Appendicula codicum Vitruvii Harleiani Leidensis (Escorialensis) Scletstatensis.
Reading edition
(1) Uncia caerae colligit in fusura aeris uncias VIII et denarios
XVI, aeris cypri uncias VIIII et denarium I, stagni uncias
VII et denarios XVII, argenti uncias X et denarios XII, plumbi
libram I et denarios VI, auri libram et uncias VII et denarios
VIII. 5
(2) De ponderibus. Calculus est ciceris grana duo, et
est quarta pars oboli. quattuor calculi obolum reddunt. duo
oboli scrupulum faciunt. tres scripuli dragmam complent.
dragma scripulus et obolus quadrantem efficiunt. duo quadrantes
statera faciunt. duo stateres unciam reddunt. unciae 10
XII libram efficiunt. librae LXXII talentum faciunt. a quibusdam,
CXX libras talentum faciunt.
(3) De liquidis. Coclear habet dimidiam dragmam, id
est scripulus et obolus. cocleares tres conclam faciunt. conclae
VIII ciatum reddunt. ciati VIIII eminam efficiunt. eminae 15
II sextarium complent. sextarii VI congium reddunt. congia
IIII modium implent. modius unus et semis urnam faciunt.
urnae duae amphoram complent. urnae III cadum, id est artabam.
modii XV gomor reddunt. gomor duo chorum faciunt.
c. 1 excerptum est ex initio fragmenti notissimi De mensura caerae et metalli in operibus fusilibus (quod extat etiam in cod. Scletst. f. 38).
2 cipri untias VIII (sic) & d. S (& om. HL).
3 XVII: sic HLS (XVI. legitur vitio typ. ed. pr. p. IX). | Arngenti sic L.
5 hucusque H (mutilus). reliqua dant LeS.
c. 2 = Hultsch, Metrolog. scriptor. rel. II p. 132 (no. 135, 26-34) e cod. Mutin. s. XIII (cf. p. XXII).
7 Quatuor S. | oboli reddunt S.
8 scripulū S.
10 staterā (sic) LS.
11 duodecim S. | a quibusdam C. X. X. libras t. f. om. (sed in marg. sic suppl.) S.
c. 3 = Hultsch l. c. no. 135, 35-45.
14 obulus S.
15 ciatū reddunt. ciati VIIII (sic LS): om. Mut.
16 Congiū … Congia .IIII. LS: conzum … conzia tria (vulg.) Mutin.
18 anphorā L, amforā S. | artabū LS.
19 Modia XV LS: modii XIV Mut.
(4) Scripuli XVIII faciunt unciam. medietas dragmae est
scripulus et obolus. hoc debet pensare coclear.
(5) confectio dialthaeas calastica recipit haec.…
troclitis libram I S, faeni graeci eminam, lini seminis eminam.
haec omnia infundis per triduum in aquae sextariis VIII 5
in vaso aeneo. post haec tam diu coquis donec siccentur. deinde
colas fortiter et pensas de suco ipso libras II, olei libras
II, et mittis in cacabum et coquis ad ignes lentos et semper
agitas, donec sucus consumatur et solus oleus remaneat. sic
iterum colas et mittis oleum in cacabum mundum et ponis ad 10
focum. addis cerae libram I, colophoniae libram I, galbani
optimi ÷ IIII. conficis, uteris. facit enim ad multa et non
solum podagricis sed et duricias viscerum habentibus. et
quartanarios in stomacho imposita medetur, et si quae sunt
duritiae solvit. et ad omnes inflationes stomachi ＜facit＞, et 15
non solum inflationes curat, verum etiam ventris constrictionem
quamvis antiquissimam sine aliquo labore ita solvit et temperat
ut mirum sit. antiquissima squibala resolvit et macronosiam
e stomacho discutit.
(6) Tinctio vitri pratini. Tere vitrum bene, limas 20
aeramen mundum et mittes in libra de vitro aeramen ÷ III et
coques per dies tres. Alia tinctio. Teres vitrum bene, mittes
per libram aeramen uncias II, alumen aegyptium ÷ I, et decoques
per dies tres. Alia lactei coloris. In libra mittes
1 XVIII. (sic) LS (pro XXIIII).
2 obulus S qui om. coclear. idem om. (quod seq. in Le) c. 5.
c. 5 ex Antidotario (om. S). Conf dialtea calisticū L (cf. To dialtheas Th. Pr. p. 375, 3).
