꝑ G.

26 ab impetu foraminis fluminis (sic sine corr.) S.

27 haurientes G: -tis HS.

30 hydraulae (HG, ydraulę S) x.

Plain text

eadem sunt omnia praeterquam quod in uno capite axis

tympanum dentatum est inclusum. id autem ad perpendiculum

conlocatum in cultrum versatur cum rota pariter.

| secundum id tympanum maius ＜minus＞ item dentatum (15)

planum est conlocatum, quo continetur ita dentes tympani 5

eius quod est in axe inclusum inpellendo dentes

tympani plani cogunt fieri molarum circinationem. in qua

machina inpendens infundibulum subministrat molis frumentum

et eadem versatione | subigitur farina. (20)

VI Est autem etiam cocleae ratio quae magnam vim haurit 10

aquae sed non tam alte tollit quam rota. eius autem ratio

sic expeditur. tignum sumitur, cuius tigni quanta ratiocinatur

pedum longitudo, tanta digitorum expeditur crassi|tudo. (25)

id ad circinum rotundatur. in capitibus circino

dividentur circumitiones eorum tetrantibus et octantibus 15

in | partes octo, eaeque lineae ita conlocentur ut plano

posito tigno utriusque capitis ad libellam lineae inter se

respondeant et quam magna pars sit octava circinationis

tigni, tam magna spatia decidantur in longitudinem. item

tigno plano | conlocato lineae ab capite ad alterum caput 20 (5)

perducantur ad libellam convenientes. sic et in rotundatione

et in longitudine aequalia spatia fient. ita quo loci

describuntur lineae quae sunt in longitudine, sectantes

facient decussationes et in decussationibus finita puncta.

2 his ita emendate descriptis | sumitur salignea tenuis aut 25 (10)

2 est: & (et G) x.

4 t. maius item (sic) x (suppl. minus).

5 continetur(. S) ita dentes x. cf. p. 263. 265. lacunam sic explevit Jocundus quo continetur axis habens in summo capite subscudem ferream, qua mola continetur. | tympani eius (sic) x: eius tympani edd.

7 plane x. | molarū S (= L^c): malarum HG.

8 infunibulū x.

12 quanta ratur (ratus S) p. x.

16 partes: pedes x.

17 utriusque—[crassitudo (p. 267, 21) om. (post init. f. 144^a) S. quae sunt circa 5¼ foliorum codicis H a f. 148^a fin.—153^b med. (= ed. meae versuum 240).

16 (item 21) adlibellū (ante corr.) G.

18 octavae (-ę G) x.

19 dicidantur H: dividantur G (ubi i. m. G^c ī aꝉ dicidant᷑).

22 quo G: quod H.

23 spectantes x.

24 decusationes x (item 9. 14. 20 nisi quod 14 decuss. G).

25 aut G: ut H.

Plain text

de vitice secta regula, quae uncta liquida pice figitur in

primo decussis puncto. deinde traicitur oblique ad insequentes

longitudinis et circumitionis decusses, item ex ordine

progrediens singula puncta praetereundo et circum

involvendo conlocatur in singulis decus|sationibus, et ita 5 (15)

pervenit et figitur ad eam lineam recedens a primo in

octavum punctum, in qua prima pars est eius fixa. eo

modo quantum progreditur oblique spatii et per octo

puncta, tantundem et longitudine procedit ad octavum

punctum. eadem ratione per omne spatium longitudinis 10

| et rotunditatis singulis decussationibus oblique fixae regulae (20)

per octo crassitudinis divisiones involutos faciunt

3 canales et iustam cocleae naturalemque imitationem. ita

per id vestigium aliae super alias figuntur unctae pice

liquida, et exaggerantur ad id uti longitudinis octava pars 15

fiat summa cras|situdo. supra eas circumdantur et figuntur (25)

tabulae quae | pertegant eam involutionem. tunc eae

tabulae pice saturantur et lamminis ferreis conligantur,

ut ab aquae vi ne dissolvantur. capita tigni ferrea. dextra

autem ac sinistra cocleam tigna conlocantur in capitibus 20

utraque parte haben|tia transversaria confixa. in his foramina (5)

ferrea sunt inclusa inque ea inducuntur styli, et ita

4 cocleae hominibus calcantibus faciunt versationes. erectio

autem eius ad inclinationem sic erit conlocanda uti quemadmodum

Pythagoricum trigonum orthogonium describitur, 25

sic id habeat respon|sum, id est uti dividatur longitudo (10)

in partes V, earum trium extollatur caput cocleae, ita erit

ab perpendiculo ad imas nares spatium earum partium IIII.

qua ratione autem oporteat id esse, in extremo libro eius

forma descripta est in ipso tempore. 30

1 iuncta (ante ras.) G.

2 decusis x.

3 longitudines et circumitiones decusis (decussis G) x.

4 singuli x. | puncto G.

7 inprima qua p. G (sed G^c i. m. ī aꝉ in qua prima = H). | est eius (sic) x: eius est edd.

8 spatiū & (et G) x.

9 tantundē & (et G) long. (sic) x.

19 ferr&(et. G) dextra x.

22 styli (sic) x (sed p. 167, 1 stilis x).

28 adꝑpendiculū x. | naris x. | earū (| H) pedes .IIII. x.

30 in ipso tempore (sic) x.

Plain text

| Quae de materia fiunt organa ad hauriendam aquam (15)

quibus rationibus perficiantur quibusque rebus motus recipientia

praestent versationibus infinitas utilitates, ut essent

VII notiora quam apertissime potui perscripsi. insequitur nunc

de Ctesibica machina, quae in altitudinem aquam edu|cit 5 (20)

monstrare. ea fit ex aere, cuius in radicibus modioli fiunt

gemelli paulum distantes, habentes fistulas furcillae figura

similiter cohaerentes, in medium catinum concurrentes. in

quo catino fiunt asses in superioribus naribus fistularum

coagmentatione subtili conlocati, qui | praeobturantes 10 (25)

foramina narium non patiuntur ＜redire＞ quod spiritu in catinum

2 est expressum. supra catinum paenula ut infundibulum

inversum est attemperata et per fibulam | cum

catino cuneo traiecto continetur, ne vis inflationis aquae

eam cogat elevari. insuper fistula, quae tuba dicitur, 15

coagmentata in altitudine fit erecta. modioli autem habent

infra nares inferiores fistularum asses interpositos supra

3 foramina | eorum quae sunt in fundis. ita de supernis (5)

in modiolis emboli masculi torno politi et oleo subacti

conclusique regulis et vectibus commoliuntur qui erit aer 20

ibi cum aqua, et assibus obturantibus foramina cogentes

trudunt inflando pressionibus per fistularum nares aquam

in catinum, e quo re|cipiens paenula spiritus exprimit per (10)

fistulam in altitudinem, et ita ex inferiore loco castello

conlocato ad saliendum aqua subministratur. 25

4 Nec tamen haec sola ratio Ctesibii fertur exquisita,

sed etiam plures et variis generibus ab eo liquoris

3 adinfinitas x.

4 perscripta sunt inillo tempore. Insequitur x (cf. v. 13).

5 decte sibica a. c. G (ut a. c. L, in P sic deptedecte sibi camachina unde v cleptedecte sibi c.).

6 fit: sit x.

7 gememelli x (gemelli G^c = LP). | h. f. furcillae sunt figura x.

9 fiant x.

10 prae(p̄ G)obdurantes x. | foraminariū H.

11 non patiuntur quod spiritus (qđ s̅p̅s̅ G) x.

12 infudibulū x.

15 elevare x.

16 altitudinē G.

20 conmoluntur qui erit aer. ibi cum aqua assibus obdurantibus x.

21 cogent (. G) extrudent x.

24 interiore x.

25 sumministratur (hic) x (= HLPvlchG).

26 & hesibi H (et hesibi L, &hesibi P), et hę sibi G (uno verbo hęſıbı G^c).

27 liquore x.

Plain text

pressionibus | coacto spiritu efferre ab natura mutuatos effectus (15)

ostenduntur, uti merularum aquae motu voces atque angobatae

bibentiaque et eadem moventia sigilla, ceteraque

quae delectationibus oculorum et aurium usu sensus eblandiantur.

5 e quibus quae maxime utilia et necessaria iudicavi 5

selegi, et in priore | volumine de horologiis, in hoc (20)

de expressionibus aquae dicendum putavi. reliqua quae

non sunt ad necessitatem sed ad deliciarum voluptatem

qui cupidiores erunt eius subtilitatis ex ipsius Ctesibii

commentariis poterunt invenire. 10

VIII | De hydraulis autem quas habeant ratiocinationes quam

brevissime proximeque attingere potero et scriptura consequi,

non praetermittam. de materia compacta basi, arca

in ea ex aere fabricata conlocatur. supra basim eriguntur

re|gulae dextra ac sinistra scalari forma compactae, quibus 15 (5)

includuntur aerei modioli, fundis ambulatilibus ex

torno subtiliter subactis habentibus fixos in medio ferreos

ancones et verticulis cum vectibus coniunctos, pellibusque

lanatis involutis. item in summa planitia foramina circiter

digitorum | ternum. quibus foraminibus proxime in 20 (10)

verticulis conlocati aerei delphini pendentia habent catenis

2 cymbala ex ore infra foramina modiolorum calata. intra

arcam, quo loci aqua sustinetur, inest pnigeus uti infundibulum

inversum, quem subter taxilli alti circiter digitorum

ternum suppositi, librant | spatium ima inter labra pnigeos 25 (15)

1 coactae (-te G) spiritus x.

2 ostendentur x. | merularūque (H, -rū quae G) motu x. | vocis G. | angubatae H, angabatę G.

3 bibentiaque & (et G) eadem movent (| H) ea s. x.

