LIBER NONUS.
Reading edition
1 | Nobilibus athletis qui Olympia Pythia Isthmia Nemea (5)
vicissent, Graecorum maiores ita magnos honores
constituerunt uti non modo in conventu stantes cum palma
et corona ferant laudes, sed etiam cum revertantur in 15
suas civitates cum victoria triumphantes quadrigis in
moenia et in patrias | invehantur e reque publica perpetua (10)
vita constitutis vectigalibus fruantur. cum ergo id
animadvertam, admiror quid ita non scriptoribus eidem
honores etiamque maiores sint tributi, qui infinitas utilitates 20
aevo perpetuo omnibus gentibus praestant. id enim
magis erat institui dignum, quod | athletae sua corpora (15)
exercitationibus efficiunt fortiora, scriptores non solum
1 fuerit . ea (.Ea) autem: sic x (in lacuna. de cisternis, quae spectent ad v. 7 sqq., cf. Plin. 36, 173. Pall. 1, 17).
2 possit (sc. aqua): possint x (possunt ante corr. H).
3 et suaviorem EG: om. HS.
4 quo om. G (non E).
9 gnominicis x.
12 phithia EG: om. HS (i. m. pithia Sc gr.). | nemaea HG, nemea E, ne mea S.
15 fuerant x (ſerant supra gr. Sc).
17 inve|hanturereq; H, invehant᷑ . ęreque S: invehantur . reque (. |req⁊ G) EG.
19 eidem H(Gc): idem EGS.
22 athla&e H, adletę S (athletę EG).
Plain text
suos sensus sed etiam omnium, ＜cum＞ libris ad discendum
2 et animos exacuendos praeparant praecepta. quid
enim Milo Crotoniates quod fuit invictus prodest hominibus
aut ceteri qui eo genere fuerunt victores, nisi quod
| dum vixerunt ipsi inter suos cives habuerunt nobilitatem. 5 (20)
Pythagorae vero praecepta Democriti Platonis Aristotelis
ceterorumque sapientium cotidiana perpetuis industriis culta
non solum suis civibus sed etiam omnibus gentibus recentes
et floridos edunt fructus. e quibus qui a teneris
aetatibus | doctrinarum abundantia satiantur, optimos habentes
sapientiae sensus instituunt civitatibus humanitatis 11
mores aequa iura leges, quibus absentibus nulla potest
3 esse civitas incolumis. cum ergo tanta munera ab scriptorum
prudentia pri|vatim publiceque fuerint hominibus (5)
praeparata, non solum arbitror palmas et coronas his tribui 15
oportere sed etiam decerni triumphos et inter deorum
sedes eos dedicandos iudicari.
Eorum autem cogitata utiliter hominibus ad vitam
ex|plicandum e pluribus singula paucorum uti exempla ponam, (10)
quae recognoscentes necessario his tribui honores 20
4 oportere homines confitebuntur. et primum Platonis e
multis ratiocinationibus utilissimis unam quemadmodum
ab eo explicata sit ponam. locus aut ager paribus lateribus
si erit quadra|tus eumque oportuerit duplicari, quod (15)
opus fuerit genere numeri quod multiplicationibus non 25
invenitur, ex descriptionibus linearum emendatis reperitur.
est autem eius rei haec demonstratio. quadratus locus
qui erit longus et latus pedes denos efficit areae pedes C.
si ergo opus fuerit eum dupli|care et pedum CC item e (20)
paribus lateribus facere, quaerendum erit quam magnum 30
latus eius quadrati fiat ut ex eo CC pedes duplicationibus
areae respondeant. id autem numero nemo potest invenire.
1 cum om. x.
5 inter suos EGS: interuos H.
7 sapientium HEG: -tū S.
10 habent x.
24 duplicari EG: -re HS. | quod (o.): quo (oq) S.
25 quod (m.) HS: quo EG.
26 ex: eo x.
29 duplicari pedum (-ū) x.
