LIBER PRIMUS.
Reading edition
1 Cum divina tua mens et numen, imperator Caesar,
imperio potiretur orbis terrarum invictaque virtute cunctis
hostibus stratis, triumpho victoriaque tua cives gloriarentur
et gentes omnes subactae tuum spectarent nutum populusque
| Romanus et senatus liberatus timore amplissimis tuis 5
cogitationibus consiliisque gubernaretur, non audebam,
tantis occupationibus, de architectura scripta et magnis
cogitationibus explicata edere, metuens ne non apto tempore
2 interpellans subirem tui animi offensionem. cum vero
attenderem te non | solum de vita communi omnium curam 10
publicaeque rei constitutione habere sed etiam de opportunitate
publicorum aedificiorum, ut civitas per te non
solum provinciis esset aucta, verum etiam ut maiestas
imperii publicorum aedificiorum egregias haberet auctoritates,
non putavi praetermittendum | quin primo quoque 15
tempore de his rebus ea tibi ederem. ideo quod primum
parenti tuo de eo fueram notus et eius virtutis studiosus.
cum autem concilium caelestium in sedibus in|mortalitatis
eum dedicavisset et imperium parentis in tuam potestatem
1 um (sic sine litt. init., quam D pro C adscr. manus recens) divina tua mens in albo primae lineae suppl. Gc (Cum—numen litt. capital. scr. H primo pag. versu). | ocaesar Gc.
10 ”curam … ”habere signis mutandae positionis coniungit Sc (ut ed. Lor.).
11 constitutione S(Gc): constitutionem H (-nē) G.
17 (virtutis) erat add. S.
Plain text
transtulisset, idem studium meum in eius memoria permanens
in te contulit favorem. itaque cum M. Aurelio
et P. Minidio et Gn. Cornelio ad apparationem ballistarum
| et scorpionum reliquorumque tormentorum refectionem fui (5)
praesto et cum eis commoda accepi. quae cum primo 5
mihi tribuisti, recognitionem per sororis commendationem
3 servasti. cum ergo eo beneficio essem obligatus, ut ad
exitum vitae non haberem inopiae timorem, haec tibi
scribere coepi quod | animadverti multa te aedificavisse et (10)
nunc aedificare, reliquo quoque tempore et publicorum et 10
privatorum aedificiorum pro amplitudine rerum gestarum
ut posteris memoriae tradantur curam habiturum. conscripsi
praescriptiones terminatas, ut eas attendens et ante
facta et futura qualia sint opera per | te posses nota habere. (15)
namque his voluminibus aperui omnes disciplinae rationes. 15
I Architecti est scientia pluribus disciplinis et variis
eruditionibus ornata, cuius iudicio probantur omnia quae
ab ceteris artibus perficiuntur opera. ea nascitur ex fabrica
et | ratiocinatione. fabrica est continuata ac trita (20)
usus meditatio, qua manibus perficitur e materia cuiuscumque 20
generis opus est ad propositum deformationis.
ratiocinatio autem est quae res fabricatas sollertia, ratione
2 proportionis demonstrare atque explicare potest. itaque
architecti qui sine litteris | contenderant ut manibus essent (25)
exercitati, non potuerunt efficere ut haberent pro laboribus 25
auctoritatem, qui autem | ratiocinationibus et litteris solis
3 ballistarum G: balistarum HS (ut p. 6, 3 ed. pr. et ubi ballistae Hc 12, 20 etc., sed idem in l. X plerumque scr. ball- ut ego semper, cum rec. PSG praeferant bal-).
4 scorpionvem H.
5 quae (Quę S) cum HS: Quęcūq⁊ G.
6 recognotionem S.
7 (servasti) in animo. add. S (suo errore).
10 aedificaviss& ante ras. H.
12 traderentur (quasi ab gestarum) x (cf. p. 103, 22).
14 sunt (a. c.) G.
17 cuius iudicio probantur omnia GS (cf. p. 132, 24): om. H.
18 ex GS: & (et) H.
20 quae (quę SG) x. | cuius cumque HG: unius cuiusque S (unius ante cuius cumque add. Gc).
22 quaerés (sic, cum apice, ut mox p. 3, 2. 6 etc.) H. | sollertiae (-tię GS) ac rationis proportione x (cf. p. 65, 6. 10, 18).
Plain text
confisi fuerant, umbram non rem persecuti videntur. at
qui utrumque perdidicerunt, uti omnibus armis ornati
citius cum auctoritate quod fuit propositum sunt adsecuti.
3 cum in omnibus enim rebus, tum | maxime etiam in architectura (5)
haec duo insunt, quod significatur et quod significat. 5
significatur proposita res de qua dicitur, hanc
autem significat demonstratio rationibus doctrinarum explicata.
quare videtur utraque parte exercitatus esse
debere qui se architectum profiteatur. itaque eum etiam
| ingeniosum oportet esse et ad disciplinam docilem. neque 10
enim ingenium sine disciplina aut disciplina sine ingenio
perfectum artificem potest efficere. et ut litteratus sit,
peritus graphidos, eruditus geometria, historias complures
noverit, philosophos diligenter audierit, musicam scierit,
medicinae | non sit ignarus, responsa iurisconsultorum noverit, 15
astrologiam caelique rationes cognitas habeat.
4 Quae cur ita sint haec sunt causae. litteras architectum
scire oportet, uti commentariis memoriam firmiorem
efficere possit. deinde graphidos scientiam habere, quo
facilius | exemplaribus pictis quam velit operis speciem 20
deformare valeat. geometria autem plura praesidia praestat
architecturae, et primum ea euthygrammi et circini
tradit usum, e quo maxime facilius aedificiorum in areis
expediuntur descriptiones normarumque et librationum et
linearum directio|nes. item per opticen in aedificiis ab
certis regionibus caeli lumina recte ducuntur. per arithmeticen 26
vero sumptus aedificiorum consummantur, mensurarum
rationes explicantur, difficilesque symmetriarum
quaestiones geometricis rationibus | et methodis inveniuntur. (5)
1 fuerant G (Eberhard): fuerunt HS.
10 disciplinā HcS: -na H, -nas G.
11 aut (ante corr.) om. H. | aut sine ingenio disciplina G.
13 graphidos HG: -dis S (ut x v. 19) et in m. idē. descriptionibꝰ figurarū vel picturę Sc
17 haec H, hęc S: hę G.
22 ex euthy(-i G)grammis circini x.
23 aeris S.
24 descriptionis ante corr. H.
25 opthicen HS, optichen G.
26 dicuntur G. | arithmetichen (-ⱶcen Sc) x.
Plain text
5 historias autem plures novisse oportet, quod multa ornamenta
saepe in operibus architecti designant, de quibus
argumenti rationem cur fecerint quaerentibus reddere
debent. quemadmodum si qui statuas marmoreas muliebres
stolatas, quae caryatides dicuntur, pro | columnis in opere 5 (10)
statuerit et insuper mutulos et coronas conlocaverit, percontantibus
ita reddet rationem. Carya civitas Peloponnensis
cum Persis hostibus contra Graeciam consensit,
postea Graeci per victoriam gloriose bello liberati communi
consilio Caryatibus bellum indixerunt. itaque oppido 10
| capto viris interfectis civitate desacrata matronas (15)
eorum in servitutem abduxerunt, nec sunt passi stolas
neque ornatus matronales deponere, uti non una triumpho
ducerentur sed aeterno servitutis exemplo gravi contumelia
pressae poenas pendere viderentur pro civitate. ideo qui 15
tunc architecti | fuerunt aedificiis publicis designaverunt (20)
earum imagines oneri ferundo conlocatas, ut etiam posteris
6 nota poena peccati Caryatium memoriae traderetur. non
minus Lacones, Pausania Agesipolidos filio duce, Plataico
proelio pauca manu | infinitum numerum exercitus Persarum
cum superavissent, acto cum gloria triumpho spoliorum 21
et praedae, porticum Persicam ex manubiis, laudis
et virtutis civium indicem, victoriae posteris pro tropaeo
constituerunt, ibique captivorum | simulacra barbarico vestis (5)
ornatu, superbia meritis contumeliis punita, sustinentia 25
tectum conlocaverunt, uti et hostes horrescerent, timore
eorum fortitudinis effectus, et cives id exemplum virtutis
aspicientes gloria erecti ad defendendam libertatem essent
3 argumentis x.
4 si quis x (ut p. 7, 14).
5 cary(i HS)atides x.
6 percontantibus HG: percuntantibus Hc, percunctantibus S(Gc).
7 caria x. | peloponnessis H, -ponensis GS.
10 caryatibus H, cariatybus G, cariatibus S.
11 declarata x.
13 una (unâ S) sic x.
16 (designaverunt) quod add. S.
17 onera Sc. | ferundo H: ferendo HcGS.
18 caryatium x.
19 Agesipolidos: hagest illae (ille G, hagestillę SGc) polidos x. | Plataico: pitalco x.
23 tropae(ę G)o HG: tropheo S.