5 iudicauis (-bis G) elegi x.

8 voluntatem x.

9 ethesibi (sic) H (L, &hesibi P), et hęs ibi G.

11 hydraulicis x.

13 arca G: aerea H(G^c).

15 scalarūı̣ formaę G^c.

16 modu(o G)li fundulis x.

18 angones x.

19 involutos x.

21 dulpini x.

22 cymbali x. | modiorū x.

23 aram quo (G, quod H) l. x. | inest inidge | nus H, inē . inid genus G.

24 quem (quē G) suꝑ t. x.

25 imum una inter l. phiga eos (phigaeos H^c) & (et G) arae (-ę G) x (ubi imum una recte est Schneidero pro duplici lectione in ipso textu iuxta posita imum vel una pro ima. cf. p. 8, 4).

Plain text

et arcae fundum. supra autem cerviculam eius coagmentata

arcula sustinet caput machinae, qui graece κανων

μουϲικοϲ appellatur. in cuius longitudine canales, si tetrachordos

est, fiunt quattuor, si hexachordos, sex, si octachordos,

3 octo. singulis autem ca|nalibus singula epitonia 5 (20)

sunt inclusa, manubriis ferreis conlocatis. quae manubria

cum torquentur, ex arca patefa|ciunt nares in canales. ex

canalibus autem canon habet ordinata in transverso foramina

respondentia naribus quae sunt in tabula summa,

quae tabula graece πιναξ dicitur. inter tabulam et canona 10

regulae sunt interpositae ad eundem mo|dum foratae (5)

et oleo subactae ut faciliter inpellantur et rursus introrsus

reducantur, quae obturant ea foramina plinthidesque appellantur.

quarum itus et reditus alias obturat alias aperit

4 terebrationes. haec regulae habent ferrea choragia fixa et 15

iuncta cum pinnis, quarum pinnarum tactus | motiones (10)

efficit regularum continenter. supra tabulae foramina, qua

ex canalibus habent egressum spiritus, sunt anuli adglutinati,

quibus lingulae omnium includuntur organorum.

e modiolis autem fistulae sunt continentes coniunctae 20

pnigeos cervicibus pertinentesque ad nares quae sunt in

arcula. in | quibus asses sunt ex torno subacti et ibi (15)

conlocati, qui cum recepit arcula animam, spiritum non

5 patientur obturantes foramina rursus redire. ita cum

vectes extolluntur, ancones deducunt fundos modiolorum 25

ad imum delphinique qui sunt in verticulis inclusi, calantes

in eos cymbala, aere implent | spatia modiolorum, (20)

atque ancones extollentes fundos intra modiolos vehementi

1 cervicula x.

2 quae g. canon musicus x.

3 l. si canalis (sicanales H) tetrachordos x.

4 exachordos … octochordos x.

5 octo. Canalib; autē singulis s. G. | singulae⃓ (e sic del.) H^c.

6 con(col G)locata x.

10 pinax x.

12 ex oleo x.

14 operit x.

15 haec H: hae G. | choragia (sic) x (fort. χαράκια).

17 continentur (-t᷑) x. | tabulam x. | quae (quę G) ex x.

20 coniunctae (coniuntę G) ligneis ce(i H)rvicibus x.

23 recipit x.

24 patiet(& H)ur x.

25 deducuntur (-t᷑ H, -t᷑ G) x.

26 calcantes G.

27 cymbaliare implent x.

28 modiolus v. pulsos (ante corr.) H.

Plain text

pulsus crebritate et obturantes foramina cymbalis superiora,

aera qui est ibi inclusus pressionibus coactum in fistulas

cogunt, per quas in pnigea concurrit et per eius cervices

in arculam. motione vero vectium vehemen|tiore spiritus (25)

frequens compressus epitoniorum aperturis influit et replet 5

6 anima canales. itaque cum pinnae manibus tactae propellunt

et reducunt continenter regulas alternis | obturando

foramina alternis aperiundo, e musicis artibus multiplicibus

modulorum varietatibus sonantes excitant voces.

Quantum potui niti ut obscura res per scripturam 10

dilucide pronuntiaretur contendi, sed haec non est facilis

ratio | neque omnibus expedita ad intellegendum praeter (5)

eos qui in his generibus habent exercitationem. quodsi

qui parum intellexerit ex scriptis, cum ipsam rem cognoscet

profecto inveniet curiose et subtiliter omnia ordinata. 15

IX Transfertur nunc cogitatio scripturae ad rationem non

| inutilem sed summa sollertia a maioribus traditam, qua (10)

in via raeda sedentes vel mari navigantes scire possimus

quot milia numero itineris fecerimus. hoc autem erit sic.

rotae quae erunt in raeda sint latae per mediam diametron 20

pedum quaternum et sextantis, ut cum finitum

locum habeat in se rota ab eoque | incipiat progrediens in (15)

solo viae facere versationem, perveniendo ad eam finitionem

a qua coeperit versari certum modum spatii habeat

2 peractum pedum XII S. his ita praeparatis tunc in rotae 25

modiolo ad partem interiorem tympanum stabiliter includatur

habens extra frontem suae rotundationis | extantem (20)

denticulum unum. insuper autem ad capsum raedae loculamentum

firmiter figatur habens tympanum versatile in

cultro conlocatum et in axiculo conclusum, in cuius tympani 30

2 ibi clusus x.

3 ꝑquas inlignea x.

4 arcam x (corr. Buttmann). | vehementiores x.

6 animae (-ę G) x.

7 opturant (obdurant G) f. x.

8 aperiendo G.

11 delucide x.

14 ex: et (ante corr.) G.

19 quod x.

20 erunt (ante corr.) om. G (non E). | medium diametrū x.

21 pedū quaternū & (et EG) sextantes (-te E^c) x (ubi et sext. deleverat Schn. cum Perr. etc.).

25 pedes .XII (XV E) .S. x. | 26 inferiorē x.

29 versatilem (-ē G) x.

Plain text

fronte denticuli perficiantur aequaliter divisi numero

quadringenti convenientes denticulo tympani inferioris.

| praeterea superiori tympano ad latus figatur alter denticulus (25)

3 prominens extra dentes. super autem ＜tympanum＞

planum | eadem ratione dentatum inclusum in altero loculamento

conlocetur, convenientibus dentibus denticulo qui 6

in secundi tympani latere fuerit fixus, in eoque tympano

foramina fiant quantum diurni itineris miliariorum numero

raeda possit | exire. minus plusve rem nihil inpedit. et (5)

in his foraminibus omnibus calculi rotundi conlocentur, 10

inque eius tympani theca, sive id loculamentum est, fiat

foramen unum habens canaliculum, qua calculi qui in eo

tympano inpositi fuerint, cum ad eum locum venerint, in

raedae capsum et vas aeneum | quod erit suppositum singuli (10)

4 cadere possint. ita cum rota progrediens secum agat 15

tympanum imum et denticulum eius singulis versationibus

tympani superioris denticulos inpulsu cogat praeterire,

efficiet ut cum CCCC imum versatum fuerit, superius tympanum

semel circumagatur et denticulus qui est | ad latus (15)

eius fixus unum denticulum tympani plani producat. cum 20

ergo CCCC versationibus imi tympani semel superius versabitur,

progressus efficiet spatia pedum milia quinque

id est passus mille. ex eo quot calculi deciderint, sonando

singula milia exisse monebunt. numerus vero calculorum

| ex imo collectus summa diurni ＜itineris＞ miliariorum 25 (20)

numerum indicabit.

5 Navigationis vero similiter paucis rebus commutatis

eaedem rationes efficiuntur. namque traicitur per latera

1 frontem (-ē G) x.

2 denticulos x.

4 super autem planum x.

5 in alterū loculamentū H.

8 diuturni x.

9 cum rae(ę G, -e E)dae (redaẹ̇ G^c) possit exire x.

10 & (H) om. EG.

11 est om. E (sive ıd l. foramen ē. fiat sic G, non E).

14 singula EG.

17 tympanis E et (ante corr.) G. | denticulas E et (ante corr.) G.

18 ut om. x. | CCCC (sic infra x): ecce (hic) x.

19 circumagitur x.

21 v. intympani EG. | simul x (semel L).

23 quod x.

25 ex uno x. | summa (-ā G^c) diurni m. x.

27 navigationibus (-b;) x.

28 eadem ratione x.

Plain text

parietum axis habens extra navem prominentia capita, in

quae | includuntur rotae diametro pedum quaternum et (25)

sextantis | habentes circa frontes adfixas pinnas aquam

tangentes. item medius axis in media navi ＜habet＞ tympanum

cum uno denticulo extanti extra suam rotunditatem. 5

ad eum locum conlocatur loculamentum habens inclusum

in se tympanum, perae|quatis dentibus CCCC convenientibus (5)

denticulo tympani quod est in axe inclusum, praeterea

ad latus adfixum extantem extra rotunditatem alterum

6 dentem unum. insuper in altero loculamento cum eo confixo 10

inclusum tympanum planum ad eundem modum dentatum,

convenientibus dentibus denticulo | qui est ad latus (10)

fixus tympano quod est in cultro conlocatum, ita ut eos

dentes qui sunt plani tympani singulis versationibus singulos

dens inpellendo in orbem planum tympanum verset. 15

in plano autem tympano foramina fiant, in quibus foraminibus

conlocabuntur calculi rotundi. in theca | eius (15)

tympani, sive loculamentum est, unum foramen excavetur

habens canaliculum, qua calculus liberatus ab obstantia

7 cum ceciderit in vas aereum sonitu significet. ita navis 20

cum habuerit impetum aut remorum aut ventorum flatu,

pinnae quae erunt in rotis tangentes aquam adversam

vehementi | retrorsus inpulsu coactae versabunt rotas, eae (20)

autem involvendo se agent axem, axis vero tympanum,

cuius dens circumactus singulis versationibus singulos secundi 25

tympani dentes inpellendo modicas efficit circumitiones.

ita cum CCCC ab pinnis rotae fuerint versatae,

semel tympanum circum|actum inpellet dente qui est ad (25)

latus fixus, plani tympani dentem. igitur circumitio tympani

plani quotienscumque ad foramen perducet calculos, 30

1 inquae (-quę HG^c, -q⁊ G) x.