Plain text
namque si XIIII constituentur, erunt multiplicati pedes
5 CXCVI, si XV, pedes CCXXV. ergo quoniam | id non explicatur (25)
numero, in eo quadrato longo et lato pedes X
quod fuerit, linea ab angulo ad angulum diagonios perducatur,
uti dividantur duo trigona aequa magnitudine, 5
singula areae pedum quinquagenum, ad eiusque lineae diagonalis
longitudinem locus quadratus paribus lateribus
de|scribatur. ita quam magna duo trigona in minore quadrato (30)
| quinquagenum pedum linea diagonio fuerint designata,
eadem magnitudine et eodem pedum numero quattuor in 10
maiore erunt effecta. hac ratione duplicatio grammicis
rationibus ab Platone, uti schema subscriptum erit in ima
pagina, ex|plicata est. (5)
6 Item Pythagoras normam sine artificis fabricationibus
inventam ostendit, et quod magno labore fabri normam 15
facientes vix ad verum perducere possunt, id rationibus
et methodis emendatum ex eius praeceptis explicatur.
namque | si sumantur regulae tres e quibus una sit pedes III (10)
altera pedes IIII tertia pedes V, eaeque regulae inter se
compositae tangant alia aliam suis cacuminibus extremis 20
schema habentes trigoni, deformabunt normam emendatam.
ad eas autem regularum singularum longitudines si singula
quadrata pari|bus lateribus describantur, quod erit trium (15)
latus, areae habebit pedes VIIII, quod IIII, XVI, quod V erit,
7 XXV. ita quantum areae pedum numerum duo quadrata 25
ex tribus pedibus longitudinis laterum et quattuor efficiunt,
aeque tantum numerum reddidit unum ex quinque descriptum.
id Pytha|goras cum invenisset, non dubitans a (20)
Musis se in ea inventione monitum, maximas gratias agens
hostias dicitur his immolavisse. ea autem ratio quemadmodum 30
4 quod HGS: que E. | diagonis x.
9 designatae (-ę EGS) x.
12 scema x (item v. 12). | subscriptum est (ē.) explicata est in ima pagina x.
15 quod: quam x.
19 tertia EGS: terua H. | eaeque (eęque S) HS: haeque (hęque G) EG.
21 ≣trigoni (cum ras.) HS.
23 quod: cum (cū) x.
26 longitudinis EGS: -nes H.
27 reddidit (sic) x. | quinque HS: .V. EG
28 amusise H, amusisse EGS (separant se Ec Gc Sc).
30 immolavisse HEG: immolasse S.
Plain text
in multis rebus et mensuris est utilis, etiam in
aedificiis scalarum aedificationibus uti temperatas habeant
8 graduum librationes est ex|pedita. si enim altitudo (25)
contignationis ab summa coaxatione | ad imum libramentum
divisa fuerit in partes tres, erit earam quinque in scalis 5
scaporum iusta longitudine inclinatio, ＜uti＞ quam magnae
fuerint inter contignationem et imum libramentum altitudinis
partes tres, quattuor a perpendiculo rece|dant et (5)
ibi conlocentur inferiores calces scaporum. ita si erunt,
temperatae et graduum et ipsarum scalarum erunt conlocationes. 10
item eius rei erit subscripta forma.
9 Archimedis vero cum multa miranda inventa et varia
fuerint, ex omnibus etiam infinita sollertia id quod exponam
| videtur esse expressum. nimirum Hiero Syracusis (10)
auctus regia potestate, rebus bene gestis cum 15
auream coronam votivam diis inmortalibus in quodam
fano constituisset ponendam, manupretio locavit faciendam
et aurum ad sacoma adpendit redemptori. is ad tempus
opus manu factum subtiliter regi | adprobavit et ad sacoma (15)
10 pondus coronae visus est praestitisse. posteaquam indicium 20
est factum dempto auro tantundem argenti in id
coronarium opus admixtum esse, indignatus Hiero se contemptum
esse neque inveniens qua ratione id furtum deprehenderet,
rogavit Archimeden uti in|sumeret sibi de (20)
eo cogitationem. tunc is cum haberet eius rei curam, 25
casu venit in balineum ibique cum in solium descenderet,
animadvertit quantum corporis sui in eo insideret tantum
3 librationes S: -nis HEG.