Plain text
parati. itaque ex eo multi statuas Persicas | sustinentes (10)
epistylia et ornamenta eorum conlocaverunt, et ita ex eo
argumento varietates egregias auxerunt operibus. item
sunt aliae eiusdem generis historiae, quarum notitiam
7 architectos tenere oportet. philosophia vero perficit architectum 5
animo magno et uti non sit adrogans, sed potius
| facilis aequus et fidelis sine avaritia, quod est maximum, (15)
nullum enim opus vere sine fide et castitate fieri potest.
ne sit cupidus neque in muneribus accipiendis habeat
animum occupatum, sed cum gravitate suam tueatur 10
dignitatem bonam famam habendo. et haec enim philosophia
praescribit. | praeterea de rerum natura quae graece (20)
φυϲιολογια dicitur philosophia explicat, quam necesse est
studiosius novisse, quod habet multas et varias naturales
quaestiones, ut etiam in aquarum ductionibus. incursibus 15
enim et circumitionibus et librata planitie expressionibus
spiritus naturales aliter at|que aliter fiunt, quorum (25)
offensionibus mederi nemo poterit nisi qui ex philosophia
principia rerum naturae noverit. item qui Ctesibii aut
Archimedis et ceterorum qui eiusdem generis praecepta 20
conscripserunt leget, sentire non poterit nisi his | rebus
8 a philosophis erit institutus. musicen autem sciat oportet,
uti canonicam rationem et mathematicam notam habeat,
praeterea ballistarum catapultarum scorpionum temperaturas
possit recte facere. in capitulis enim dextra ac 25
sinistra | sunt foramina hemitoniorum, per quae tenduntur (5)
suculis et vectibus e nervo torti funes, qui non praecluduntur
nec praeligantur nisi sonitus ad artificis aures
certos et aequales fecerint. bracchia enim quae in eas
tentiones includuntur, cum extenduntur, aequaliter et pariter 30
1 multi GS: multis ante ras. H.
5 oporteat x.
13 phy(i S)siologia HS, phisioloya G. | (dicitur.) quę add. S.
16 circuitionibus x.
19 ctesibii: cum(cū GS)thesbia x.
23 uti ꝉ (vel) canonicā G (sed eraso ꝉ supra scr. ꝉ canorā Gc).
26 emitoniorum HS.
27 surculis x.
29 fecerint GS: -runt H. | bracchia H: brachia GS.
Plain text
utraque plagam mittere | debent. quodsi non homotona (10)
9 fuerint, inpedient directam telorum missionem. item theatris
vasa aerea, quae in cellis sub gradibus mathematica
ratione conlocantur sonituum ad discrimina, quae Graeci
ηχεια appellant, ad symphonias musicas sive concentus 5
componuntur divisa in circinatione dia|tessaron et diapente (15)
et ＜diapason ad＞ disdiapason, uti vox scaenici sonitus
conveniens in dispositionibus tactu cum offenderit, aucta
cum incremento clarior et suavior ad spectatorum perveniat
aures. hydraulicas quoque machinas et cetera quae 10
sunt similia his organis, sine musicis rationibus efficere
10 | nemo poterit. disciplinam vero medicinae novisse oportet (20)
propter inclinationes caeli, quae Graeci κλιματα dicunt,
et | aeris et locorum qui sunt salubres aut pestilentes
aquarumque usus. sine his enim rationibus nulla salubris 15
habitatio fieri potest. iura quoque nota habeat oportet
ea quae necessaria sunt aedificiis communium parietum
ad ambitum stilli|cidiorum, et cloacarum, luminum, item (5)
aquarum ductiones. et cetera quae eiusmodi sunt nota
oportet sint architectis, uti ante caveant quam instituant 20
aedificia, ne controversiae factis operibus patribus familiarum
relinquantur et ut legibus scribendis prudentia
caveri possit et locatori et conductori. | namque si lex (10)
perite fuerit scripta, erit ut sine captione uterque ab
utroque liberetur. ex astrologia autem cognoscitur oriens 25
occidens meridies septentrio, etiam caeli ratio, aequinoctium
solstitium astrorum cursus. quorum notitiam si qui non
habuerit, horologiorum rationem omnino scire | non poterit. (15)
11 Cum ergo tanta haec disciplina sit condecorata et
abundans eruditionibus variis ac pluribus, non puto posse 30
1 utrae(ę GS)que x. | o motonia HG, ＜o＞motonia in ras. S (i. equaliter sonantia in textu ipso male add. S).
2 impedient directam G et in ras. S: impediendi | rectam H.
4 sonitum (-tū GS) & d. x. | 5 echea x. | 7 diapason ad om. x.
13 inclinationem (-nē GS) x. | climata x.
17 communibus x.
23 cavere x.
27 si qui Praun: si quis x.
Plain text
se iuste repente profiteri architectos nisi qui ab aetate
puerili his gradibus disciplinarum scandendo, scientia plerarumque
lit|terarum et artium nutriti pervenerint ad summum (20)
12 templum architecturae. at fortasse mirum videbitur
inperitis, hominis posse naturam tantum numerum doctrinarum 5
perdiscere et memoria continere. cum autem animadverterint
omnes disciplinas inter se coniunctionem
rerum et communicationem | habere, fieri posse faciliter (25)
credent. encyclios enim disciplina uti corpus unum ex
his membris est composita. itaque | qui a teneris aetatibus 10
eruditionibus variis instruuntur, omnibus litteris
agnoscunt easdem notas communicationemque omnium
disciplinarum, et ea re facilius omnia cognoscunt. ideoque
de veteribus architectis Pytheos, qui Priene aedem
Minervae | nobiliter est architectatus, ait in suis 15 (5)
commentariis architectum omnibus artibus et doctrinis plus oportere
posse facere quam qui singulas res suis industriis et
exercitationibus ad summam claritatem perduxerunt. id
13 autem re non expeditur. non enim debet nec potest esse
architectus gram|maticus uti fuerat Aristarchus, sed non 20 (10)
agrammatos, nec musicus ut Aristoxenus, sed non amusos,
nec pictor ut Apelles, sed graphidos non inperitus,
nec plastes quemadmodum Myron seu Polyclitus, sed
rationis plasticae non ignarus, nec denuo medicus ut Hippocrates,
sed non aniatrologetos, | nec in ceteris doctrinis 25 (15)
singulariter excellens, sed in is non inperitus. non enim
1 se om. x (ut G p. 36, 1).
2 ẹscandendo H. | plerumque x.
4 ac x.
5 hominibus x.
8 haberi ante corr. G.
9 enciclios G.
10 qui a: quia x (qui¦a Gc).
14 py(i G)thios HG, pythius (ut 9, 7 x) S. | prieni H (cf. p. 159, 3), primus S, primus ꝉ̣ p̲r̲i̲e̲n̲i̲ G i. e. primus Gc (cf. ad p. 6, 2)
20 fuerat (cf. p. 252, 2 etc.): fuerit x. | aristarcus G.
21 agrammatus x.
25 aniatrologetus G, -gecus H (sed -getus Hc = LP), -gicus S(Gc).
26 is: his x. ita sexcenties (praevalente pronomine hic apud recentiores) poterit corrigi: cf. mox p. 9, 6. quod raro tentavi, nisi quod semper scribo is qui … pro hic qui … (quod est rec. et medii aevi). | imperitos H.
Plain text
in tantis rerum varietatibus elegantias singulares quisquam
consequi potest, quod earum ratiocinationes cognoscere et
14 percipere vix cadit in potestatem. nec tamen non tantum
architecti non possunt in omnibus rebus | habere summum (20)
effectum, sed etiam ipsi qui privatim proprietates tenent 5
artium non efficiunt ut habeant omnes sum|mum laudis
principatum. ergo si in singulis doctrinis singuli artifices
neque omnes sed pauci aevo perpetuo nobilitatem vix sunt
consecuti, quemadmodum potest architectus, qui pluribus
artibus debet esse peritus, non id ipsum mirum | et magnum 10 (5)
facere ne quid ex is indigeat, sed etiam ut omnes artifices
superet qui singulis doctrinis adsiduitatem cum industria
15 summa praestiterunt. igitur in hac re Pytheos errasse
videtur quod non animadvertit ex duabus rebus singulas
artes esse compositas, ex opere et eius ratiocinatione. |ex 15 (10)
his autem unum proprium est eorum qui singulis rebus
sunt exercitati, id est operis effectus, alterum commune
cum omnibus doctis, id est ratiocinatio, uti medicis et
musicis est de venarum rythmo et ad pedem motu, at si
vulnus mederi aut aegrum eripere de periculo oportuerit, 20
non accedet mu|sicus, sed id opus proprium erit medici. (15)
item in organo non medicus sed musicus modulabitur, ut
16 aures suam cantionibus recipiant iucunditatem. similiter
cum astrologis et musicis est disputatio communis de
sympathia stellarum et symphoniarum in quadratis et 25
trigonis diatessaron et diapente, | et geometris de visu qui (20)
graece λογοϲ οπτικοϲ appellatur, | ceterisque omnibus doctrinis
1 eligantias x (sic etiam 87, 2 et H 36, 17. 145, 21. item G 86, 12—sed elegantiam 10, 3 x).