3 sextantae (-ę EG) x.

4 habet om. x.

10 dentem (ante corr.) om. G (non E).

12 convenientibus: quibus (-b; H) x. | denticulus x.

13 ita ut eos: ineos x.

15 dens: dentes x. | plenum x.

17 eius tympano E et (ante corr.) G.

20 sonitum (-ū G) x.

26 circuitiones x.

29 circuitio x.

Plain text

emittet per canaliculum. ita et sonitu et numero indicabit

miliaria spatia navigationis.

| Quae pacatis et sine metu temporibus ad utilitatem

et delectationem paranda quemadmodum debeant fieri peregi.

X nunc vero quae ad praesidia periculi et necessitatem 5

salutis sunt inventa, id est scorpionum et ballistarum

rationes qui|bus symmetriis comparari possint exponam. (5)

Omnes proportiones eorum organorum ratiocinantur e

proposita sagittae longitudine quam id organum mittere

debet, eiusque nonae partis fit foraminum in capitulis 10

magnitudo, per quae tenduntur nervi torti qui bracchia

2 continent. ipsa | tum debet eorum foraminum capituli deformari (10)

altitudo et latitudo. tabulae quae sunt in summo

et in imo capituli, peritretoe quae vocantur, fiant crassitudine

unius foraminis, latitudine unius et eius dodrantis, 15

in extremis foraminis unius et eius S. parastaticae dextra

ac sinistra praeter cardines altae | foraminum IIII, crassae (15)

foraminis quinum cardines foraminis dimidii. a parastatica

ad foramen spatium foraminis S9, a foramine ad

medianam parastaticam item foraminis S9. latitudo parastados 20

4 ꝑegi esse futurum. Nunc x (futurum cf. p. 253, 26).

5 in capp. seqq. 10 et 11 notas numerosque posui quales fere tradunt codices (HG), non mutato scil. fundamento necessario emendationis omnis rationabilis, qualem (in: Jahrb. f. class. Phil. 1876 t. CXIII p. 251-261) lectori praestabit Fridericus Hultsch, palaeographice quidem non explicatam. puncta sive simplicia sive in cumulos circulosve composita, ut in codd. Aethiopicis, quibus notae vel distinguuntur vel supplentur, sicut olim, delevi. de Κ vid. Hultsch.

7 possunt ante corr. H.

8 proportione (|HG) eorum x. | ratiocinatorum & prop. x.

10 fit foraminis x.

11 ꝑquas x. | nervi torti: e nervo torti funes p. 6, 6. cf. p. 269, 6. | brachia continere (.| G) ipsum tamen debent x.

12 deformatur x.

14 capituli operae (-re G) relique(-q; H, -quę G) v. x.

15 latitudine G: om. H.

16 foraminibus unius et eius (& eıꝰ H, et | eius G) parastatice (parastice G, sed in m. G^c ī aꝉ parastaticę) x.

17 cr. foraminum quinum cardinis foraminis dimidia parastatica ad f. x (ubi ἡμίϲουϲ δὲ καὶ ἔτι ὀγδόου Philo, quincuncis Hultsch).

18 (et 19) foraminis .s̄9̄ (H, s̄.7̄ G) x.

20 parastados medius x.

Plain text

mediae unius foraminis et eius ΤΚ, crassitudo foraminis

3 unius. intervallum, ubi sagitta conlocatur | in media (20)

parastade, foraminis partis quartae. anguli quattuor, qui

sunt circa, in lateribus et frontibus lamnis ferreis aut

| stylis aereis et clavis configantur. canaliculi, qui graece

ϲυριγξ dicitur, longitudo foraminum XVIIII. regularum, 6

quas nonnulli bucculas appellant, quae dextra ac sinistra

canalem figuntur, foraminum XVIIII ＜longitudo,＞ altitudo

foraminis unius | et crassitudo. et adfiguntur regulae duae, (5)

in quas inditur sucula, habentes longitudinem foraminum 10

trium, latitudinem dimidii foraminis. crassitudo bucculae

quae adfigitur, et vocitatur scamillum seu quemadmodum

nonnulli loculamentum, securiculatis cardinibus fixa, foraminis

I, altitudo foraminis S‾. | suculae longitudo foraminum

4 , crassitudo suculae foraminis VIIII. epitoxitidos 15

longitudo foraminis S‾, crassitudo ÷. item chelonii. cheles,

sive manucula dicitur, longitudo foraminum trium, latitudo

et crassitudo S÷ canalis fundi longitudo foraminum XVI,

crassitudo foraminis , altitudo S÷. | columellae basis (15)

in solo foraminum VIII, latitudo in plinthide, in qua statuitur 20

columella, foraminis S.̅.̅, crassitudo FZ, columellae

longitudo ad cardinem foraminum XII, latitudo foraminis

View as image

1 & eius | τΚ H, et eius. ΤΚ G.

4 lamnis H: lamminis G.

5 graece strix x.

7 bucculas: sic x (etiam G).

8 XVIIII. altitudo x.

10 indit᷑ H = inditur G. | habens x.

11 dimidium (-ū) f. (item infra v. 19) x. | bucculae (sic HS, buculę G).

12 ad(f G)figit᷎ (H, -t᷑ G) vocitatur (-t᷑ G) camillū x.

13 securi clatis x. | fixā (H, -am G) x. | .S.̅ H, .̅S̅. G.

14 suculae (suc|culę G) longitudo ◌ (◌ G) foraminum :: (sic HG) crassitudo scutulae (-lę G) foraminum .VIIII. epitoxidos x.

16 foraminum .S.̅ (= G) crassitudo :— (crassitudo. G) item chelo. item geloni sive manucla d. x.

18 crassitudo .S:— (H, | G) canalis x. | foraminis .XVI ⊙ (H, | XVI. G, sed G^c add. ⊙ supra p. simpl.) cr. foraminis ◌ (p. circ. om. G, add. G^c) latitudo .S÷

19 columella & (et G) basis x.

20 foraminū .VIII. (H = G) x. | inplenthidē G.

21 c. foraminis (| HG) S.̅.̅.̅ crassitudo .FȤ. (H, FZ G).

22 l. ad c. f. XII ◌ (⁝˙⁝ G). | l. foraminis S÷ (= G) crassitudo .C̅C̅9 (= G) eius c. x.

Plain text

S÷, crassitudo CC9. eius capreoli tres, quorum longitudo

foraminum VIIII, latitudo dimidii foraminis, crassi|tudo Z. (20)

cardinis longitudo foraminis, columellae capitis longitudo

5 ISK. antefixi latitudo foraminis ΑS9, crassitudo I. posterior

minor columna, quae graece dicitur αντιβαϲιϲ, foraminum 5

VIII, latitudo foraminis SI, crassitudo FZ. subiectio

foraminum XII, latitudinis et crassitudinis eiusdem cuius

| minor columna illa. supra minorem columnam chelonium, (25)

| sive pulvinus dicitur, foraminum IIS altitudinis IIS

latitudinis SI‾. cherolabae scutularum foraminum II S I, 10

crassitudo foraminis SII, latitudo IS. transversariis cum cardinibus

longitudo foraminum , latitudo IS et crassitudo

| bracchii longitudo IS foraminum VII, crassitudo ab radice (5)

foraminis FZ, in summo foraminis CCZ, curvatura foraminis

6 VIII. haec his proportionibus aut adiectionibus aut 15

detractionibus comparantur. nam si capitula altiora quam

erit latitudo facta fuerint, quae anatona dicuntur, de

bracchiis | demetur, ut quo mollior est tonus propter altitudinem (10)

capituli, bracchii brevitas faciat plagam vehementiorem.

si minus altum capitulum fuerit, quod catatonum 20

dicitur, propter vehementiam bracchia paulo longiora

View as image

2 l. d. foraminis ◌ (H, ::· G) crassitudo .L. (H, .L. G) x.

3 c. longitudinis foraminis ◌ x. | c. c. longitudo .L. S . K. (K. G) antefixa l. f. Α . S ◌ 9 crassitudo .L. (.̅L. G) x.

5 ante basis x.

6 .S.I. crassitudinis F Z. (F Ŀ G) subiecto x.

9 .II.S ◌ altitudinis IIS ◌ (circ. p. om. G, add. ⁙ G^c supra S) latitudinis .S̅I̅ .̅ carchebi suc(c G)ularū foraminum .IIS.I ◌ (.II.|SI ⁝⁘ G) crassitudo foraminis SI͠I ◌ (S̅I̅I̅⁝:· G) latitudo .IS. x.

12 l. foraminum ◌ latitudo IS ◌ (circ. om. G) & (et G) crassitudo bracchi (brachii S) longitudo .IS. (.I̅S̅. G) foraminū VII. x.

13 r. f. F∠ (F7̰ G). in summo foraminis (-nes ante corr. H) .C̅C̅7̰. (.C̅C̅Ŀ G). curvaturae foraminis .VIII. x. num. VIII om. S, cuius hic non addo varietatem in punctis appingendis arbitrariam. qui, ut L et P, pro 7̰ H et Z G assumit L aut (ut aliquoties et G) レ. H autem sine dubio reddit notam ∠.

16 detractationibus G. | capituli x (-la G^c).

18 bracchiis H: brachiis GS (item v. 11. 13. 16).