4 coaxatione S(Gc): coaxitione HEG.
5 quinque HS: .V. EG.
6 iusta longitudine HS: iuxta longitudinem (-ē G) EG. | inclinatio quam x.
8 tres (. S) quattuor HS: .III.IIII. EG.
9 interiores x. | si: sic x.
10 graduum ipsarum (om. et) x.
14 nimirum: nimium est (nimiū ē. S) x (i. m gr. n̄ minimū est Sc). | enim (post hiero) add. x. | sy(i E)racussis EG.
18 (19) sacomā (-am H 19) x. | redemptoriis (ad t.) x (-ri,is Sc).
22 contemtum H et ante corr. E.
23 furtum HS(Gc): futurum EG. | reprae (H, prę G, p̄ ES)henderet x.
24 archimeden HEG: -dē S. | inse sumeret x.
25 is S: his HEG.
26 balineum HS: balneum EGSc.
27 corporis S: incorporis HEG.
Plain text
aquae extra solium effluere. idque cum eius rei rationem
explicationis ostendisset, non est moratus sed | exsiluit (25)
gaudio motus de solio et nudus vadens domum | versus
significabat clara voce invenisse quod quaereret. nam
11 currens identidem graece clamabat ευρηκα ευρηκα. tum 5
vero ex eo inventionis ingressu duas fecisse dicitur massas
aequo pondere quo etiam fuerat corona, unam ex auro et
alteram | ex argento. cum ita fecisset, vas amplum ad (5)
summa labra implevit aqua, in quo demisit argenteam
massam. cuius quanta magnitudo in vase depressa est, 10
tantum aquae effluxit. ita exempta massa quanto minus
factum fuerat refudit sextario mensus, ut eodem modo
quo prius fuerat ad labra | aequaretur. ita ex eo invenit (10)
quantum pondus argenti ad certam aquae mensuram responderet.
12 cum id expertus esset, tum auream massam 15
similiter pleno vase demisit et ea exempta eadem ratione
mensura addita invenit deesse aquae non tantum sed minus,
quanto minus magno corpore eodem pon|dere auri massa (15)
esset quam argenti. postea vero repleto vase in eadem
aqua ipsa corona demissa invenit plus aquae defluxisse in 20
coronam quam in auream eodem pondere massam, et ita
ex eo quod defuerit plus aquae in corona quam in massa,
ratiocinatus deprehendit argenti in auro mixtio|nem et manifestum (20)
furtum redemptoris.
13 Transferatur mens ad Archytae Tarentini et Eratosthenis 25
1 idque: itaque x. | eius rei HS(Gc): eius ei G, ei eius E.
2 exiluit H, exiliuit ES, exsiluit G.
3 versus: verius x.
5 ΕΥΡΗΚΑ (bis) H et (e pro ε) GS et (Λ pro Α) E.
9 libra H (labra EGS). | aque H, aquę EGS. | dimisit x (demisit Gc).
10 vasū HG, vasum E (vas S).
12 mensus est (ē. EGS) ut x.
14 q. ad certum pondus x.
16 (19) vaso x (-se S). | demisit HS: dimisit EG.
17 deesse aquae: ex aquae (-ę EGS) x. | sed minus: se (sed Sc gr.) minore x.
20 demissa HS: dimissa EG.
21 coronam (-nā EGS) sic x. | aurea … massa Sc (-ā ante ras. S), aureā … |massa (sic) G (sed massā Gc = HES).
22 quod fuerit plus aquae x.
23 rep̄(sic HS, prę EG)hendit x. | mittionem H.
25 tarenti S, taremtim (ante corr.) E. | a(e Gc)ratosthen(m E)is EG.