6 laudes (a. c.) H.
11 is S: his HG et (ubi exⱶıſ) Sc.
12 qui HS: qıu,ín S (id est quin S, qui in Sc), & qui G.
16 est: esse (e̅e̅ GS) x. | rebus om. S (suppl. S2).
18 ratione (-nē S) x.
19 est: & x. pythmo x (sed supra Sc ꝉ rithmo). | pedem motus H, pedū motus GS (s. metricorum supra add. Sc). | at: ut x.
23 suae (suę GS) x. | iocunditatem (sic) semel H (semper SEG).
25 stillarum ante corr. H (ut 230, 11 H, qui staellae 232, 8).
26 trigonis GS: tridonis H. | et g. de visu: a g. divisus x.
27 logos opticos x | appellat᷎ H = apellat᷑ S, appellatur G.
Plain text
multae res vel omnes communes sunt dumtaxat ad
disputandum. operum vero ingressus, qui manu ac tractationibus
ad elegantiam perducuntur, ipsorum sunt qui
proprie una arte ad faciendum sunt | instituti. ergo satis (5)
abunde videtur fecisse qui ex singulis doctrinis partes et 5
rationes earum mediocriter habet notas eas quae necessariae
sunt ad architecturam, uti si quid de his rebus et artibus
iudicare et probare opus fuerit ne deficiat. quibus vero
natura tantum tribuit sollertiae acumi|nis memoriae ut (10)
possint geometriam astrologiam musicen ceterasque disciplinas 10
penitus habere notas, praetereunt officia architectorum
et efficiuntur mathematici. itaque faciliter contra
eas disciplinas disputare possunt, quod pluribus telis disciplinarum
sunt armati. hi autem inveniuntur raro, ut
| aliquando fuerunt Aristarchus Samius, Philolaus et Archytas 15
Tarentini, Apollonius Pergaeus, Eratosthenes Cyrenaeus,
Archimedes et Scopinas ab Syracusis, qui multas res
organicas et gnomonicas numero naturalibusque rationibus
inventas atque explicatas posteris reliquerunt.
17 | Cum ergo talia ingenia ab naturali sollertia non 20
passim cunctis gentibus sed paucis viris habere concedatur,
officium vero architecti omnibus eruditionibus debeat esse
exercitatum, et ratio propter amplitudinem rei permittat
non iuxta necessitatem summas sed etiam mediocres scientias
habere dis|ciplinarum, peto, Caesar, et a te et ab is
qui ea volumina sunt lecturi, ut si quid parum ad regulam 26
artis grammaticae fuerit explicatum ignoscatur. namque
non uti summus philosophus nec rhetor disertus nec grammaticus
summis rationibus | artis exercitatus sed ut architectus (5)
2 ac: aut x.
5 ex om. S (sed supra suppl. in Sc).
8 deficiat Sc: -tur x (cf. p. 184, 14. 132, 20 etc.).
15 phy(i S)lolaus x. | architas GS.
17 ab HG: a HcS(Gc)
18 organicas gnomonicas G et (ips. corr.) H Sc (= L), organicas gnominicas H2S (= P. cf. not. ed. pr.).
20 ab HG: ac S (ubi naturali＜s＞ Sc).
22 deb& S.
24 non ＜summas sed etiam iuxta necessitatem＞ mediocres in ras. Sc.| mediocris H.
25 peto: Pro eo S (ubi post lecturi add. Sc expostulo). | is: his x.
Plain text
is litteris imbutus haec nisus sum scribere. de
artis vero potestate quaeque insunt in ea ratiocinationes
polliceor, uti spero, his voluminibus non modo aedificantibus
sed etiam omnibus sapientibus cum maxima auctoritate
me sine dubio praestaturum. 5
II | Architectura autem constat ex ordinatione, quae graece (10)
ταξιϲ dicitur, et ex dispositione, hanc autem Graeci διαθεϲιν
vocitant, et eurythmia et symmetria et decore et
distributione, quae graece οικονομια dicitur.
2 Ordinatio est modica membrorum operis commoditas 10
| separatim universaeque proportionis ad symmetriam comparatio. (15)
haec componitur ex quantitate, quae graece
ποϲοτηϲ dicitur. quantitas autem est modulorum ex ipsius
operis ＜membris＞ sumptio e singulisque membrorum partibus
universi operis conveniens effectus. 15
| Dispositio autem est rerum apta conlocatio elegansque (20)
e compositionibus effectus operis cum qualitate. species
dispositionis, quae graece dicuntur ιδεαι, sunt hae, ichnographia
orthographia scaenographia. ichnographia est
circini regulaeque modice continens usus, e qua capiuntur 20
forma|rum in solis arearum descriptiones. orthographia (25)
autem est | erecta frontis imago modiceque picta rationibus
operis futuri figura. item scaenographia est frontis
et laterum abscedentium adumbratio ad circinique centrum
omnium linearum responsus. hae nascuntur ex cogitatione 25
et inventione. | cogitatio est cura, studii plena et industriae (5)
vigilantiaeque, effectus propositi cum voluptate.
1 is: his x.
7 taxis x. | diathesin x.
8 eyrithmia (sic) HSG (sed infra p. 12, 9 eurithmia omnes).
9 oeconomia x.
11 proportiones H: -nis S, proporticionis (sic) G.
13 possotes HS, posotis G.
14 membris om. x. | sumptio. e singulis que HG: sumptione. sinġu̇larisque S (sumptione singulisque Gc), cui sc. in marg. adscripsit Sc in singulis.
16 eligans x (praeter S) et sic 103, 10 (pr. S). 145, 23. 155, 1 (pr. S). 173, 20. 173, 24 (pr. S). 175, 4. 178, 21 (pr. E). 182, 25 (pr. Ec). item H 160, 13 (ubi ele- GS). sed eleg. x 13, 15. 13, 16, 15, 24. 23, 20 (pr. S). 46, 2. 244, 10.
17 e om. x.
18 ideae (-ę S) x.
20 equa G: aequa H, ęqua SGc.
21 solis G: soliis HS.
Plain text
inventio autem est quaestionum obscurarum explicatio
ratioque novae rei vigore mobili reperta. hae sunt terminationes
dispositionum.
3 Eurythmia est venusta species commodusque in compo|sitionibus (10)
membrorum aspectus. haec efficitur cum 5
membra operis convenientis sunt altitudinis ad latitudinem,
latitudinis ad longitudinem et ad summam omnia respondent
suae symmetriae.
4 Item symmetria est ex ipsius operis membris conveniens
| consensus ex partibusque separatis ad universae 10 (15)
figurae speciem ratae partis responsus. uti in hominis
corpore e cubito pede palmo digito ceterisque particulis
symmetros est eurythmiae qualitas, sic est in operum perfectionibus.
et primum in aedibus sacris aut e columnarum
crassitudi|nibus aut triglypho aut etiam embate, 15 (20)
sed et ballistae e foramine ＜et＞ quod Graeci περιτρητον
vocitant, navis interscalmio, quod διαπηγμα dicitur, item
ceterorum operum e membris invenitur symmetriarum
ratiocinatio.
5 Decor autem est emendatus operis aspectus probatis 20
| rebus compositi cum auctoritate. is perficitur statione, (25)
quod graece θεματιϲμωι dicitur, seu consuetudine aut
natura. statione, cum Iovi Fulguri et Caelo et Soli et
Lunae aedi|ficia subdiu hypaethraque constituentur. horum
enim deorum et species et effectus in aperto mundo atque 25
lucenti praesentes videmus. Minervae et Marti et Herculi
aedes doricae fient. his enim diis propter virtutem sine
deliciis aedificia | constitui decet. Veneri Florae Proserpinae (5)
Fonti Lumphis corinthio genere constitutae aptas
6 convenientia x.
7 respondent G: -deant HS.
11 ratę GS: latę H.
15 embatere ballistae (balistę HcGS) foramine quod graeci (greci G) peritreton x.
17 navibus x. | quae (quę GS) dipheciaca x.
22 thematismo x.
24 sub divo hyphetraque (hip̄hetraque S, hypethraque G) x (cf. p. 124, 2). | constituentur HS: -untur G.
26 videmus GSc: vidimus HS.
28 di(e SGc)liciis x.
29 fontycum phys H, fonty cūphys S (ubi supra ı. nīphıs), fonticym phis G (phys Gc).
Plain text
videbuntur habere proprietates, quod his diis propter teneritatem
graciliora et florida foliisque et volutis ornata
opera facta augere videbuntur iustum decorem. Iunoni
Dianae Libero Patri cete|risque diis qui eadem sunt similitudine (10)
si aedes ionicae construentur, habita erit ratio 5
mediocritatis, quod et ab severo more doricorum et ab
teneritate corinthiorum temperabitur earum institutio proprietatis.