19 vehementiorē minus (-rem. Minus GS) x.

20 catonū (-um G) x.

Plain text

constituentur, uti facile ducantur. namque quemadmodum

vectis cum est | longitudine pedum V, quod onus IIII hominibus (15)

extollit, id cum est X duobus elevat, eodem modo

bracchia quo longiora sunt mollius, quo breviora durius

ducuntur. 5

Catapultarum rationes e quibus membris et proportionibus

XI componantur dixi. ballistarum autem rationes

variae sunt et | differentes unius effectus causa comparatae. (20)

aliae enim vectibus et suculis, nonnullae polyspastis, aliae

ergatis, quaedam etiam tympanorum torquentur rationibus. 10

sed tamen nulla ballista perficitur nisi ad propositam

magnitudinem ponderis | saxi, quod in organum mittere

debet. igitur de ratione earum non est omnibus expeditum

nisi qui geometricis rationibus numeros et multiplicationes

2 habent notas. nam quae fiunt in capitibus foramina, per 15

quorum spatia contenduntur | capillo maxime muliebri vel (5)

nervo ＜torti＞ funes, magnitudine ponderis lapidis quem debet

ea ballista mittere et ratione gravitatis proportione sumuntur,

quemadmodum catapultis de longitudinibus sagittarum.

itaque ut etiam qui geometriam non noverunt habeant 20

expeditum, ne in periculo bellico cogita|tionibus detineantur, (10)

quae ipse faciundo certa cognovi quaeque ex parte

accepi a praeceptoribus finita exponam, et quibus rebus

Graecorum pensiones ad modulos habeant rationem, ad

eam ut etiam nostris ponderibus respondeant tradam explicata. 25

3 nam quae ballista II pondo saxum mittere | debet, (15)

foramen erit in eius capitulo digitorum V, si pondo IIII

digitorum sex et digitorum VII, decem pondo digitorum

View as image

2 pedum .IIII. quod onus quinque h. x.

3 idque (-q⁊ S) est (ē GS) ex duobus elevatum (-tū GS) eodem (-tū. eodem G^c) x.

4 bracchia (brachia S) quo HS: brachii ạ̇quo G^c. | quod (qđ S) br. x (quo G^c).

6 m. exportionibus x (prop. Marini).

9 vectib; suc(c G)ulis x. | poly(i SG)spastis: polis partis ante corr. G.

10 ergastis x.

15 (et 26) namq; x.

17 torti om. x.

18 et (r.): ex x.

20 geometricę x. | habent x.

23 accepta pr. S.

26 duo (i. II) pondo x.

28 sex & digitorū. H (ubi .VI. SG). puncta vel circulo (ut in HS) vel (quae codicis G arbitraria ratio est) angulari partim forma composita in sequentibus respondent punctis simplicibus eis quibus numeri notaeque vulgo distinguuntur (in maiorem ubique numerum circulorum puncta auxit S). de numeris corruptis vid. Köchly (cf. Philon. belop. p. 51, 36-44 Schoene). | .VII ⊙ H, .VII. | ◌ G.

Plain text

VIII, viginti pondo digitorum X, XL pondo digitorum

XII S K, LX pondo digitorum XIII et digiti octavae partis,

LXXX pondo digitorum XV, CXX pondo I S et sesquidigiti,

C et LX pedis II, C et | LXXX pedis et digitorum V, CC (20)

pondo pedis et digitorum VI, CC et X pedis I S et digitorum 5

4 VI, CCCLX pedis I S. cum ergo foraminis magnitudo

fuerit instituta, describatur scutula, quae graece περιτρητοϲ

appellatur, cuius longitudo foraminum , | latitudo II et

sextae partis. dividatur medium lineae descriptae, et cum

divisum erit contrahantur extremae partes eius formae, ut 10

obliquam deformationem habeat longitudinis sexta parte,

latitudinis ubi est versura quarta parte. in qua | parte (5)

autem sunt curvaturae in quibus procurrent cacumina

angulorum, et foramina convertantur, et contractura latitudinis

redeat introrsus sexta parte, foramen autem oblongius 15

sit tanto quantam epizygis habet crassitudinem. cum

deformatum fuerit, circum delinatur extremum, ut habeat

5 curva|turam molliter circumactam. crassitudo eius foraminis (10)

View as image

1 .VIII. ◌ H, VIII ⁝⁝ G (ubi puncta suppl. G^c). | X ◌ XL pondo H, ·X· ◌ XL pondo G.

2 XII. | S . K . LX pondo H, .XII. S. K. Ŀ. X. pondo G. | digiti octava parte ◌ H, digitio octava| parte ◌ G.

3 .XV. ◌ CXX. pondo .IS. & sesqui | digiti ◌ C & LX pedes .II. ◌ C & LXXX. pes (sic, pedes SG) et digiti CV. (ubi C scripturus H ante V se ipse continuit: sed qui eum secuti sunt certi scripserunt C V et L et S, imitatus est P CV.) H, ubi G XV ˙⁝⁝ et sesqui digiti ˙.˙.˙ et II ::: et pedes et digiti u (i. e. V).

4 pedes x.

6 CC. &. X. peđ. I.S. & digitorum | .VI ◌ CCCLX .LS. Cum H, CCX. pedes .I̅S̅. et digitorum .VI. ˙.̇˙ CCCLX. pedes .IS. Cū | G.

7 peritr&os H, peritreos SG.

8 foraminum (-nū H) vel latitudo (sic) x. | l. duo et s. p. x.

9 descripta& cū H(S), disscripta . et cum G.

10 contrahatur x.

12 quartā partem (H, -tam -tē S, -tā -tē G) x.

13 est (ē G) curvatura x.

14 convertuntur x.

15 redeant x.

16 opytigis HS, opizigiis G.

17 circū(-um G)dividatur extremā(-am G) x.

18 circum actam ◌ cr. (Cr. GS) x. | foraminis .S̅I̅. x.

Plain text

SI constituatur. modioli foraminum II, latitudo IS9,

crassitudo praeterquam quod in foramine inditur foraminis

SⱵ, ad extremum autem latitudo foraminis IΓ. parastatarum

longitudo foraminis VSF, curvatura foraminis partis

dimidiae, cras|situdo foraminis CC et partis LX. adicitur 5 (15)

autem ad mediam latitudinem quantum est prope foramen

factum in descriptione, latitudine et crassitudine foraminis

6 V, altitudo parte IIII. regulae quae est in mensa longitudo

foraminum VIII, latitudo et crassitudo dimidii foraminis.

cardines II Z, cras|situdo foraminis I99. curvatura 10 (20)

regulae ⱵↅK. exterioris regulae latitudo et crassitudo

tantundem, longitudo quam dederit ipsa versura deformationis

et parastaticae latitudo ad suam curvaturam K.

superiores autem regulae aequales erunt inferioribus K.

7 mensae transversarii foraminis CCC K. clima|cidos scaporum

longitudo foraminum XIII, crassitudo I K, intervalli medii 16

latitudo foraminis et partis quartae, crassitudo partis

VIII K. climacidos superior pars quae est proxima bracchiis

atque coniuncta est mensae, tota longitudine divi|datur in (5)

partes V. ex his dentur duae partes ei membro quod 20

Graeci χελωνιον vocant, latitudo Ⱶ, crassitudo 9, longitudo

foraminum III et S K, extantia cheles foraminis S,

View as image

1 f. duo latitudo | I.S9 ⁝⁝⁝ H (et in ras. S), d l. | IS9 ⁝⁝⁝^ð G (ubi sequitur crassitudo pars .VIII. K p. 271, 3).

2 inditur foraminis .SⱵ. H (S.Γ. S).

3 l. foraminis | I̅I̅ ‾ (IΓ. S) parastatorum l. foraminū V.S.Ⱶ̄ (V.S.Γ. S) H. ubi fort. leg. parastados, ut p. 266, 18, vel parastadorum.

4 pars dimidia HS.

8 parte .IIII H (.III. S).

9 dimidium(ū) HS.

10 cardines I̅I̅Ȥ::: (I̅I̅.L.◌ circ. S) cr. foraminis I̅9̅9̅::: (I.9̅9̅.·⊙ S, ubi 9̅9̅ in ras., ut supra v. 11) curvatura (-rę S) regulae (-ę S) Ⱶ̄ↅ.K. (Ⱶ̄GK. S).

13 & suam HS.

15 scapi l. foraminū | XIII ::: H (⁝·⁝ S).

16 .IK. intervallum medium H(S).

17 ex parte quarta ⊙ crassitudo pars .VIII. | K. H (cf. ad p. 270, 11).

18 superioris x. | bracchiis quae (brachiis quę GS) coniuncta x.

20 partis .V. H = partis .u. G (ubi partes SG^c).

21 chelon vocant ·⊙ (·⊙ G) latitudo Ꝩ (K G) crassitudo 9 ·◌ (◌ S, ⟟ ◌ G).

22 & semis .K. x (semissis = S Nohl).

Plain text

plentigomatos foraminis Z et sicilici. quod autem est ad

axona quod appellatur frons transversarii foraminum

8 trium. | interiorum regularum latitudo foraminis Γ, crassitudo (10)

ξK. chelonii replum, quod est operimentum, securicula

includitur K scapis climacidos, latitudo ≈C, crassitudo 5

foraminis XII K. crassitudo quadrati quod est ad

climacida foraminis FC, in extremis K, rotundi autem

axis diametros ae|qualiter erit cheles, ad claviculas autem (15)

9 minus parte sexta decuma K. anteridon longitudo foraminum

, latitudo in imo foraminis Γ, in summo crassitudo 10

ⱵK. basis, quae appellatur εϲχαρα, longitudo foraminum,

antibasis foraminum IIII, utriusque crassitudo et

latitudo foraminis. compingitur au|tem dimidia altitudinis K (20)

columna, latitudo et crassitudo IS. altitudo autem non

habet foraminis proportionem, sed erit quod opus erit ad 15

usum. bracchii longitudo foraminum VI, crassitudo in radice

foraminis, in extremis F.