Plain text
Cyrenaei cogitata. hi enim multa et grata a
mathematicis rebus hominibus invenerunt, itaque cum in
ceteris inventionibus fuerint grati, in eius rei cogitationibus
maxime | sunt suspecti. alius enim alia ratione explicaverunt
quod Delo imperaverat responsis Apollo, uti arae 5
eius quantum haberent pedum quadratorum id duplicaretur
et ita fore ut i qui essent in ea insula tunc religione
14 liberarentur. itaque | Archytas hemicylindrorum descriptionibus, (5)
Eratosthenes organica mesolabi ratione idem explicaverunt.
cum haec sint tam magnis doctrinarum iucunditatibus 10
animadversa et cogamur naturaliter inventionibus
singularum rerum considerantes effectus moveri, multas
res attendens admiror etiam Demo|criti de rerum natura (10)
volumina et eius commentarium quod inscribitur χειροκμητων,
in quo etiam utebatur anulo ut signaret cera molli 15
quae esset expertus.
15 Ergo eorum virorum cogitata non solum ad mores
corrigendos sed etiam ad omnium utilitatem perpetuo sunt
prae|parata. athletarum autem nobilitates brevi spatio (15)
cum suis corporibus senescunt. itaque neque cum maxime 20
sunt florentes neque posteritati hi, quemadmodum sapientium
16 cogitata homimum vitae, prodesse possunt. cum vero
neque moribus neque institutis scriptorum praestantibus
tribuantur | honores, ipsae per se mentes aeris altiora (20)
prospicientes memoriarum gradibus ad caelum elatae, aevi 25
inmortalitate non modo sententias sed etiam figuras eorum
1 hii H.
3 fuerint HS(Gc): fuerunt EG. | concitationibus x.
4 explicarentur x (-rent Sc).
5 impet(& H)raverat x (sed t erasit Sc). | arae(ę S) HS: areę EG.
6 duplicarentur x (-rent Sc).
7 fore ut i: forenti HS, forent hi EG.
8 archy(i EGS)tas cylindrorum x.
9 mesolabi (sic) x (Hultsch: Berl. phil. Woch. XVII, 771).
14 quod (| H) scribitur ΧειΡΟΤΟΜΗΤΟΝ H et (cum e pro ε) EG, χeιroτomeτon S.
15 anulo signaretur amolcie (a molḷı̇cıe S) est (ē GS) expertus x.
20 itaque neque cū maxime sunt EG: om. HS.
21 hii H. | sapientū S.
24 autem (aū) post ipsae(e) add. x. | aeris HG, aerı≣s E, ęris S.
25 elati x. | aeuum imor(euū īmor- S)talitati HS, ae(ę E)uo inmortali EG.
Plain text
posteris cogunt esse notas. itaque qui litterarum iucunditatibus
intinctas habent mentes non possunt non in suis
pectoribus dedicatum habere | sicuti deorum sic Ennii poetae
simulacrum. Accii autem carminibus qui studiose
delectantur non modo verborum virtutes sed etiam figuram 5
17 eius videntur secum habere praesentem. item plures post
nostram memoriam nascentes cum | Lucretio videbuntur (5)
velut coram de rerum natura disputare, de arte vero rhetorica
cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent
sermonem de lingua latina, non minus etiam plures 10
philologi cum Graecorum sapientibus multa deliberantes
secretos cum his videbuntur habere sermones, | et ad summam (10)
sapientium scriptorum sententiae corporibus absentibus
vetustate florentes cum insunt inter consilia et
disputationes, maiores habent quam praesentium sunt 15
18 auctoritates omnes. itaque, Caesar, his auctoribus fretus
sensibus eorum adhibitis et consiliis ea volumina conscripsi,
et prio|ribus septem de aedificiis, octavo de aquis, (15)
in hoc de gnomonicis rationibus quemadmodum de radiis
solis in mundo sunt per umbras gnomonis inventae quibusque 20
rationibus dilatentur aut contrahantur explicabo.