6 ad consuetudinem autem decor sic exprimitur, cum
aedificiis interioribus ma|gnificis item vestibula convenientia (15)
et elegantia erunt facta. si enim interiora prospectus 10
habuerint elegantes, aditus autem humiles et inhonestos,
non erunt cum decore. item si doricis epistyliis
in coronis denticuli scalpentur aut in pulvinatis columnis
ionicis epistyliis exprimentur triglyphi, | translatis ex alia (20)
ratione proprietatibus in aliud genus operis offendetur 15
7 aspectus, alius ante ordinis consuetudinibus institutis. naturalis
autem decor sic erit, si primum omnibus templis
saluberrimae regiones aquarumque fontes in is locis idonei
eligentur in quibus fana constituantur, deinde maxime
| Aesculapio Saluti, quorum deorum plurimi medicinis aegri 20 (25)
curari videntur. cum enim ex pestilenti in salubrem locum
corpora aegra translata fuerint et e fontibus salubribus
aquarum usus subministrabuntur, celerius convalescent.
ita efficietur uti ex natura loci maiores auctasque cum
dignitate | divinitas excipiat opiniones. item naturae decor 25 (5)
erit, si cubiculis et bybliothecis ab oriente lumina capiuntur,
balineis et hibernaculis ab occidente hiberno, pinacothecis
et quibus certis luminibus opus est partibus a
septentrione, quod ea caeli regio neque exclaratur neque
6 ab HS: om. G.
7 eorum x.
10 perfectus x (cf. p. 119, 25).
13 sculpentur x. | aut in pulvinatis columnis et ionicis episty(i GS)liis capitulis exprimentur triglyphis (G, triclyphis H, tricliphis S) x.
16 alius: aliis x.
18 is: his x.
20 saluti et eorum deorum quorum pl. x.
25 opinionis ante corr. H.
27 balneis x. | pinacothi(e S2)cis S, ubi in m. solo calamo (ut saepius = S2) impressum legitur ubi pingitur.
Plain text
obscuratur solis cursu | sed est certa inmutabilis die perpetuo. (10)
8 Distributio autem est copiarum locique commoda dispensatio
parcaque in operibus sumptus cum ratione temperatio.
haec ita observabitur, si primum architectus ea 5
non quaeret quae non poterunt inveniri aut parari nisi
magno. | namque non omnibus locis harenae fossiciae nec (15)
caementorum nec abietis nec sappinorum nec marmoris
copia est, sed aliud alio loco nascitur, quorum comportationes
difficiles sunt et sumptuosae. utendum autem est 10
ubi non est harena fossicia, fluviatica aut marina lota,
inopiae quoque | abietis aut sappinorum vitabuntar utendo (20)
cupresso populo ulmo pinu, reliquaque his similiter erunt
9 explicanda. alter gradus erit distributionis, cum ad usum
patrum familiarum aut ad pecuniae copiam aut ad eloquentiae 15
dignitatem aedificia aliter disponentur. namque
aliter urbanas domos opor|tere constitui videtur, aliter (25)
quibus ex possessionibus rusti|cis influunt fructus, non item
feneratoribus, aliter beatis et delicatis, potentibus vero
quorum cogitationibus respublica gubernatur, ad usum 20
conlocabuntur, et omnino faciendae sunt aptae omnibus
personis aedificiorum distributiones.
III | Partes ipsius architecturae sunt tres, aedificatio, gnomonice, (5)
machinatio. aedificatio autem divisa est bipertito,
e quibus una est moenium et communium operum in 25
publicis locis conlocatio, altera est privatorum aedificiorum
explicatio. publicorum autem distributiones sunt tres, e
qui|bus est una defensionis, altera religionis, tertia (10)
opportunitatis. defensionis est murorum turriumque et portarum
ratio ad hostium impetus perpetuo repellendos excogitata, 30
religionis deorum inmortalium fanorum aediumque sacrarum
4 cū (supra add. ips.) S (unde rec.): om. HG
6 poterunt G et (in ras.) S: potuerunt H (-rint Pcv).
11 lota x: loca (L) Gc.
13 reliqua que H (-quaq⁊ S): reliquaq; quę G.
15 f. & ad p. x.
16 alte (-ae a. r. H) disp. x (aliter L).
17 urbanas HS: -nos G. | construi S.
18 idem x.
25 e: ex S.
28 est una HS: una est G.
31 sacrorum x.
Plain text
conlocatio, opportunitatis communium locorum ad
usum publicum dis|positio, uti portus fora porticus balineae (15)
theatra inambulationes ceteraque quae isdem rationibus in
publicis locis designantur.
2 Haec autem ita fieri debent ut habeatur ratio firmitatis 5
utilitatis venustatis. firmitatis erit habita ratio, cum fuerit
| fundamentorum ad solidum depressio et quaque e materia (20)
copiaram sine avaritia diligens electio, utilitatis autem,
cum emendata et sine inpeditione usus locorum dispositio
et ad regiones sui cuiusque generis apta et commoda 10
distributio, venustatis vero cum fuerit operis species grata
et elegans | membrorumque commensus iustas habeat symmetriarum (25)
ratiocinationes.
IV In ipsis vero moenibus ea erunt principia. primum
electio loci saluberrimi. is autem erit excelsus et non 15
ne|bulosus non pruinosus regionesque caeli spectans neque
aestuosas neque frigidas sed temperatas, deinde si vitabitur
palustris vicinitas. cum enim aurae matutinae cum
sole oriente ad oppidum pervenient et his ortae nebulae
adiun|gentur spiritusque bestiarum palustrium venenatos 20 (5)
cum nebula mixtos in habitatorum corpora flatu spargent,
efficient locum pestilentem. item si secundum mare erunt
moenia spectabuntque ad meridiem aut occidentem non
erunt salubria, quod per aestatem caelum meridianum sole
exoriente | calescit meridie ardet, item quod spectat ad 25 (10)
occidentem sole exorto tepescit meridie calet vespere fervet.
2 igitur mutationibus caloris et refrigerationis corpora quae
in his locis sunt vitiantur. hoc autem licet animadvertere
etiam ex is quae non sunt animalia. in cellis enim
vinariis tectis | lumina nemo capit a meridie nec ab occidente 30 (15)
2 uti HS: ut G. | balinea H, balnea HcSG
3 hisdem x.
4 locis G et (supra lin. ips. add.) S: om. H.
7 et om. x, ubi pro depressio (deprạ̇esio H) quaque HG in rasura sic dispositio & cū erit libere ut solet ipse corrigit S.
9 cum om. x. | usu x.
12 ẹ̇membrorūq; Hc = membrorumque G (membrorum S, qui om. que).
14 ea (ante corr.) om. G.
17 si: sic x.
24 quod HS: quia G.
28 vitiantur: sic x.
29 is: his x.
Plain text
sed a septentrione, quod ea regio nullo tempore
mutationes recipit sed est firma perpetuo et inmutabilis.
ideo etiam ea granaria quae ad solis cursum spectant
bonitatem cito mutant, obsoniaque et poma quae non in
ea parte caeli ponuntur quae | est aversa a solis cursu, 5 (20)
3 non diu servantur. nam semper calor cum excoquit e
rebus firmitatem et vaporibus fervidis eripit exsugendo
naturales virtutes, dissolvit eas et fervore mollescentes
efficit inbecillas. ut etiam in ferro animadvertimus, quod
quamvis natura sit durum, in fornacibus ab | ignis vapore 10 (25)
percalefactum ita mollescit uti in omne genus formae
faciliter fabricetur, et idem cum molle et candens refrigeretur,
tinctum frigida redurescit et restituitur in antiquam
4 proprietatem. licet etiam considerare haec ita esse
ex eo quod aestate non solum in pestilentibus locis sed 15
| etiam in salubribus omnia corpora calore fiant inbecilla, (30)
et | per hiemem etiam quae pestilentissimae sint regiones
efficiantur salubres ideo quod a refrigerationibus solidantur.
non minus etiam quae ab frigidis regionibus corpora traducuntur
in calidas, non possunt durare sed dissolvuntur, 20
quae | autem ex calidis locis sub septentrionum regiones (5)
frigidas, non modo non laborant inmutatione loci valetudinibus
5 sed etiam confirmantur. quare cavendum esse
videtur in moenibus conlocandis ab is regionibus quae
caloribus flatus ad corpora hominum possunt spargere. 25
namque e principiis, | quae Graeci ϲτοιχεια appellant, ut (10)
omnia corpora sunt composita, id est e calore et umore,
terreno et aere, ita mixtionibus naturali temperatura figurantur
2 mutationis ante corr. H.
3 ea: & x.
6 e rebus: aeribus x.
7 exugendo HSGc (exsugendo GSc).
11 inomni genus H et (ante corr.2) S.
13 redurescat et restituatur x.
22 valitudinibus (hic) x (sed val&udo solus H 32, 23 ubi valit. SLP vlchEG).
24 is: his x. | quae caloribus (sic) x (a cal. L).
26 e (princ.) om. x. | stoechia x.
27 ecalore HS: acalore G. | humore Hc, humore GS. ita saepius, ut Hc, et (ⱶumore) Gc—pro umore (umido etc.) x. humore etc. semper SPL, haud raro etiam HG.
28 ita: & ita x (eṭ del. Gc).