De ballistis et catapultis symmetrias quas maxime ex|peditas (25)

putavi exposui. quemadmodum autem contentionibus

| eae temperentur e nervo capilloque tortis rudentibus,

quantum comprehendere scriptis potero non praetermittam. 21

XII sumuntur tigna amplissima longitudine, supra

View as image

1 plentigomatos (sic, pterygomatos Turn.) f. 2̅. (·Z· G) & (et G) sicilicus x.

2 frons transversarius sine lac. (sic) x (excidisse quaedam patet ante διαπήγματα).

3 trium ◌ x. | foraminis .Γ̅.̅ (·Γ· G) crassitudo ξ.K. x.

4 cheloni (cheroni S) replum x. | securiculae (-lę G) includitur K. scapos cl. l. ≈ↅ x.

5 scapos—XII om. G (suppl. G^c).

7 foraminum x. | f.Ꝼ .C. (FC G) x.

9 l. foraminum eius (sic, fort. l. foraminis et eius s) latitudo x.

10 foraminis .Γ◌ (.Γ̅.◌) x. | cr. Ꝩ.K. (Ꝩ K G) x.

11 schara x. | foraminū :::: antebasis foraminū. IIII . ⁝⁝⁝⁝ x.

13 foraminis ˙.˸.˙ (p. om. G, sed suppl. eodem modo G^c, ubi ◌ S) conpingitur x. | altitudinis .K. columna x.

15 proportione x.

16 bracchii (brachii G) .⁝⁝ (item G) longitudo foraminū .V͠.I. ◌ H (ȳ I ◌ G).

17 Ꝼ H (F G).

18 De ballistas (sic) H (LP), De balistis GS.

20 rutundentibus x (= HG: rudentibus L, rotundentibus Pvlc, rotundationibus S).

21 potuero x (cf. p. 261, 2).

Plain text

figuntur chelonia, in quibus includuntur suculae. per media

autem spatia tigno|rum insecantur et exciduntur formae, (5)

in quibus excisionibus includuntur capitula catapultarum,

cuneisque distinentur ne in contentionibus moveantur. tum

vero modioli aerei in ea capitula includuntur et in eos 5

cuneoli ferrei, quas επιζυγιδαϲ Graeci vocant, conlocantur.

2 deinde ansae rudentium indun|tur per foramina capitulorum (10)

et in alteram partem traiciuntur, deinde in suculas coiciuntur

et involvuntur, uti vectibus per eas extenti rudentes,

cum manibus sunt tacti, aequalem in utraque sonitus 10

habeant responsum. tunc autem cuneis ad foramina concluduntur,

ut non possint se remit|tere. ita traiecti in (15)

alteram partem eadem ratione vectibus per suculas extenduntur,

donec aequaliter sonent. ita cuneorum conclusionibus

ad sonitum musicis auditionibus catapultae 15

temperantur.

De his rebus quae potui dixi. restat mihi de op|pugnatoriis (20)

rebus quemadmodum machinationibus et duces

XIII victores et civitates defensae esse possint. primum ad

oppugnationes aries sic inventus memoratur esse. Carthaginienses 20

ad Gades oppugnandas castra posuerunt. cum

autem castellum ante cepissent, id demoliri sunt co|nati. (25)

posteaquam non habuerunt ad demolitionem ferra|menta,

sumpserunt tignum idque manibus sustinentes capiteque

eius summum murum continenter pulsantes summos lapidum 25

ordines deiciebant, et ita gradatim ex ordine totam

1 cheloniae (-ę GS) x. | cluduntur x.

2 et om. x.

4 distenentur x.

5 ea (ante corr.) om. G.

6 epysycidas x (= HG, epistylias S).

7 rudentū induuntur x.

8 et om. x. | partem: pari&ē H. | suculam (-ā S) x.

9 et om. x. | per eas extrudentes x.

10 in utroque x (cf. p. 6, 9).

11 habent x.

14 sonant (ante ips. corr.) H.

15 catapulta x.

17 restat mihi (sc. dicere Praun Bem. p. 19 cf. p. 241, 27). capitulis sequentibus succurit Athenaei textus graecus (ed. Wescher 1867) eundem quem Vitruvius auctorem excerpentis.

20 oppugnationis H (-nes GS). | chartaginienses H (-nenses S^cG, -sis S).

21 gadis x (-des G^c).

22 coepissent x. | id emoliri G, iddemolliri H (demoliri PS).

Plain text

2 communitionem dissipaverunt. postea quidam faber Tyrius,

| nomine Pephrasmenos ac ratione, ea inventione inductus (5)

malo statuto ex eo alterum transversum uti trutinam

suspendit et ita reducendo et inpellendo vementibus plagis

deiecit Gaditanorum murum. Geras autem Chalcedonius 5

de materia primum basim subiectis rotis fecit supraque

compegit arre|ctariis et iugis varas et in his suspendit (10)

arietem coriisque bubulis texit, uti tutiores essent qui in

ea machinatione ad pulsandum murum essent conlocati.

ideo autem quod tardos conatus habuerat, testudinem 10

3 arietariam appellare coepit. his tunc primis gradibus

positis ad id genus machinationis, | postea cum Philippus (15)

Amyntae filius Byzantios oppugnaret, Polyidos Thettalos

pluribus generibus et facilioribus explicavit. a quo receperunt

doctrinam Diades et Charias qui cum Alexandro 15

militaverunt.

Itaque Diades scriptis suis ostendit se invenisse turres

| ambulatorias, quas etiam dissolutas in exercitu circumferre (20)

solebat, praeterea terebram et ascendentem machinam

qua ad murum plano pede transitus esse posset, etiam 20

4 corvum demolitorem, quem nonnulli gruem appellant. non

minus utebatur ariete subrotato, cuius rationes scriptas

reliquit. | turrim autem minimam ait oportere fieri ne (25)

minus altam cubitorum LX, latitudinem XVII, contracturam

autem sum|mam imae partis quintam, arrectaria in turris

imo dodrantalia, in summo semipedalia. fieri autem ait 26

1 communimọtionem G.

2 pephrasmenos HS: phephras menos G. sic et Athen. (Wescher) πεφραϲμένοϲ. | ea: & (et G) x.

4 ita: in x. | venientibus x.

5 Geras (γήραϲ Ath.): ca&eras H, Cae|teras G, cęteras S. | chalchedonius x (καρχηδόνιοϲ Ath.).

7 et varias G (-riis G^c, qui in m. add. iugis).

10 ideo: id x.

13 by(i SG)zantio x (βυζαντίουϲ Ath.). | pholy(i SG)dos x. thethalos HS, thetalos G.

14 recoeperunt HS.

15 diadis (ante corr.) H. | carias x (χαρίαϲ Ath.).

23 turrem x (-rim G^c).

24 alta G. | LX (Ath.): novem x.

25 in turris inimo x (iṅımo G^c).

26 dodrant Alia HS, dodrant alia G (τριπάλαιϲτα Ath.). | semipedalia x: ἑπτα(?)δάκτυλα Ath.

Plain text

oportere eam turrim tabulatorum decem, singulis partibus

5 in ea fenestratis. maiorem vero turrim altam cubitorum

CXX, latam cubitorum XXIII S, | contracturam item quinta (5)

parte, arrectaria pedalia in imo, in summo sedigitalia.

hanc magnitudinem turris faciebat tabulatorum XX, cum 5

haberent singula tabulata circumitionem cubitorum ternum,

tegebat autem coriis crudis, ut ab omni plaga essent

6 tutae. testudinis arietariae comparatio | eadem ratione (10)

perficiebatur. habuerat autem intervallum cubitorum XXX,

altitudinem praeter fastigium XIII, fastigii autem altitudo 10

ab strato ad summum cubita XVI. exibat autem in altum

et supra medium tectum fastigium non minus cubita duo,

et supra extollebatur turricula trium tabula|torum, in qua (15)

tabulato summo statuebantur scorpiones et catapultae, inferioribus

congerebatur aquae magna multitudo ad extinguendum 15

si qua vis ignis inmitteretur. constituebatur

autem in ea arietaria machina, quae graece dicitur κριοδοχη,

in qua conlocabatur torus perfectus in torno, in

| quo insuper constitutus aries rudentium ductionibus et (20)

reductionibus efficiebat magnos operis effectus. tegebatur 20

7 | autem is coriis crudis quemadmodum turris. de terebra

has explicuit scriptis rationes. ipsam machinam uti testudinem

in medio habentem conlocatum in orthostatis canalem,

quemadmodum in catapultis aut ballistis fieri solet,

View as image

1 (item 2) turrem x. | tabularum x.

3 .CXX. H: CXXX G (ī aꝉ XX supra G^c). | cubitorū. XXIII ◌ H (et 9 p. circ. S), cubitorum XIII (ī aꝉ XXIII supra G^c) ⁝˸˸˸ (κ̅γ̅ϲ̅ Ath., κ δ̄ ἕγγιϲτα Anon. p. 339 W.). | contra fracturam HG (facturā S, fṛacturam G^c).

4 parte ◌ (sic HG, ◌ S) arr. x. | sedigitalia (εἰϲ ἓξ δακτύλουϲ Ath.): semipedalia x.

5 faciebant G.

6 circuitionem x.

10 XIII (Ath.): XVI (.X.VI. S) x.

11 abstracto x. | XVI (Ath. cf. Anon. p. 244, 8 W.): VII x. | exhibat H(P), exibit (a. c.) G.

12 cubita: capita (a. c.) G.