I Ea autem sunt divina mente comparata habentque
ad|mirationem magnam considerantibus, quod umbra gnomonis (20)
aequinoctialis alia magnitudine est Athenis alia
Alexandriae aliae Romae non eadem Placentiae ceterisque 25
orbis terrarum locis. itaque longe aliter distant descriptiones
horologiorum locorum mutationibus. umbrarum
enim aequinoctialium mag|nitudinibus designantur analemmatorum (25)
formae, e quibus perficiuntur ad rationem locorum
2 instinctas x.
3 pectoribus: corporibus G (sed supra ī aꝉ pectoribus Gc). | dedicatas x. | enni H.
4 acci (ante corr.) E.
6 prae(prę- E, p̄- GS)sentem esse (| H, . EGS) Item x.
13 sapientū S.
18 septem HS: VII. EG (scil. dixi).
20 inventa . equibꝰq⁊ S (unde inventaę . q. Gc).
25 placentine S.
26 descrip(b H)tionis HS (-nes EG).
28 designantur EG: desidesignantur H, si designantur S(Gc).
29 locorum: longorum x (ubi i. m. S2 ꝉ horologiorū).
Plain text
et umbrae gnomonum horarum descriptiones. αναλημμα
est ratio conquisita solis cursu et umbrae crescentis
ad brumam observatione inventa, e qua per rationes architectonicas
circinique descriptiones est | inventus effectus
2 in mundo. mundus autem est omnium naturae rerum 5
conceptio summa caelumque sideribus et stellarum cursibus
conformatum. id volvitur continenter circum terram atque
mare per axis cardines extremos. namque in | his locis (5)
naturalis potestas ita architectata est conlocavitque cardines
tamquam centra, unum a terra et mari in summo 10
mundo ac post ipsas stellas septentrionum, alterum trans
contra sub terra in meridianis partibus, ibique circum eos
cardines orbiculos circum centra uti in torno perfecit, qui
| graece πολοι nominantur, per quos pervolitat sempiterno (10)
caelum. ita media terra cum mari centri loco naturaliter 15
3 est conlocata. his natura dispositis ita uti septentrionali
parte a terra excelsius habeat altitudinem centrum, in
meridiana autem parte in inferioribus locis subiectum a
terra | obscuretur, tunc etiam per medium transversa et (15)
inclinata in meridiem circuli lata zona XII signis est conformata, 20
quorum species stellis dispositis XII partibus
peraequatis exprimit depictam ab natura figurationem.
itaque lucentia cum mundo reliquisque sideribus ornatu
circum terram | mareque pervolantia cursus perficiunt ad (20)
4 caeli rotunditatem. omnia autem visitata et invisitata 25
temporum necessitate sunt constituta. ex quis sex signa
numero supra terram cum caelo pervagantur, cetera sub
terram subeuntia ab eius umbra obscurantur. sex autem
1 gnomoniū HS (-nū EG). | Λ(Α S)ΝΑΛΗΜΜΑ HS, ΛΝΛΛΗΜΜΑ G, ΛΝΛΗΜΜΛ E.
3 ad brumam: abrumae H, a,brumę S, abrume E, abruinę (sic) G.
6 et stellarum cursibus EG: om. HS.
7 conformatus (-tꝰ S) x (-tū Gc).
9 architecta HS (-tata EG).
10 et mari: in(m EGc)mani x.
12 circa S.
14 πολοι: paſde x (i. m. pali S2).
17 altitudinē HS(Gc): -ne EG.
20 lata: delata x.
21 quorum: quae eorum x.
23 ornatū (HSG, -tum E) x.
24 circa S.
26 ex quis (qıſ S) sex (sic) x.
28 eius EG (eiꝰ) S: eis H (eiụ̇s Gc).