Plain text
omnium animalium in mundo generatim qualitates.
6 ergo in quibus corporibus cumque exsuperat e principiis
calor, tunc interficit dissol|vitque cetera fervore. haec (15)
autem vitia efficit fervidum ab certis partibus caelum,
cum insidit in apertas venas plus quam patitur e mixtionibus 5
naturali temperatura corpus. item si umor occupavit
corporum venas inparesque eas fecit, cetera principia
ut a liquido corrupta diluuntur et dissol|vuntur compositionibus (20)
virtutes. item haec e refrigerationibus umoris
ventorum et aurarum infunduntur vitia corporibus. non 10
minus aeris etiamque terreni in corpore naturalis compositio
augendo aut minuendo infirmat cetera principia,
terrenum cibi plenitate, aer gravitate caeli. |
7 Sed si qui voluerit diligentius haec sensu percipere,
animadvertat attendatque naturas avium et piscium et 15
terrestrium animalium, et ita considerabit discrimina temperaturae.
aliam enim mixtionem habet genus avium,
aliam | piscium, longe aliter terrestrium natura. volucres (5)
minus habent terreni, minus umoris, caloris temperate,
aeris multum. igitur levioribus principiis compositae facilius 20
in aeris impetum nituntur. aquatiles autem piscium
naturae quod temperatae sunt a calido plurimoque et
aeris et terreni sunt | compositae sed umoris habent oppido (10)
quam paulum, quo minus habent e principiis umoris in
corpore, facilius in umore perdurant, itaque cum ad terram 25
perducuntur, animam cum aqua relinquunt. item terrestria
quod e principiis ab aere caloreque sunt temperata
minusque habent terreni plurimum|que umoris, quod abundant (15)
umidae partes, non diu possunt in aqua vitam tueri.
8 ergo si haec ita videntur quemadmodum proposuimus et 30
1 qualitatis ante corr. H.
2 cumque Nohl: cum x (cf. p. 232, 21). | exuperatae H = exsuperat e GS.
4 certis: cae(ę GS)teris x.
8 ut aliquida H, ut liquida G, aut aliquida S. | con (m GS)positionibus (-ibꝰ) sic x.
13 terrena x.
14 si qui x (si quis in ras. S, unde Gc, sed si qui in marg. S2).
15 attendat: tendat HS, intendat G.
16 considerabit GS: -uit H.
19: temperate G, -tae H (-ti S).
22 plurimum(-ū S)que ex x.
Plain text
e principiis animalium corpora composita sensu percipimus
et e superationibus aut defectionibus ea laborare dissolvique
iudicamus, non dubitamus quin dili|gentius quaeri (20)
oporteat uti temperatissimas caeli regiones eligamus, cum
quaerenda fuerit in moenium conlocationibus salubritas. 5
9 itaque etiam atque etiam veterem revocandam censeo
rationem. maiores enim pecoribus immolatis quae pascebantur
in is locis quibus aut oppida aut castra stativa
| constituebantur, inspiciebant iocinera, et si erant livida et (25)
vitiosa primo, alia immolabant dubitantes utrum morbo 10
an pabuli vitio laesa essent. cum pluribus experti erant
et probaverant integram et solidam naturam iocinerum ex
aqua | et pabulo, ibi constituebant munitiones, si autem
vitiosa inveniebant, iudicium transferebant item humanis
corporibus pestilentem futuram nascentem in his locis 15
aquae cibique copiam, et ita transmigrabant et mutabant
10 regiones quaeren|tes omnibus rebus salubritatem. hoc autem (5)
fieri uti pabulo ciboque salubres proprietates terrae videantur,
licet animadvertere et cognoscere ex agris Cretensium
qui sunt circa Pothereum flumen, quod est Cretae 20
inter duas civitates Gnoson et Gortynam. dextra enim
et sinistra eius fluminis | pascuntur pecora, sed ex his quae (10)
pascuntur proxime Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem ex
altera parte proxime Gortynam, non habent apparentem
splenem. unde etiam medici quaerentes de ea re invenerunt 25
in his locis herbam, quam pecora rodendo inminuerunt
lienes. ita eam herbam colli|gendo curant lienosos (15)
hoc medicamento, quod etiam Cretenses αϲπληνον
2 esuperationibus x (i. e. e sup. = 64, 3 cf. exuperat = exsuperat 17, 14).
6 censeo GS: cens& H.
8 is: his x.
14 iudicio transferebant. Idem in humanis x.
18 (terrę) habere supra add. Sc.
20 pothereum (-ū G) HG: potherū S.
21 (24) corty(i GS)nam x.
23 Gnoson ＜lienosa＞ sunt, quae autem: gnoson(. GS) si quae (que G, quę S) autem x (ubi ad gnoson˸ in marg. Sc ˸splenem habent, ut rec., inepte).
24 proxime G (S2): -ma HS(Gc).
26 rudendo HG (rodendo S, radendo Gc).
27 lienosus H.
28 asplenon x.
Plain text
vocitant. ex eo licet scire cibo atque aqua proprietates
locorum naturaliter pestilentes aut salubres esse.
11 Item si in paludibus moenia constituta erunt, quae
paludes secundum mare fuerint, spectabuntque ad septentrio|nem (20)
aut inter septentrionem et orientem, eaeque paludes 5
excelsiores fuerint quam litus marinum, ratione videbuntur
esse constituta. fossis enim ductis fit aquae exitus
ad litus, et mare tempestatibus auctum in paludes redundantia
motionibus concitata amarique mixtionibus non
patitur bestia|rum palustrium genera ibi nasci, quaeque de 10 (25)
superioribus | locis natando proxime litus perveniunt,
inconsueta salsitudine necantur. exemplar autem huius rei
Gallicae paludes possunt esse quae circum Altinum Ravennam
Aquileiam aliaque quae in eiusmodi locis municipia
sunt proxima paludi|bus, quod his rationibus habent 15 (5)
12 incredibilem salubritatem. quibus autem insidentes sunt
paludes et non habent exitus profluentes neque per flumina
neque per fossas, uti Pomptinae, stando putescunt et
umores graves et pestilentes in his locis emittunt. item
in Apulia oppidum Salpia vetus, quod | Diomedes ab Troia 20 (10)
rediens constituit sive quemadmodum nonnulli scripserunt
Elpias Rhodius, in eiusmodi locis fuerat conlocatum, ex
quo incolae quotannis aegrotando laborantes aliquando
pervenerunt ad M. Hostilium ab eoque publice petentes
impetraverunt ut is idoneum locum ad moenia trans|ferenda 25 (15)
conquireret eligeretque. tunc is moratus non est, sed
statim rationibus doctissime quaesitis secundum mare mercatus
est possessionem loco salubri ab senatuque populoque
7 fit G: om. HS.
8 mare … aucto H (auctum Ussing), mari … aucto GS. | paludis HS (-des G).
9 concitata marique (marisque GS) x.
14 aquilegiam x.
17 per (fl.) GSc: om. H et ante ips. corr. S.
18 pomptinae H: pomtinę GS. | putescunt: sic x (putrescunt L. cf. Lachmann ad Lucr. p. 188, Keil ad Varr. p. 90). putṛescunt (sic) male corr. Plin. Aug. 11, 277—non 12, 96.
20 diomedis H.
22 elphias x.
23 quod annis (semper) H (ut quod pro quot).
24 m̄ H, M. S, marcū G.
25 ut his HS, uti his G.
26 elegeret quae H.
Plain text
Romano petiit ut liceret transferre oppidum, constituitque
moenia et areas divisit nummoque sestertio
singulis | municipibus mancipio dedit. his confectis lacum (20)
aperuit in mare et portum e lacu municipio perfecit.
itaque nunc Salpini quattuor milia passuum progressi ab 5
oppido veteri habitant in salubri loco.
V Cum ergo his rationibus erit salubritatis moenium
con|locandorum explicatio regionesque electae fuerint fructibus (25)
ad alendam civitatem copiosae et viarum munitiones
aut opportunitates fluminum seu per portus marinae 10
subvectiones | habuerint ad moenia comportationes expeditas,
tunc turrium murorumque fundamenta sic sunt
facienda uti fodiantur, si queat inveniri, ad solidum et in
solido, quantum ex amplitudine operis pro ratione videatur,
crassitudine ampliore | quam parietum qui supra terram 15 (5)
sunt futuri, et ea impleantur quam solidissima structura.
2 item turres sunt proiciendae in exteriorem partem, uti
cum ad murum hostis impetu velit adpropinquare, a turribus
dextra ac sinistra lateribus apertis telis vulneretur.
curandumque maxime videtur ut | non facilis aditus sit ad 20 (10)
oppugnandum murum, sed ita circumdandum ad loca praecipitia
et excogitandum uti portarum itinera non sint
directa sed scaeva. namque cum ita factum fuerit, tum
dextrum latus accedentibus quod scuto non erit tectum
proximum erit muro. conlocanda autem | oppida sunt non 25 (15)
quadrata nec procurrentibus angulis sed circumitionibus,
uti hostis ex pluribus locis conspiciatur. in quibus enim
anguli procurrunt, difficiliter defenditur, quod angulus
3 magis hostem tuetur quam civem. crassitudinem autem
muri ita faciendam censeo uti armati homines supra | obviam 30 (20)
1 romano GS, ṝ H. | petiit S(Gc) = petit HG.