4. ≣roclites i. e. myrrae troglodytidis vel -ditis Th. Pr. ind. p. 546. | liƀ. IS∕∕∕∕∕ · fenugrecu . emina . lini¦semen . emina sic cod.
5 haec omnia: multas species (et eam ipsam unde nomen) ab initio neglectas esse ostendit Escorial., qui post recipit haec sic incipit Euisci radices … (SB. 112, 180). | ꝑtriduo L. | aqua .SS. VIII. L.
7 ipsos L. | oleo liƀ L.
8 ignis lent⟦o⟧ſ (cum lac.) L.
9 soluſ oleuſ sic L.
10 in cacabo mundo L (sed supra in cacabū).
11 galbano optimo ē | IIII sic L. | colofoniae L (sc. resinae).
12 multas L.
13 sed & ad d. L. | & ad qu. L.
18 antiquissimas squibalas L cf. Theod. ind. p. 542. 534 et Simon Jan. s. v. | magron⁅o⁆‿sia L.
19 aestomacho L.
20 sequentia scribo, ut leguntur in LS. c. 6 = Exc. (post Mappam) Scletst. f. 43b.
22 tincto L.
23 ae(ę S)gyptia sic LS (aluminis ęgyptii Exc.).
24 lactis S. | In libra m. st.—dies II haec in marg. suppl. L, qui in textu om. rubr. sequentem T. S. eamque verbis ad quae pertinet postponit (item in seqq.). recta servavit S.
stagni ÷ III et decoques per dies II. Tinctio sanguinea.
In libra mittes cinnabarin ÷ III et decoques dies duos. Tinctio
rubea. In libra vitri triti psimithin ÷ II et coques dies
sex. Tinctio alithini. Absque igne tinctum. ungues subtiles
vitria et ungues dracontea anamemigmenis, et fiet sicut 5
rubea.
(7) Crisocolon. In omnia calcu cecaumenu ÷ I, saponis
olei solidos III, calcitarii solidum I. ista commisces. primo
teres calcu cecaumenu utiliter ad pulverem, et calcitarin semotim,
et commisces cum sapone et quantum necesse fuerit ＜aqua＞ 10
ipsum crisocolon. Aliud crisocolon. Calcu cecaumenu
libram I, alumen solidos duo. Crisocolon. Aurum commixtum
cum argento vivo. et post haec intrat in caliclum, et
ardet ipsum argentum vivum. et post tolles aurum et teres
in mortario munditer donec fiet pulvis, et commiscis illum cum 15
sapone ex oleo quantum suscipit coctio crisocolli.
(8) Argenti gluten. Argenti partes II et aeramen partem
I. Alia. argenti gluten. Argentum mixtum cum argento
vivo. et pones in ignem donec desiccetur. et post haec teris
utiliter donec fiat pulvis et tum miscis cum sapone et aqua 20
quod sufficit. Aeramenti gluten. Aeramen libram I, plumbi
libras II commisces. solves primum aeramen, deinde mittes
plumbum et commisces in unum. Stagni gluten. Stagni
partes II et plumbi unam. Petrae gluten. Marmoris albi
2 cinnabarin L, -rī S. | dies II. S.
3 vḅitri L. | psimitu S.
4 unuge̦s Lc.
5 vitrea Exc.
6 robea LS.
c. 7 = Exc. Scl. f. 15b (confectio crisocollæ).
7 In omnıa L(e), In om̅ı̅a S (om. Exc.). | sapone (-nis Exc.) olei(-ea S) LS.
8 commiscens LS.
9 calcuc.—(11) crisocollum S et Exc.: om. L. | utiliter pulver S. | calcitar insemotim S (calcitarıvụ̄ semotim Exc.).
10 commiscens S, -ce Exc. | aqua Exc.: om. S. | 11 ipsu crisoclon S, ad ipsum criso collum Exc.
12 alum̄ soꝉ. II. S, aluminis soꝉ II Exc. | Item criso collon Exc. corr.
13 argentu vibu ante corr. L.
14 et post haec intrat in caliclū LS: mittitur in calido Exc.
c. 8 seq. ib. in Exc. f. 15b, ubi Argiri confectio cum suprascr. corr. I̅t̅ argenti gluten.