13 turricula cubitorū (cubitum G) quattuor (.IIII. GS) tabulatorū x (πυργίον τρίϲτεγον Ath.). | in quo t. x.

14 scorpionis HS (-nes G).

15 congerebantur (a. c.) G. | magnae x.

16 si qua (Pvlc): fiq; (sic) H, siq⁊ S(L), si quę G (L^c).

17 autem om. G. | inea≣arietaria S^c: ineauari&aria H(S), inea varię taria G (varię‿taria G^c). | criodocis x.

19 prudentium x.

Plain text

longitudine | cubitorum L, altitudine cubiti, in quo (5)

constituebatur transversa sucula. in capite autem dextra ac

sinistra trocleae duae, per quas movebatur quod inerat

in eo canali capite ferrato tignum. sub eo autem in ipso

canali inclusi tubi crebri celeriores et vehementiores efficiebant 5

eius motus. | supra autem id tignum quod inibi (10)

erat arcus erigebantur ad canalem crebriter, uti sustinerent

8 corium crudum quo ea machina erat involuta. de corace

nihil putavit scribendum, quod animadverteret eam machinam

nullam habere virtutem. de ascensu, quae επιβαθρα 10

graece dicitur, et de marinis | machinationibus qua per (15)

navium aditus ＜accessus＞ haberi posse scripsit, tantum pollicitum

esse vehementer animadverti neque rationes earum

eum explicavisse.

Quae sunt ab Diade de machinis scripta quibus sint 15

comparationibus exposui. nunc quemadmodum a

praeceptori|bus accepi et utilia mihi videntur exponam. (20)

XIV Testudo, quae ad congestionem fossarum paratur et

qua etiam accessus ad murum potest haberi, sic erit

facienda. basis compingatur, quae graece εϲχαρα dicitur, 20

quadrata habens quoqueversus latera singula pedum XXI

et trans|versaria IIII. haec autem contineantur ab alteris (25)

duobus | crassis FZ latis S÷, distent autem transversaria

inter se circiter pedes III et S supponanturque in singulis

3 trocli(e P)ę x.

5 inclusit uti crebriter (-t̄ HS) c. x.

6 id: ad x.

7 arcus tegebantur x.

8 quo G^c: quod x.

10 ascensu Ciseranus: accessu x. | epibathra (epithra G) x.

11 quae (q⁊ S ante, ꝙ̄ S^c = quę G) ꝑ naviū (| H) aditus (-tū S) habere posse (sic G, poss& HS) x.

13 animadverti (-te G^c) x (sic Vitr. ex ore auctoris, quem exscripsit Athenaeus (Agesistrati—iam sequitur Philonis ex eodem testudo). | eorum x.

15 ademade x.

17 accepi & (et) S^cG^c: accipiet(& HS) x.

18 et qua: eaq; (-q⁊ GS) x.

20 graecae (H, grecę S, gręce G) thera x (ἐϲχάριον Ath.).

21 quoq; (q⁊ GS) versus x. | pedum .XXV. x (pro XXI = πηχῶν ι̅δ̅ Ath.).

22 contineatur x.

22 crassis .F.S. latis (Zatis sic H) .S. x (τὰ μὲν πάχη ἔχοντα δεκαδάκτυλα, τὰ δὲ πλάτη τριπάλαιϲτα Ath). | distet (a. c.) G.

24 pede & .S. (pede . et S. G) x (δύο πήχειϲ καὶ παλαιϲτὴν ἕνα Ath. i. e. ped. 3¼).

Plain text

intervallis eorum arbusculae, quae graece αμαξοποδεϲ

dicuntur, in quibus versantur rotaram axes conclusi lamnis

ferreis. eaeque arbu|sculae ita sint temperatae ut habeant (5)

cardines et foramina, quo vectes traiecti versationes earum

expediant, uti ante et post et ad dextrum seu sinistrum 5

latus, sive oblique ad angulos opus fuerit, ad id per

2 arbusculas versatas progredi possit. conlocentur autem

insuper basim tigna duo in utram|que partem proiecta pedes (10)

senos, quorum circa proiecturas figantur altera proiecta

duo tigna ante frontes pedes XII, crassa et lata uti in 10

basi sunt scripta. insuper hanc compactionem erigantur

postes compactiles praeter cardines pedum VIIII, crassitudine

quoquoversus palmipedales, intervalla | habentes inter (15)

se sesquipedis. ei concludantur superne intercardinatis

trabibus. supra trabes conlocentur capreoli cardinibus 15

alius in alium conclusi, in altitudine excitati pedes XII.

supra capreolos conlocetur quadratum tignum, quo capreoli

3 coniungantur. ipsi autem laterariis circa fixis con|tineantur (20)

teganturque tabulis maxime prininis, si non, ex cetera

materia quae maxime habere potest virtutem, praeter pinum 20

aut alnum. haec enim sunt fragilia et faciliter recipiunt

ignem. circum tabulata conlocentur crates ex

tenuibus virgis creberrime textae maximeque recentibus.

1 anaxopodes x.

7 versatis x. | possint x.

9 senus (-nꝰ S) HS (πήχειϲ δ̄ Ath.). | altera altera (sic bis) proiecta H (altera proiectura PS).

10 pedes .VII. x (πήχειϲ η̄, ἐκ δὲ τοῦ ὀπίϲω πήχειϲ δ̄ Ath.). | inbassi H.

11 exigantur x.

12 pedum .VIIII. x (ἑπτα(?)πήχειϲ Ath.).

13 quoquo versus x (quoque versus Pvlc, qui sic cum x et p. 275, 24 etc., item cum L p. 186, 26). | palmo pedales (-lis G) x (cr. om. Ath.)

14 ses|qui pedes H, ses qui pedes SG (πῆχυν ἕνα Ath.). | ei: ea x. | inter cardinatis HS: inter ordinatis G et S^c (qui in m. ꝉ ordinatis), sed G^c supra or scr. ꝉ car.

16 alius an alium H, alius analiū SG. | excitati HS: et citati G. | p̄. VIIII. x (πήχειϲ η̄ Ath.).

17 qua (a. c.) G.

19 maxime (-ae H) primis x (prininis in Italia scil., ut in Oriente φοινικίναιϲ finicinis sec. Philonem p. 97, 1. 98, 8 et ap. Athen.).

22 grates x (crates S^c G^c).

23 texta x. | rectentibus G (hic interp. Ath.).

Plain text

percrudis | coriis duplicibus consutis fartis alga aut paleis

in aceto maceratis circa tegatur machina tota. ita ab his

reicientur plagae ballistarum et impetus incendiorum.

XV Est autem et aliud genus testudinis, quod reliqua

omnia | habet quemadmodum quae supra scripta sunt, 5

praeter capreolos, sed habet circa pluteum et pinnas ex

tabulis superne subgrundas proclinatas, supraque tabulis

et coriis firmiter fixis continetur. insuper vero argilla

cum capillo subacta ad eam crassitudinem inducatur ut

ignis omnino non | possit ei machinae nocere. possunt 10

autem si opus fuerit eae machinae ex VIII rotis esse, si

ad loci naturam ita opus fuerit temperare. quae autem

testudines ad fodiendum comparantur, ορυκτιδεϲ graece

dicuntur, cetera omnia habent uti supra scriptum est,

frontes vero earum fiunt quemadmodum | anguli trigonorum, 15

uti a muro tela cum in eas mittantur, non planis

frontibus excipiant plagas sed ab lateribus labentes, sine

periculoque fodientes qui intus sunt tueantur.

2 Non mihi etiam videtur esse alienum de testudine

quam Hegetor Byzantius fecit quibus rationibus sit facta 20

expo|nere. fuerat enim eius baseos longitudo pedum LXIII, (20)

latitudo XLII. arrectaria quae supra compactionem erant

quattuor conlocata ex binis tignis fuerant compacta, in

altitudinibus singula pedum XXXVI, crassitudine palmipedali,

latitudine sesquipedali. basis eius habuerat rotas VIII 25

quibus ageba|tur. fuerat autem earum altitudo pedum (25)

1 salga G.

3 reicientur H: -antur SG.

7 t. et (&) supernae(-ę, -e) x. | supraq⁊ … continentur x.

9 inducatū (a. c.) G.

11 eae HS: hę G. | sed adl. x.

12 temperatę (a. c.) G.

13 origines x. | gręce G: graeci H (greci S = P).

15 trigoniorum x.

16 amuróctae|la (a. c. c̲t̲a̲e̲|te) G.

18 intuentur x.

20 hector b. HS: hạ̇ec‿torb. G^c.

21 longitudo (G, -ine HS) pedum LX. latitudo .XIII. x (μῆκοϲ … πηχῶν μ̅β̅, πλάτοϲ δὲ κ̅η̅ Ath.).

24 singulo H(S^c): singulorum G et (ante ras.) S. | XXXVI (sic) x (= πήχειϲ κ̅δ̅ Ath.).

25 sex qui pedali (a. c.) G (= πηχυαῖα Ath.).