5 passus x (cf. p. 27, 4. 203, 4. al. p. 251, 1).
6 veteri HS: -re G (ut x 33, 14). | in HS: om. G.
7 inmoe(ę S)nium con(l GS)locandorum x (cf. p. 17, 8. 18, 21. 108, 15).
11 subvectionis (pro -nes) Sc (ut L) | habuerit x.
13 queant x.
14 videatur G: -antur HS.
19 vulneretur Gc: -rentur x.
23 tum H: dum G, tunc S.
26 circuitionibus x.
28 quod S(Gc): quo HG.
29 tuetur HS: tueatur G.
Plain text
venientes alius alium sine inpeditione praeterire possint.
tum in crassitudine perpetuae taleae oleagineae ustilatae
quam creberrime instruantur, uti utraeque muri frontes
inter se, quemadmodum fibulis, his taleis conligatae aeternam
habeant firmitatem. namque ei materiae nec caries 5
| nec tempestates nec vetustas potest nocere, sed ea et in (25)
terra obruta et in aqua conlocata permanet sine vitiis
utilis sempiterno. itaque non solum in muro sed etiam
in substructionibus quique parietes murali crassitudine
erunt faciundi hac ratione religati non cito vitiabuntur. 10
4 intervalla | autem turrium ita sunt facienda ut ne longius
sit alia ab alia sagittae missionis, uti si qua oppugnetur,
tum a turribus quae erunt dextra ac sinistra scorpionibus
reliquisque telorum missionibus hostes reiciantur. etiamque
contra in|teriora turrium dividendus est murus intervallis 15 (5)
tam magnis quam erunt turres, ut itinera sint
interioribus partibus turrium contignata, neque ea ferro
fixa. hostis enim si quam partem muri occupaverit, qui
repugnabunt rescindent et si celeriter administraverint,
non patientur reliquas partes tur|rium murique hostem 20 (10)
penetrare, nisi se voluerit praecipitare. turres itaque
5 rotundae aut polygoniae sunt faciendae. quadratas enim
2 tum: dum x. | taleae: tabulae x.
3 creberrimae H = -me (adv. sine unc.) GS.
5 neceſ̣ſ̣carieſ Hc, ne.cc̣ aries Gc, neccaries S.
6 tempestates HS: -tas G.
7 permanet G: -nent H et (ubi utiles) S.
12 sagitta emissionis x.
13 ac om. x (ut 29, 5).
14 hostis a. c. H.
15 inferiores x.
22 rutundae H, qui sic—item rutunditas, rutundare, rutundatio—semper solus (raro sequente uno L, ut p. 208, 6. 243, 26. 271, 14). scil. e 37 locis (ind. Nohl.) corrigendo litt. u in o mutatur his septem 22, 11. 13. 66, 2. 4. 79, 4. 94, 4. 6. r&undationi legitur 25, 26 (cf. ital. ritondo). at (sine corr., ut videtur) o non legitur nisi duobus 29, 2 et 264, 6. alteratutunditatis H 252, 13 ut repetunt L et P (l—sed corr. c) ex H, ita ex antiquiore fonte G (qui, ut EPS, ipse numquam habet ru-) sic scribens altera rotutunditatis. sic etiam in antiquissimo Plinii Augiensi semper ru- 11, 275. 12, 127. 13, 47. 14, 30 (sed 11, 58 rotonditatum sic!) etc. item cod. Marcianus SRR. et Lucretii vett. cf. Lachmann ad Lucr. 2, 402. Keil ad Cat. p. 43 et ad Varr. p. 6. | poly(i S)gonea x.
Plain text
machinae celerius dissipant, quod angulos arietes tundendo
frangunt, in rotundationibus autem uti cuneos ad centrum
adigendo laedere non possunt. item munitiones | muri (15)
turriumque aggeribus coniunctae maxime sunt tutiores,
quod neque arietes neque suffossiones neque machinae 5
6 ceterae eis valent nocere. sed non in omnibus locis est
aggeris ratio facienda nisi quibus extra murum ex alto
loco plano pede accessus fuerit ad moenia oppugnanda.
itaque in eius|modi locis primum fossae sunt faciendae (20)
latitudinibus et altitudinibus quam amplissimis, deinde 10
fundamentum muri deprimendum est intra alveum fossae
et id extruendum est ea crassitudine ut opus terrenum
7 facile sustineatur. item interiore parte substructionis fundamentum
distans ab exte|riore introrsus amplo spatio ita (25)
uti cohortes possint quemadmodum in acie instructae ad 15
defendendum supra latitudinem aggeris consistere. cum
autem fundamenta ita distantia inter se fuerint constituta,
tunc inter ea alia transversa, coniuncta exteriori et interiori
fundamento, pectinatim dis|posita, quemadmodum (30)
serrae dentes solent esse conlocentur. cum enim sic erit 20
factum, tunc ita oneris terreni magnitudo | distributa in
parvas partes neque universa pondere premens poterit ulla
8 ratione extrudere muri substructiones. de ipso autem
muro e qua materia struatur aut perficiatur, ideo non est
praefiniendum quod in omnibus locis quas optamus co|pias, 25 (5)
eas non possumus habere. sed ubi sunt saxa quadrata
sive silex seu caementum aut coctus later sive crudus, his
erit utendum. non enim uti Babylone abundantes liquido
bitumine pro calce et harena ex cocto latere factum habent
2 cuneos GS: cuneus H.
3 munition＜is＞ in ras. S (ex -ibꝰ).
8 munia x.
12 est (ea) HS: om. G.
20: solentes se G, solventes se HS(Gc).
22 pondere HS: -ra G.
29 harena HcSG (ut p. 14, 15. 19 x): arena H, qui ante corr. sic saepius scripsit (item G), sicut arenoso HG 38, 1. arenariis G 40, 18. harena Gc 40, 1. harenaria Hc 40, 9. 43, 25. ⱶarenę Gc 41, 1. harenę Hc 41, 3. harenosa Hc 43, 21 etc. (harena etc. semper S). | ex: & x.
Plain text
murum, sic item possunt omnes regiones seu locorum pro|prietates (10)
habere tantas eiusdem generis utilitates uti ex
his comparationibus ad aeternitatem perfectus habeatur
sine vitio murus.
VI Moenibus circumdatis secuntur intra murum arearum 5
divisiones platearumque et angiportorum ad caeli regionem
| directiones. dirigentur haec autem recte, si exclusi erunt (15)
ex angiportis venti prudenter. qui si frigidi sunt laedunt,
si calidi vitiant, si umidi nocent. quare vitandum videtur
hoc vitium et advertendum ne fiat quod in multis civitatibus 10
usu solet venire. quemadmodum in insula Lesbo
oppidum | Mytilene magnificenter est aedificatum et eleganter, (20)
sed positum non prudenter. in qua civitate auster
cum fiat, homines aegrotant, cum corus, tussiunt, cum
septentrio, restituuntur in salubritatem sed in angiportis 15
et plateis non possunt consistere propter vehementiam
2 frigoris. ventus | autem est aeris fluens unda cum incerta (25)
motus redundantia. nascitur cum fervor offendit umorem
et impetus calefactionis exprimit vim spiritus flantis. id
autem verum esse ex aeolipilis aereis licet aspicere et de 20
latentibus caeli rationibus | artificiosis rerum inventionibus
divinitatis exprimere veritatem. fiunt enim aeolipilae
aereae cavae. hae habent punctum angustissimum quo
aqua infunduntur conlocanturque ad ignem, et antequam
2 utilitatis H.
5 secuntur H: sequntur G (sequuntur SGc).
6 angiportuum (-uū) x (pro -tûm?). cf. p. 26, 17. 22. 29, 23 [plinthuum H = plinthum G 78, 3].
7 de(i G)rectione(i G)s dirigentur. haec (Hęc GS) x.
10 avertendum x.
11 usu HS usus G.
14 chorus (ut infra) x.
19 calfactionis (= fervoris rec.) Lorentzen (tactionis olim ego, cf. impetu tangit p. 189, 10 190, 1. 188, 8. 123, 27. 27, 19): factionis x (= ἡ τῆϲ ζέϲεωϲ ῥύμη apud Gal. XVI, 398 cf. G. Kaibel: Hermes 20, 581). | vim x: vi Sc. | flantis Lor. (φυϲοῦντοϲ Gal.): flatus H et (ante ras.) S, flatum G (-ū Sc).
20 ex acolis aeris H, ex … ris G (ex eolypylis aereis in ras. Gc), ex eolis aereis S (ubi aereis in ras. et in marg. ꝉ eolippilis Sc). itaque ex eolis aeris ante ras. GS (corr. ex p. 24, 2).
23 quo aqua: quae qua H, quę aqua GS.