17 heramen (semper) L, ęram̄ S.
18 cū argentum vibum L.
19 siccetur S et ante corr. Exc. | teris L: turris S.
21 quod LS: quantum Exc. | Heramenti g. L, Ęr. g. S, ut corr. Exc. supra Calcocollae confectio.
22 commiscens solvens L
23 commisceṇ̇s L. | Stagnicollae confectio Exc. (ubi supra gluten corr.).
24 Conf. lithocollae Exc. (ubi supra corr. Petrae gluten).
trito pulvere tolles ictiocollon ÷ I, taurocollon ÷ I et mittes
cum aqua. commixta coques et dum bullierit mittes pulverem
marmoris et facies gluten marmoris. Petrae gluten. Ictiocollon
÷ II, casei gluten ÷ II. et mittes ex ipso pulvere marmoris,
sicut superius. Ligni autem gluten. taurocollon semotim, 5
ictiocollon semotim glutat. aurum autem et argentum,
sicut superius docuimus in exaurata.
(9) Compositio brondisino. aeraminis partes duas,
plumbi unam, stagni unam.
(10) Compositio cinnabarin alithinis et mundissimae 10
ex argenti vivi et sulfuris vivi urina munda partem unam,
argenti vivi partes duas, et ipsa mundissima. tolles ampullam
fortem et sine fumo, qui et calorem sufferet. sulfur tritum
et admixtum argento vivo mittes in ampulla non plena minus
habente uncias II. quod si maior erit, et tres uncias minus 15
habeat. et mixta exagita. et facies fornacem minorem vitriarii,
ut ampullam large capiat, et dimittes locum unde ampulla
ingrediatur, et divides cannas, et inde incendes fornacem.
dimittes et alias fenestras minores, unde exalet flamma in
circuitu ampullae. signum autem coctionis hoc est. dum 20
videris ubi minus habet ampulla porfirizonta fumum et colorem
facientem ut cinnabarin, desines succendere. leviter autem
succendes, ne ex multo incendio ampulla crepet. et dum percoctum
fuerit, dimittes eam refrigidare.
(11) Lulax id est indica compositio. larin ÷ II, vitrioli 25
1 tritū pulverē(-re S) LS. | yctio(yccio- S)collon LS.
3 facis L. | Lithocolla. Item alia Exc.
5 Ligna LS. | glut≣ L, glutat S, ubi Exc. Ligni autem gluten ＜glutat sic add. corr.＞ cf. xylocollam Diosc.
6 gluten(-en in ras.). aurum autem L (ubi glutat Exc.), Glutat aū aurū S.
c. 9 = Exc. f. 22.
8 brondisino L, -sono S (brundisii Exc.).
9 plumbi una ⁛ stagni una L (et sine p. S).
c. 10 = Exc. f. 22.
10 ἀληθινῆϲ mundissimę LS: mundi spume a. v. Exc.
11 vivbi L. | sulphuris S. | urina munda om. Exc. | parte una S.
12 tollens LS (tolle Exc.).
13 qui & sic LS (quia et calor est Exc.). | sufferịt L, -rit ante corr. (-ret) S. | sulfhur L, sulphur S.
14 vivbo L. | mittis LS. | ampula L, ampullā n̄ plenvs S.
15 ÷ II LS. | tres ÷ LS.
17 dimittis LS. | ampullam(-ā S) LS (-la Exc.).
18 devides ante corr. L.
19 demittes L. | flamina S.
21 calorem LS.
22 desinis S.
23 ampullę crepat LS.
c. 11 sequitur etiam in Exc. f. 22b quomodo componatur lulax i. indicū.
25 Ludax S. | indico S et ante corr. L. | iarin hic L.
mundi ÷ IIII, alumen aegyptium ÷ II, guatu ÷ II, ipsum autem
guatum semotim pisa munditer, larin vero et vitriolum et
alumen in unum. et tolles saponem ex oleo sine calce dimidiam
unciam, et commisces in ipsa tres species. post quod
pisas, commisces diligenter secundo cum sapone. et deinde 5
tolles guatu pisatum ut oportet, et commisces et ipsum cum
supra dictis speciebus, et defricas diligenter. diem unam
requiescere.
confectio eius haec est. tolles urinam mundam libram I,
et ipsum despumatum et commixtum cum ipsa sis species. 10
Specierum et ponderum atque colorum sumpta
ex phisicis probamenta finiunt. Amen. ＜ΘΕΟΥ ΔΟΞΙΑϹ.