Plain text
ex his semper supra terram nitun|tur. quanta pars enim (25)
novissimi signi depressione coacta versatione subiens sub
terram occultatur, tantundem eius contrarii conversationis
necessitate supergressum rotatione | circumacta trans locis
patentibus ex obscuris egreditur ad lucem. namque vis 5
una et necessitas utrimque simul orientem et occidentem
5 perficit. ea autem signa cum sint numero XII partesque
duodecumas singula possideant mundi versentur|que ab (5)
oriente ad occidentem continenter, tunc per ea signa contrario
cursu luna stella Mercurii Veneris ipse sol itemque 10
Martis et Iovis et Saturni ut per graduum ascensionem
percurrentes alius alia circumitionis magnitudine ab occidente
ad orientem in mundo pervagantur. luna die octavo
et vi|censimo et amplius circiter hora caeli circumitionem (10)
percurrens ex quo signo coeperit ire ad id signum revertendo 15
6 perficit lunarem mensem. sol autem signi spatium
quod est duodecuma pars mundi mense vertente vadens
transit. ita XII mensibus XII signorum intervalla pervagando
cum redit | ad id signum unde coeperit, perficit (15)
spatium vertentis anni. ex eo quem circulum luna terdecies 20
in XII mensibus percurrit, eum sol eisdem mensibus
semel permetitur. Mercurii autem et Veneris stellae circa
solis radios utique centrum eum itineribus coronantes regressus
retrorsus et retardationes | faciunt, et ita stationibus (20)
propter eam circinationem morantur in spatiis signorum. 25
7 id autem ita esse maxime cognoscitur ex Veneris
2 subiens EG: subic(t S)iens HS.
3 contrariae con(c̄ S)versationis n. sup(b G)pre(ae H)ssa notatione x.
4 trans: sic x (ut trans contra 219, 7).
5 ex: & x. | vis una & n. H: vis una n. E, vis et n. G.
8 duodecumas H: -cimas EGS.
9 continenter HS(Gc): -tes EG.
10 (et 22) mercuri H.
11 ascensione H.
14 vicesimo HSE, vicessimo G. | hora HS(Gc): horā (-am E) EG. | circuitionem (hic, non v. 12) x.
15 coeperit HE(Gc): cęperit H, ceperit S.
17 duodecuma H: -cima EGS.
19 coeperit H(Gc), ceperit S: coepit E, cępit G.
21 eū sol eisdem EGS: cum sole isdem H.
23 uti ꝑ centrum (|| H -ū GS) cum (cū) iti(e⃓ Sc)neribus x.
24 retardationes EG: -ne H, -nē S. | et ita Oehmichen: etiam (&ıā) x.
Plain text
stella, quod ea cum solem sequatur, post occasum eius
apparens in caelo clarissimeque lucens vesperugo vocitatur,
aliis autem temporibus eum antecurrens et | oriens ante (25)
lucem lucifer appellatur. ex eoque nonnumquam plures
dies in uno signo commorantur, alias celerius ingrediuntur 5
in alterum signum. itaque quod non aeque peragunt
numerum dierum in singulis signis, quantum sunt moratae
| prius transiliendo celerioribus itineribus perficiunt iustum
cursum. ita efficitur uti quod demorentur in nonnullis
signis, nihilo minus cum eripiant se ab necessitate morae, 10
8 celeriter consequantur iustam circumitionem. iter autem
in | mundo Mercurii stella ita pervolitat uti trecentesimo (5)
et sexagensimo die per signorum spatia currens perveniat
ad id signum ex quo priore circumlatione coepit facere
cursum, et ita peraequatur eius iter ut circiter tricenos 15
9 dies in singulis signis habeat numeri rationem. Veneris
autem cum est libe|rata ab inpeditione radiorum solis, (10)
XXX diebus percurrit signi spatium. quo minus quadragenos
dies in singulis signis patitur, cum stationem fecerit
restituit eam summam numeri in uno signo morata. ergo 20
totam circinationem in caelo quadringentesimo et octogensimo
et quinto die permensa iterum | init signum ex (15)
10 quo signo prius iter facere coepit. Martis vero circiter
sexcentesimo octogensimo tertio siderum spatia pervagando
pervenit eo ex quo initium faciendo cursum fecerat ante, 25
et in quibus signis celerius percurrit, cum stationem fecit
explet dierum numeri rationem. Iovis autem | placidioribus (20)
gradibus scandens contra mundi versationem, circiter
2 vesperugo litt. unc. scr. S.