Plain text
calescant non habent ullum spiritum, | simul autem fervere (5)
coeperint, efficiunt ad ignem vehementem flatum. ita
scire et iudicare licet e parvo brevissimoque spectaculo
de magnis et inmanibus caeli ventorumque naturae rationibus.
3 ＜igitur venti si ex habitationibus＞ exclusi fuerint, 5
non solum efficient corporibus valentibus locum salubrem,
sed etiam si | qui morbi ex aliis vitiis forte nascentur, qui (10)
in ceteris salubribus locis habent curationes medicinae
contrariae, in his propter temperaturam exclusione ventorum
expeditius curabuntur. vitia autem sunt quae difficulter 10
curantur in regionibus quae sunt supra scriptae
haec, gravido, arteriace, | tussis, pleuritis, pthisis, sanguinis (15)
eiectio et cetera quae non detractionibus sed adiectionibus
curantur. haec ideo difficulter medicantur primum quod
ex frigoribus concipiuntur, deinde quod defatigatis morbo 15
viribus eorum, aer agitatus e ventorum agitationibus extenuatur
unaque a vitiosis | corporibus detrahit sucum et (20)
efficit ea exiliora. contra vero lenis et crassus aer, qui
perflatus non habet neque crebras redundantias, propter
inmotam stabilitatem adiciendo ad membra eorum alit 20
eos et reficit qui in is sunt inpliciti morbis.
4 | Nonnullis placuit esse ventos quattuor, ab oriente (25)
aequinoctiali solanum, a meridie austrum, ab occidente
aequinoctiali | favonium, ab septentrionibus septentrionem.
sed qui diligentius perquisierunt tradiderunt eos esse octo, 25
maxime quidem Andronicus Cyrrestes, qui etiam exemplum
1 s. a. ut f. x (ut del. Stock).
4 rationibus exclusi fuerint (sine albo) x (ex Gal XVI, 398 sic lacunam, de qua v. not. ed. pr., certius explet G. Kaibel: Hermes 20, 582 cf. infra p. 26, 19).
9 exclusiones x.
12 gravitudo arteria ca&ussis H, gravitudo arteriacę (-ce S) tussis GS (κόρυζα ἀρθρῖτιϲ? βήξ Gal. XVI, 399). ubi gravitudo librariorum est (cf. Theod. Prisc. p. 515) ex forma gravido = gravedo scil. narium = κόρυζα Cels. 4, 5 etc. de arteriaca autem passione i. e. brancho vid. Paul. 3, 28 f. 39 Ven. 1528 (Gal. XIII, 4) quem citat Simon Ian. s. v. | pleuri(e S)tis tiphisis x.
16 e (ex S): est (ex é) H, ē G (ē ex Gc). | extenuabitur x.
21 is: his x.
22 ventos GSc: -tus HS.
24 ab septentrionali x (cf. ad p. 144, 26).
Plain text
conlocavit Athenis turrim marmoream octagonon et in
singulis lateribus octa|goni singulorum ventorum imagines (5)
excalptas contra suos quosque flatus designavit, supraque
eam turrim metam marmoream perfecit et insuper Tritonem
aereum conlocavit dextra manu virgam porrigentem, 5
et ita est machinatus uti vento circumageretur et semper
contra flatum consisteret supraque | imaginem flantis venti (10)
5 indicem virgam teneret. itaque sunt conlocati inter solanum
et austrum ab oriente hiberno eurus, inter austrum
et favonium ab occidente hiberno africus, inter favonium 10
et septentrionem caurus, quem plures vocant corum, inter
septentrionem et solanum aquilo. hoc modo vi|detur esse (15)
expressum uti capiat numeros et nomina et partes unde
flatus certi ventorum spirent. quod cum ita exploratum
habeatur, ut inveniantur regiones et ortus corum sic erit 15
6 ratiocinandum. conlocetur ad libellam marmoreum amussium
mediis moenibus, aut locus ita expoliatur ad regula
et li|bellam ut amussium non desideretur, supraque eius (20)
loci centrum medium conlocetur aeneus gnomon indagator
umbrae, qui graece ϲκιαθηραϲ dicitur. huius antemeridiana 20
circiter hora quinta sumenda est extrema gnomonis umbra
et puncto signanda, deinde circino diducto ad punctum
quod est gno|monis umbrae longitudinis signum, ex eo a (25)
centro circumagenda linea rotundationis. itemque observanda
postmeri|diana istius gnomonis crescens umbra, et
cum tetigerit circinationis lineam et fecerit parem 26
1 turrem HG (-rim S = Gc, ut v. 6 x).
2 octagonon HS: octogonon G (item p. 29, 17. 23) sed 25, 4 octagoni x.
3 excalpas H, exscaptas G, exsculpnas S. | quosque (Faventini cod. S p. 288, 18): cuiusque x.
11 caurus HS: chaurus G.
13 numerus x (-ros Sc).
16 libellum HGc (-lam G et in ras. -lā S et G2 = v. 20). | marmoream ante corr. H et supra S2. | amusium HS, hamusium G.
18 hamusium HG (amusium S).
19 aeneos H.
20 sciotheres (ciotheres S) x. | ante meridianā c. horā quinta (-tā SGc) x.
21 (non 23) gnominis ante corr. S.
23 ex eoque x.
24 ro(e H)tundationi x (-ne Sc, -nis G2).
25 gnominis HS.
26 tetiger& HS (-rit GSc).
Plain text
7 antemeridianae umbrae postmeridianam, signanda puncto. ex
his duobus signis circino decussatim describendum, et per
decussationem et | medium centrum linea perducenda ad (5)
extremum, ut habeatur meridiana et septentrionalis regio.
tum postea sumenda est sexta decima pars circinationis 5
lineae totius rotundationis, centrumque conlocandum in
meridiana linea qua tangit circinationem, et signandum
dextra ac sinistra in circinatione | et meridiana et (10)
septentrionali parte. tunc ex signis his quattuor per centrum
medium decussatim lineae ab extremis ad extremas circinationes 10
perducendae. ita austri et septentrionis habebitur
octavae partis designatio. reliquae partes dextra tres ac
sinistra tres aequales his distribuendae sunt | in tota (15)
rotundatione, ut aequales divisiones octo ventorum designatae
sint in descriptione. tum per angulos inter duas ventorum 15
regiones et platearum et angiportorum videntur debere
8 dirigi descriptiones. is enim rationibus et ea divisione
exclusa erit ex habitationibus et vicis ventorum vis | molesta. (20)
cum enim plateae contra directos ventos erunt
conformatae, ex aperto caeli spatio impetus ac flatus 20
frequens conclusus in faucibus angiportorum vehementioribus
viribus pervagabitur. quas ob res convertendae
sunt ab regionibus ventorum directiones vicorum, uti advenientes
ad angulos | insularum frangantur repulsique dissipentur. 25 (25)
9 Fortasse mirabuntur i qui multa ventorum nomina
noverunt, quod a nobis expositi sunt tantum octo esse
venti. si autem animadverterint orbis terrae circumitionem
2 (10, etiam 28, 25. 29, 15) decusatim x.
3 decusationē HS (decussacionē G).
4 septentrionales H.
5 tum HS: tunc G.
7 qua&angit H (quę t. GS).
12 dextra ac sinistra tres aequales et tres his x.
16 debere G: -ri HS (cf. 134, 23).
17 is: his x.
18 excluserit H (-sa erit GS). | vis molesta HS: molesta vis G.
19 derectos x. | ventus HS (-tos G).
23 ad (pro ab) regionibus HG (a reg. S). | derectiones HS (non G).
26 i (ei): hi (hi≣ H) x. cf. p. 117, 17. 217, 3.
28 venti G(Sc): ventis H, -tos S. | animadverterint HS: adverterint G. | circum(-ū S)itionē HS: circuitionē G.
Plain text
per solis | cursum et umbras gnomonis aequinoctiales et
inclinationem caeli ab Eratosthene Cyrenaeo rationibus
mathematicis et geometricis methodis esse inventam ducentorum
quinquaginta duum milium stadium, quae fiunt
passuum C̅C̅C̅X̅V̅ milia, | huius autem octava pars quam 5
ventus tenere videtur est triciens nongenta triginta septem
milia et passus quingenti, non debebunt mirari si in tam
magno spatio unus ventus vagando inclinationibus et recessionibus
10 varietates mutatione flatus faciat. itaque dextra
et sinistra austrum leuconotus | et altanus flare solet, 10
africum libonotus et subvesperus, circa favonium argestes
et certis temporibus etesiae, ad latera cauri circias et
corus, circa septentrionem thracias et gallicus, dextra ac
sinistra aquilonem supernas et caecias, circa solanum
carbas et certo tempore ornithiae, euri vero medias | partes 15
tenentis in extremis eurocircias et volturnus. sunt autem
et alia plura nomina flatusque ventorum e locis aut fluminibus
11 aut montium procellis tracta. praeterea aurae
matutinae, qua sol cum emergit de subterranea parte versando
pulsat aeris umorem et impetu scandendo profundens 20
ex|primit aurarum antelucano spiritu flatus. qui
cum exorto sole permanserunt, euri venti tenent partes,
et ea re quod ex auris procreatur ab Graecis ευροϲ videtur
1 gnominis HS. | ae(e S)quinoctialis x.