Plain text

VI S÷, crassitudo pedum III. ita fabricatae triplici e

materia alternis se contra | subscudibus inter se coagmentata

3 lamnisque ferreis ex frigido ductis alligata, eae in

arbusculis, sive amaxopodes dicuntur, habuerant versationes.

item supra transtrorum planitiem quae supra basim fuerat 5

postes erant erecti pe|dum XVIII, latitudine S÷, crassitudine (5)

FZ, distantes inter se IS÷, supra eos trabes circumclusae

continebant totam compactionem latae pedem I,

crassae S÷, supra eam capreoli extollebantur altitudine

pedum XII, supra capreolos tignum conlocatum coniungebat 10

capreolorum compactiones. | item fixa habuerant lateraria (10)

in transverso, quibus insuper contabulatio circumdata contegebat

4 inferiora. habuerat autem mediam contabulationem

supra trabeculas, ubi scorpiones et catapultae conlocabantur.

erigebantur et arrectaria duo compacta pedum XXXXV, 15

crassitudine sesquipedali, lati|tudine S÷, coniuncta capitibus (15)

transversario cardinato tigno et altero mediano inter

duos scapos cardinato et lamnis ferreis religato. quo insuper

conlocata erat alternis materies inter scapos et

View as image

1 .VI.S :— H (.VI.S.÷ S), VI. S. ⸞̤ G (6¾ = πήχειϲ Δ̅Ϲ̅ Ath.). | pedum .III. (= πήχειϲ β̄ Ath.). | ita (Ita G) fabricata tripliei (sic HGP, -ci SLvlc) materia (natura Pfvlc) x.

2 alternisse contra H (alternis se c̄tra) S, alternis si(sȇ G^c) contra G. | subsudibus x. | coagmentata (. H) elamnisque … alligatae(-ę GS) x.

3 eae HS: hę G.

4 amoxopodes G, amoxopedes H (amoxo pedes S).

5 ita x.

6 pedes .XXVIIII. (sic 29 etiam S, ubi ~⃨⃛ ) ∺ (pedes .XXVIII. | ~̤̈ G, δωδεκαπήχειϲ Ath.) latitudinis ÷ ⁙ (.— ◌ G, παλαιστὰϲ γ̄ Ath.) crassitudine .FZ. (F∠̃ G., δέκα δακτ. Ath.) H.

7 .IS⨪ H, ı,ſ÷ G (¾ = παλαιστὰϲ ζ̅ Ath.) | eos HS: eas G.

8 conpactionem ⁙ (sic HG) late pede .I ~̤̈ (pede I ~̤̈ G, παλαιστὰϲ δ̄ Ath.) crassae | S. :— (crasse .S :— G, παλ. γ̄ Ath.) H.

10 pedum .XII x (= πήχειϲ η̄ Ath.).

11 habuerunt G.

14 trabiculas x.

15 c. & (et G) erigebantur & arr. (arectaria G) x (c. & arr. S, ubi in m. & erigebantur suppl. S^c). | pedum | XXXV .◌ H (XXXV ◌ G, τριάκοντα πήχειϲ Ath.).

16 ses qui pedali ◌ (-li ◌ G) latitudine. PII. | (-ne p̄.|.II. G) H (τὸ δὲ πάχοϲ πηχυαῖον, τὸ δὲ πλάτοϲ τριπαλαιϲτιαῖον Ath.).

18 lā|nis H, laımnis G^c.

Plain text

transversaria traiecta cheloniis et anconibus firmiter inclusa.

in ea materia fuerant ex torno facti axi|culi duo, (20)

5 e quibus funes alligati retinebant arietem. supra caput

eorum qui continebant arietem, conlocatum erat pluteum

turriculae similitudine ornatum, uti sine periculo duo 5

milites tuto stantes prospicere possent et renuntiare quas

res adversarii conarentur. aries autem omnis habuerat

longitudi|nem pedum CLXXX, latitudine in imo palmipedali, (25)

crassitudine | pedali, contractu a capite in latitudine pedis,

6 crassitudine S⨪. is autem aries habuerat de ferro duro 10

rostrum ita uti naves longae solent habere, et ex ipso

rostro lamminae ferreae IIII circiter pedum XV fixae fuerant

in materia. a capite autem | ad imam calcem tigni contenti (5)

fuerant funes III crassitudine digitorum VIII, ita religati

quemadmodum navi a puppi ad proram continenter, 15

eique funes praecinctura transversa erant ligati habente

inter se palmipedalia spatia. insuper coriis crudis totus

aries erat involutus. ex quibus autem | funibus pendebat, (10)

eorum capita fuerant ex ferro factae quadruplices catenae,

7 et ipsae coriis crudis erant involutae. item habuerat proiectura 20

eius ex tabulis arcam compactam et confixam, in

View as image

1 transversariū traiectae (-ę GS) chelonis & (et G) angonibus x.

2 fuerunt x.

7 omnis (τὸ ϲύμπαν Ath.): eius x.

8 longitudinem HG (-ne S). | pedum .C. lu◌ H (C.I.V. ◌ S), pedū. CIV ::: G (vel cubitorum CXX, ut p. 274, 4: πήχειϲ ρ̅κ̅ Ath.). | palmo pedali ⁙ H (⁙ G) = ε̄ παλ. Ath.

9 pedali ⁙ (sic HG, -li. ⁝⁝ S) x (ubi ποδῶν β̄ Ath., sed Anon. exc. ποδιαῖον p. 230 Wescher). | in altitudine pes ⁝⁝ (sic HG, pes. ◌ S) crassitudine .s ⩫, is (H, s.ς˜. Is S, . s⸟ [⩫ S^c] is G). hic Ath. textus qui mensuras commutat corrigendus est ex Anon. exc. l. c. ubi πλάτοϲ ποδιαῖον καὶ πάχοϲ τριπάλαιϲτον. cf. etiam p. 274, 1.

12 lamminae x (laminę S). | pedum .XV. x = ἐπὶ πήχειϲ ῑ Ath.

14 fuerunt x. | .IIII. x (sed τριϲὶ Ath., item Anon.). | d. .VIII. x = ὀκταδακτύλοιϲ Ath.

15 navis x. | continentur (. G) eiq; funes prae(p̄ GS)cincturae (-ę GS) transversis x.

16 ligati G: religati HS. | habentes x.

17 palmi pedalia (sic) x (ἐπὶ παλαιϲτὰϲ ε̄ Ath.).

18 pendebant x.

19 fuerunt (fuer᷎ H) x.

20 erant S(G^c): erat HG. | protectura x.

Plain text

qua ＜rete＞ rudentibus maioribus extentis, per quorum asperitates

non labentibus pedibus faciliter ad murum pervenie|batur. (15)

atque ea machina sex modis movebatur, progressu,

＜regressu,＞ item latere dextra et sinistra, porrectione

non minus in altitudinem extollebatur et in imum inclinatione 5

demittebatur. erigebatur autem machina in altitudinem

ad disiciendum murum circiter pedes C, item a

latere dextra ac sinistra | procurrendo praestringebat non (20)

minus pedes C. gubernabant eam homines C habentem

pondus talentum quattuor milium, quod fit CCCCLX̅X̅X̅ pondo. 10

XVI De scorpionibus et catapultis et ballistis etiamque

testu|dinibus et turribus quae maxime mihi videbantur

idonea et a quibus essent inventa et quemadmodum fieri

deberent explicui. scalarum autem et carchesiorum et

eorum quorum rationes sunt inbecilliores non necesse habui 15

scribere. haec | etiam milites per se solent facere. neque (5)

ea ipsa omnibus locis neque eisdem rationibus possunt

utilia esse, quod differentes sunt munitiones munitionibus

nationumque fortitudines. namque alia ratione ad audaces

et temerarios alia ad diligentes aliter ad timidos machinationes 20

2 debent comparari. | itaque his praescriptionibus (10)

si qui attendere voluerit et varietatem earum eligendo in

unam comparationem conferre, non indigebit auxiliis, sed

quascumque res ex rationibus aut locis opus fuerit sine

dubitatione poterit explicare. de repugnatoriis vero non 25

est scriptis explicandum. non enim | ad nostra scripta (15)

hostes comparant res oppugnatorias, sed machinationes

eorum ex tempore sollerti consiliorum celeritate sine machinis

saepius evertuntur. quod etiam Rhodiensibus memoratur

1 rete (δίκτυον Ath.) om. x. | quarum x.

2 non habentibus x.

3 progresso x.

4 regressu (εἰϲ τὸ ὀπίϲω Ath.) om. x. | porrectiones (-is a. c. S).

5 extollebantur … di(e G^c)mittebantur x.

7 dissic(t G)iendū x. | .P.C. H, p. c. G (pedū .c. S). | item altera dextra x.

8 procurrenda G.

9 | P. C. H, .pc. G (pedū .c. S), cubita 70 (bis) sec. Ath.

10 pondos HS. | CCCC(. SG)LX̅X̅X̅. (LXXX S) x.

17 nec eisdem G.

18 monitiones monitionibus HS.

22 ex varietate eorum x. | elegendo G.

23 conferre HS(G^c): confer | G.

24 &(et G)rationibus x.

Plain text

3 usu venisse. Diognetus enim fuerat Rhodius architectus,

et ei de publico quotannis certa merces pro | artis (20)

dignitate tribuebatur ad honorem. eo tempore quidam

architectus ab Arado nomine Callias Rhodum cum venisset,

acroasin fecit exemplarque protulit muri et supra id machinam 5

in carchesio versatili constituit, qua helepolim ad

moenia accedentem corripuit et transtulit intra murum.

hoc exem|plar Rhodii cum vidissent, admirati ademerunt (25)

Diogneto quod fuerat quotannis ei constitutum et eum

4 honorem ad | Calliam transtulerunt. interea rex Demetrius,

qui propter animi pertinaciem Poliorcetes est apellatus, 11

contra Rhodum bellum comparando Epimachum

Atheniensem nobilem architectum secum adduxit. is autem

comparavit helepolim sum|ptibus inmanibus industria laboreque (5)

summo, cuius altitudo fuerat pedum CXXXV, latitudo 15

pedum LX. eam ciliciis et coriis crudis confirmavit, ut

posset pati plagam lapidis ballista inmissi pondo CCCLX,

ipsa autem machina fuerat milia pondo CCCLX. cum

autem Callias rogaretur ab Rhodiis ut contra | eam helepolim (10)

machinam pararet et ut illam uti pollicitus erat 20

5 transferret intra murum, negavit posse. non enim omnia

eisdem rationibus agi possunt, sed sunt alia quae exemplaribus

1 diogenes x.