Compos voti factus sum qui cognoverim quae sint in structuris
et aedificiis adservanda.＞
(12) De rosato. 15
Quinque libras rosae pridie purgatae in vini veteris X
sextariis mergis, et obstringit. a dies X despumati mellis libras
adicies, et uteris.
De oleo liliacio. Per olei libras singulas dena lilia
curabis infundere, et vas vitreum quadraginta diebus locare 20
sub divo.
De oleo roseo. In olei libras singulas rosae purgatae
singulas uncias mittis, et VII diebus in sole suspendis
et luna.
De rodomeli. In suci rosae sextariis singulis libras 25
singulas mellis admisces, et diebus XL sub sole suspendis.
1 (et 2) gautu S (ubi uuatum bis Exc. = herba isatis cf. Anecd. II, 117).
2 guatū L. | semitim S. | pisa L: ipsa S.
3 sine calce LS: sine salē Exc.
4 in ipsa: ipsas Exc.
5 pisas L: ipsas S
6 guatu pisatū L, gaittu (hic) pisatu S (ubi guuatum Exc.).
8 sic (om. dimittes, quod habent Exc.) LS.
9 sic (om. rubrica) sine lac. LS (item Exc.). | urina munda librā I L, ur. mundo libra I S.
10 ipso di(e S)spumatum (-u S) LS. | cum ipsa sis species (sic pro ipsas ispecies) etiam Escor., cum ipsas species S.
11 collorum … phicis S.
12-14 haec solus (sic) add. S (θεῷ δόξα etc., om. ut Leid., etiam Escor.).
13 coguerim (sic) S.
c. 12 ex Palladio (in m. Maio extr. VI, 13-16).
16 Quinque L: Quibus S.
17 pro et post triginta dies X … (!).
19 Per om. S. | dena¦lilia L, denallia S.
23 septem S.
25 De rodo meli L, De rodo melle S.
26 ex (d.) S.
(13) Si fistulae aequalis grossitudinis fuerint et maior
minorem in sua longitudine bis habuerit et insuper concavitatis
eius diametrum, diapason consonantiam ad se invicem
resonabunt. Item si fistula maior fistulae minoris longitudinem
quater in se habeat et insuper diametri quod in cavo est ter 5
mensuram contineat, bis diapason consonantiam resonabunt.
Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper
longitudinis eius tertiam partem nec non et tertiam diametri
quod in cavo est, diatessaron consonantiam resonabunt.
Item si fistula maior minorem in se totam habeat et insuper 10
longitudinis eius medietatem simul cum medietate diametri
quod in cavo est, diapente consonantiam resonabunt. Item
si fistula maior habeat in se fistulam minorem totam et insuper
longitudinis eius octavam partem, tonum resonabunt.
Item si fistula maior fistulam minorem in se habeat totam et 15
insuper longitudinis eius partem sextam decimam, haec consonantia
semitonium erit.
c. 13 eadem manu scriptum sine rubrica sequitur in solo S (om. L, ubi sequitur subscriptio nominis Joh. ep̅i̅ Warmiensis manu s. XV). legitur etiam (inscr. Iterum de fistulis) in cod. Bern. B. 56 s. X (Hagen) post notissimimum fr. de fistulis organicis (v. praef. ed. pr. p. XII), quod ex cod. illo denuo edidit A. Schubiger, Musikalische Spicilegien Berl. 1876 S. 82-85. habetur idem fragmentum in cod. Einsidl. 319 s. X (Gabriel Meier, Catal. I, 290), initium etiam in cod. Berlin. Phill. 1817 s. X (Verz. I, 397).—additionem aliam hic habet post Finit suum et sententiam latinam graecis litteris male scriptam cod. Escorialensis, scil. epistolas duas, quarum altera ab congregatione beatorum Medardi et Sebastiani K. regi data (Sitz.-Ber. d. Wiener Ak. ph. h. Kl. 112, 181).
9 diatesseron S. | sonabunt (hic) S.
14 tonus S.
15 fistola (hic) S.
17 reliquum paginae (versuum 18 ex 23) vacuum in S.