2 inclinatione x (-nē Gc). | erat(h G)osthenin HG (eratostene SGc).
3 methodiis H(Gc), -dus GS.
4 stadium HG: -diorum S(Gc).
5 passus x. | trecenties et decies quinquaginta milia x (cf. Plin. 2, 247).
6 triciens HG: -cies S.
9 varietatis ante corr. G (non HS).
11 subvesperos x. | ergastes x.
12 aet | thestae (aetthestę G) HG (ethesie SGc). | chauri x. | circlas H(S), circ(t G)ius GSc (ī aꝉ cirglas Gc in marg.).
15 ornitiae H (-tię) S, -thiae G (-tⱶıę) Sc (-ciae Gc).
16 tenentes x. | euri cert(c S)ias HS, euri circias GSc. | uol.turṇus HS (vulturnus G). servavi (cf. H 158, 5. 160, 23) uo- pro uu- in solis nom. propriis cf. p. 30, 15. 45, 16. frequens enim in H litt. u et o confusio in nom. sg. praecipue decl. II -os: itaque et -uos velut 161, 7. 190, 16. 205, 3. 230, 24 etc..
19 qua: quas x.
20 profundens: prudens HG (procedens in ras. S et -p.cerụdens Gc, prodens ec).
23 ab HG: a S. | aurus x.
Plain text
esse appellatus crastinusque dies propter auras matutinas
αυριον fertur esse | vocitatus. sunt autem nonnulli (5)
qui negant Eratosthenem potuisse veram mensuram orbis
terrae colligere. quae sive est certa sive non vera, non
potest nostra scriptura non veras habere terminationes 5
12 regionum unde spiritus ventorum oriuntur. ergo si ita
est, tantum erit uti non certam mensurae | rationem sed (10)
aut maiores impetus aut minores habeant singuli venti.
Quoniam haec a nobis sunt breviter exposita, ut facilius
intellegantur visum est mihi in extremo volumine 10
formas, sive uti Graeci ϲχηματα dicunt, duo explicare, unum
ita de|formatum ut appareat unde certi ventorum spiritus (15)
oriantur, alterum quemadmodum ab impetu eorum aversis
directionibus vicorum et platearum evitentur nocentes flatus.
erit autem in exaequata planitie centrum ubi est littera A, 15
gnomonis autem antemeridiana umbra ubi est B, et a
centro ubi est A | diducto circino ad id signum umbrae (20)
ubi est B, circumagatur linea rotundationis. reposito
autem gnomone ubi antea fuerat, expectanda est dum decrescat
faciatque iterum crescendo parem antemeridianae 20
umbrae postmeridianam tangatque lineam rotundationis
ubi erit littera C. tunc a signo ubi | est B et a signo ubi (25)
est C circino decussatim describatur ubi erit D, deinde
per decussationem ubi est D et centrum perducatur linea
ad extremum, in qua linea erunt litterae | E et F. haec
linea erit index meridianae et septentrionalis regionis. 26
2 aurion x. | autem HS: enim G.
3 eratostenem (H, -ē GS) x.
10 intelle(i Gc, ut 104, 19. 111, 4. 252, 16. 263, 5)gatur x.
11 formā x. | sch(sc S)emata x | explicare HG: explanare S.
12 in marg. H fol. 16b extat octo ventorum rota in XVI partes descripta cf. p. 64, 23.
16 ubi est .b. et .a. centro (a centro GS) ubi est .a. et .b. deducto x.
17 id HS: om. G.
20 parem G: partem HS(Gc).
22 .c. G(H2): .e. H (vel e— pro c— in marg. S2), d S(Gc).
23 .c. HG (vel c supra S2): d S(Gc). | .d. HG (vel d S2 in m.): e S(Gc).
24 per decusationem et centrum ubi est .d. (HG, e SGc, vel d Sc in m.) perducatur x.
25 ad S: ab (extremum) HG. | er̄ litterę S(Gc): erit littera HG.
26 index HG: indextra S. | septentrionales H.
Plain text
13 tunc circino totius rotundationis sumenda est pars XVI,
circinique centrum ponendum est in meridiana linea qua
tangit rotundationem ubi est littera E, et signandum | dextra (5)
ac sinistra ubi erunt litterae G H. item in septentrionali
parte centrum circini ponendum in rotundatione 5
et septentrionali linea ubi est littera F, et signandum
dextra ac sinistra ubi sunt litterae I et K, et ab G ad K
et ab H ad I per centrum lineae perducendae. ita quod
erit spatium | ab G ad H, erit spatium venti austri et (10)
partis meridianae, item quod erit spatium ab I ad K, erit 10
septentrionis. reliquae partes dextra tres ac sinistra tres
dividendae sunt aequaliter, quae sunt ad orientem in
quibus litterae L M et ab occidente in quibus sunt litterae
N et O. ab M ad O et | ab L ad N perducendae sunt lineae (15)
decussatim. et ita erunt aequaliter ventorum octo spatia 15
in circumitione. quae cum ita descripta erunt, in singulis
angulis octagoni cum a meridie incipiemus inter eurum
et austrum in angulo erit littera G, inter austrum et
africum H, inter africum et favonium N, | inter favonium (20)
et caurum O, inter caurum et septentrionem K, inter septentrionem 20
et aquilonem I, inter aquilonem et solanum L,
inter solanum et eurum M. ita his confectis inter angulos
octagoni gnomon ponatur, et ita dirigantur angiportorum
divisiones. |
VII Divisis angiportis et plateis constitutis arearum electio
ad opportunitatem et usum communem civitatis est explicanda 26
aedibus sacris foro reliquisque locis communibus.
et si erunt moenia secundum mare, area ubi forum
2 qua: quae (quę GS) x.
4 ac om. x.
5 ro(u H)tundationis et x.
7 ab .g. ad .k. (h supra S2) et ab .h. ad .i. S (= ed.): ab .g. ad .h. et ab .h. ad .i. G(S2), ab .g. et ab .h. ad .i. H(LP).
10 ab .i. ad .k. (H2) S(Gc): ab .i. ab .k. HG.
11 dextra tres. ac sinistra tres HS(Gc): dextrates ac sinistrates G(S2).
14 ab .l. ad .n. H2 (= ed.): ab .i. ad .n. x.
16 circumitione S: -nem H, -nē G.
20 chaurum x. | caurum H: chaurum HcGS.
23 angiportu(oc)rū H.
24 divisiones. XI. divisis H(LP)G, divisiones. XII. Divisis S(Gc). sequitur enim cap. XII (sine rubr.).
Plain text
constituatur | eligenda proxime portum, sin autem mediterranea, (5)
in oppido medio. aedibus vero sacris, quorum deorum
maxime in tutela civitas videtur esse, et Iovi et Iunoni
et Minervae in excelsissimo loco unde moenium maxima
pars conspiciatur areae distribuantur. Mercurio autem in 5
foro, aut etiam ut | Isidi et Serapi in emporio, Apollini (10)
Patrique Libero secundum theatrum, Herculi in quibus
civitatibus non sunt gymnasia neque amphitheatra ad
circum, Marti extra urbem sed ad campum, itemque Veneri
ad portum. id autem etiam Etruscis haruspicibus disciplinarum 10
scripturis ita est dedicatum, extra | murum Veneris (15)
Volcani Martis fana ideo conlocari uti non insuescat in
urbe adulescentibus seu matribus familiarum veneria libido,
Volcanique vi e moenibus religionibus et sacrificiis evocata
ab timore incendiorum aedificia videantur liberari. Martis 15
vero divinitas cum sit extra moenia dedi|cata, non erit (20)
inter cives armigera dissensio, sed ab hostibus ea defensa
2 a belli periculo conservabit. item Cereri extra urbem
loco, quo non omnes semper homines nisi per sacrificium
necesse habeant adire, cum religiose caste sanctisque moribus 20
is locus debeat tueri. ceterisque diis ad sacrificiorum
| rationes aptae templis areae sunt distribuendae. (25)
De ipsis autem aedibus sacris faciundis et de earum
symmetriis in tertio et quarto volumine reddam rationes,
quia | in secundo visum est mihi primum de materiae
copiis quae in aedificiis sunt parandae, quibus sint virtutibus 26
et quem habeant usum exponere, ＜deinde＞ commensus
aedificiorum et ordines et genera singula symmetriarum
peragere et in sin|gulis voluminibus explicare. (5)
1 mediterraneo x.
3 et (iovi) HG: ut S.
10 &hruscis H.
12 (14) uolcani H: uulcani GS. | ideo: deo (ante corr. 2) S. | insuescant x (-cat S2).
13 adolescentibus GS.
14 vis x.
15 ab (timore) HS: a G.
17 defensa G(S2): -si HS.
18 cereri GS: cerei H.
19 non omnes: nomine x (scil. ex n̄omnesemper …).
20 religione x.
21 deb& x.
23 earum: arearum x.
27 habent (ante corr.) H. | deinde om. x.
Plain text