2 mercis (ante corr.) H et S. | ꝓarti (-is G^c) dignitate EG: pro arti HS (-te S^c).

5 acroas infecit x. | exemplaq; x.

6 carceso x | quem (-ē GS) le(m S)pidolim x.

9 diogeni x. | quod(t EG) annis & (et G) constitutū eū x (quod annis constitutū & eū S).

10 galliam x.

11 ꝑtinacıae⃓m H (ꝑtinatiē a. c. S, -ciā S^c ut reliqui). | pollorc&es (HS, pollor cetes EG) x.

14 heliopolim x (eliop. S).

16 P. | CXXV. H, .p(. E^c)CXXV. EG (pedū .C.XX.V. S). πήχειϲ Ϟ̄ Ath.

16 pedū .LX. H, .p.LX. EG. πήχειϲ η̄(?) Ath. | eam: ita eā x.

17 .P̄.CCC.LX. H, pccc(. G)LX EG (pedū .CCC.LX. S). τριτάλαντοϲ Ath. (ana 120).

18 milia | P̄. (.P. S) CCC.LX. HS, milia peđ(. G) CCCLX. EG (3000 tal.).

19 gallias x. | abrhodiis contra x. | eum a. c. H. | he(o S)liopoliam (-ā SG) x. | pararet (-&. E) ut EG (p. & ut G^c = x).

20 uti HSG: ut E.

22 alique (-q⁊ PL) exenparibus H(PL), aliquę (alii quę ante corr. E) exemplaribus EG (aliqua quę exemplaribus in ras. S^c).

Plain text

non magnis similiter magna facta habent effectus,

alia autem exemplaria non possunt habere sed per se

consti|tuuntur, nonnulla vero sunt quae in exemplaribus (15)

videntur veri similia, cum autem crescere coeperunt dilabuntur.

ut etiam possumus hic animo advertere. terebratur 5

terebra foramen semidigitale digitale sesquidigitale. si

eadem ratione voluerimus palmare facere, non habet explicationem,

semi|pedale aut maius nec cogitandum quidem (20)

videtur omnino. sic item in nonnullis exemplaribus videtur.

6 quemadmodum | in minimis fieri videntur, ＜non＞

aeque eodem modo in maioribus. ideo eodem modo Rhodii 11

eadem ratione decepti iniuriam cum contumelia Diogneto

fecerunt. itaque posteaquam viderunt hostem pertinaciter

infestum, periculum servitutis machinatione ad | capiendam (5)

urbem comparata, vastitatem civitatis expectandam, procubuerunt 15

Diogneto rogantes ut auxiliaretur patriae. is

7 primo negavit se facturum. posteaquam ingenuae virgines

et ephebi cum sacerdotibus venerunt ad deprecandum,

tunc est pollicitus, his legibus uti si eam machinam cepisset

| sua esset. is ita constitutis qua machina accessura 20 (10)

erat ea regione murum pertudit et iussit omnes publice

et privatim quod quisque habuisset aquae stercoris luti

per eam fenestram per canales progredientes effundere

ante murum. cum ibi magna vis aquae luti stercoris

1 magna facta HS (ī aꝉ m. f. G^c): magnificata EG.

2 alia HS: alii EG.

4 autem (cr.) HS: aut EG (a̅u̅t̅ G^c = S). | ceperint E^c. | dilabantur x.

5 animum (HS, -ū GPL, -o G^c, anim≣ S^c) advertere x.

6 sic (si E^c) eadem x.

8 autem (aū H, autē SEG) maius x. | nec: ne (cog.) x.

9 videntur x.

11 aeque Oehmichen: atq; x. non add. Joc. | ideo: id x.

12 diognito (hic) x.

13 fecerunt ES^c: -rint HSG. | postea quam HS(E^c G^c): pt̄ea quā G, preterea quā E.

14 machinationem (-ē G) … conparatā (-am E) x.

16 patriaeis H: patria . eis EGS.

17 se HS(G^c): sed EG. | postea quam HS(E^c G^c): p̄tea aquā G, preterea quā, E (cf. v. 17 po.ṭea G, postea E).

19 coepisset H, cepisset EG (suscepisset S).

20 Is H (= LP): His EGS.

22 aqua stercoris x (aquę st. S).

Plain text

nocte profusa fuisset, | postero die helepolis accedens antequam (15)

adpropinquaret ad murum, in umido voragine facta

consedit nec progredi nec regredi postea potuit. itaque

Demetrius cum vidisset sapientia Diogneti se deceptum

8 esse, cum classe sua discessit. tunc Rhodii Diogneti sollertia 5

liberati bello publice gratias | egerunt honoribusque (20)

omnibus eum et ornamentis exornaverunt. Diognetus eam

helepolim reduxit in urbem et in publico conlocavit et

inscripsit ‘Diognetus e manubiis id | populo dedit munus’.

ita in repugnatoriis rebus non tantum machinae sed etiam 10

maxime consilia sunt comparanda.

9 Non minus Chio cum supra naves sambucarum machinas

hostes comparavissent, noctu Chii terram harenam

lapi|des progesserunt in mare ante murum. ita illi postero (5)

die cum accedere voluissent, naves supra aggerationem 15

quae fuerat sub aqua sederunt nec ad murum accedere

nec retrorsus se recipere potuerunt, sed ibi malleolis confixae

incendio sunt conflagratae. Apollonia quoque cum

circumsede|retur et specus hostes fodiendo cogitarent sine (10)

suspicione intra moenia penetrare, id autem a speculatoribus 20

esset Apolloniatibus renuntiatum, perturbati nuntio

propter timorem consiliis indigentes animis deficiebant,

quod neque tempus neque certum locum scire poterant

10 quo emersum facturi | fuissent hostes. tum vero Trypho (15)

Alexandrinus ibi fuerat architectus. is intra murum plures 25

specus designavit et fodiendo terram progrediebatur

extra murum dumtaxat extra sagittae missionem et in

1 heliopolis x.

3 egredi x.

8 heliopolim x.

9 manubiis G: manubus H^c, manibus (-b; S) ES.

13 noctu hii HS(G^c), noctu hi EG.

14 progesserunt HEG: progresserunt S(LP) et (ante ras.) E.

16 fuerant x (om. cum v. 5-7 S ubi sine corr. ita illi retrorsus se recipere p.).

17 malleonis EG (-lis G^c = HS).

18 appolonia H (appollonia S, apoll. EG).

21 nuntio HS: nuntii EG.

24 tum HS: tunc EG.

25 is om. x. | plurespecus (ante corr.) H.

26 specus HS(G^c): spec(t G)ies EG (S^c in marg. /. ꝉ speciis).

27 sagitta . emissionem H, sagittę miss. S, sagittę emiss. EG.

Plain text

omnibus vasa aenea suspendit. ex his in una fossura quae

contra hostium specus fuerat vasa | pendentia ad plagas (20)

ferramentorum sonare coeperunt. ita ex eo intellectum

est qua regione adversarii specus agentes intra penetrare

cogitabant. sic lineatione cognita temperavit aenea aquae 5

ferventis et picis de superno contra capita hostium et

stercoris humani et harenae coctae candentis. dein noctu

| pertudit crebra foramina et per ea repente perrundendo (25)

11 qui in eo opere fuerunt hostes omnes necavit. item

Massilia cum oppugnaretur et numero supra XXX specus 10

tum agerent, | Massilitani suspicati totam quae fuerat ante

murum fossam altiore fossura depresserunt. ita specus

omnes exitus in fossam habuerunt. quibus autem locis

fossa non potuerat fieri, intra murum barathrum amplissima

longitudine et am|plitudine uti piscinam fecerunt contra 15 (5)

eum locum qua specus agebantur, eamque e puteis et e

portu impleverunt. itaque cum specus esset repente naribus

apertis, vehemens aquae vis inmissa supplantavit fulturas,

quique intra fuerunt et ab aquae multitudine et ab

12 ruina specus omnes sunt oppressi. | etiam cum agger ad 20 (10)

murum contra eos compararetur et arboribus excisis eoque

conlocatis locus operibus exaggeraretur, ballistis vectes

ferreos candentes in id mittendo totam munitionem coegerunt

conflagrare. testudo autem arietaria cum ad murum

pulsandum accessisset, permiserunt laqueum | et eo ariete 25 (15)

constricto, per tympanum ergata circumagentes suspenso

capite eius non sunt passi tangi murum, denique totam

machinam malleolis candentibus et ballistarum plagis dissipaverunt.

ita ea victoria civitates non machinis sed contra

5 liniatione x. | temperavit EG: temperar& (-ret S) HS.

6 desuꝑ | nae contra H, desuꝑnę c. S, desuꝑna c. EG.

8 pertuditerebra H (ꝑtulit | terebra S): ꝑtudit crebra EG(LPvlc). | ꝑfudendo EGS (ꝑfund. G^c = HLP).

10 specus tum: speculatum (-tū EGS) x (sep. specula tū G^c).

11 masilitani HEG (mass- H^c S).

15 ut E.

24 conflagare HEG (-grare E^c SPL).

27 denique x: deinque G^c.

28 malleonis (iterum a. c.) EG.

29 eae (HS, hae EG) victoriae civitatū (-tē S) x.

Plain text

machinarum rationem architectorum sollertia sunt

| liberatae. (20)

Quas potui de machinis expedire rationes et pacis

bellique temporibus utilissimas putavi, in hoc volumine

perfeci. in prioribus vero novem de singulis generibus et 5

partibus comparavi, uti totum corpus omnia architecturae

membra in | decem voluminibus haberet explicata. (25)

3 et om. (rationes pacis) x.

4 t. & (et EG) util. x.

7 in om. S.