5 uno om. x.
8 iustum cursum. Ita efficitur EG: om. HS.
11 circuitionem x. | Iter (It̄ S) HSG: Item E.
12 mercuri H. | trecentissimo G (non E).
13 sexagensimo H: -gesimo ES, -gessimo G.
14 circulatione x.
15 trecenos S.
18 quo HSG: qm̄ E.
20 Ergo totam (ā) EGS: ergotam H.
21 circitionem (-nē G) HG, circionē S, circuitionem E.
22 (24) octogensimo HG: -gesimo ES (24 etiam Gc). | permensa EGS: permansa H. | inid (H, in id EGS) x.
24 sescentesimo H(Gc), sexc. EGS.
Plain text
CCCLX diebus singula signa permetitur, et consistit post
annum XI et dies CCCXIII et redit in id signum in quo
ante XII anno fuerat. Saturni vero, mensibus undetriginta
et amplius paucis diebus pervadens per signi spatium,
anno | nono et vicensimo et circiter diebus CLX in quo 5 (25)
ante | tricensimo fuerat anno in id restituitur, ex eoque
quo minus ab extremo distat mundo, tanto maiorem circinationem
11 rotae percurrendo tardior videtur esse. ei autem
qui supra solis iter circinationes peragunt, maxime cum
in trigono fuerint | quod is inierit, tum non progrediuntur 10 (5)
sed regressus facientes morantur, doneque cum idem sol
de eo trigono in aliud signum transitionem fecerit. id
autem nonnullis sic fieri placet quod aiunt solem, cum
longius absit abstantia quadam, non lucidis itineribus errantia
per eam sidera obscuritatis | morationibus inpedire. 15 (10)
nobis vero id non videtur. solis enim splendor perspicibilis
et patens sine ullis obscurationibus est per omnem
mundum, ut etiam nobis appareant cum faciant eae stellae
12 regressus et morationes. ergo si tantis intervallis nostra
species potest id animadvertere, quid ita | divinitatibus 20 (15)
splendoribusque astrorum iudicamus obscuritates
obici posse? ergo potius ea ratio nobis constabit quod
fervor quemadmodum omnes res evocat et ad se ducit,
ut etiam fructus e terra surgentes in altitudinem per calorem
videmus, non minus aquae vapores a fontibus ad 25
nubes per ortus ex|citari, eadem ratione solis impetus (20)
1 CCC.LX HS: CCCXL EG. | singula Gc: in singula HSEG.
2 annū XI (i. e. undecimum) HS: annos .XI. EG. | CC.XXIII x.
3 (duodecimo) anno: annos HS, annis EG. | unde . XXX EG.
4 ꝑ̇ſıgnı Gc.
5 vicensimo H: -cesimo EGS.
6 tricensimo HG: tricesimo ES.
10 is E et (in ras.) S(Gc): his HG.
11 denique (deinque Gc) cū x (ut in Scribon. 47 donec cum Ruellius ex cod. unico, ubi Marcellus Scribonii compilator omisit cum p. 108, 14 Helmr.).
15 ea x. | in(m SGc)pediri x.
16 perspicibilis HS: -cabilis EG.
18 facient x. | eae HS: hae EG.
20 divinitatibus EG (sed supra Gc ī aꝉ divinationib;): divinationibus HS (sed in m. ipse add. S ꝉ divinitatibꝰ)
21 obscuritatis x.
22 ratio nobis (noƀ S) HS: rationibus (-nib; G) EG.
26 ortus: arcus x (sed artus ante ras. S).
Plain text
vehemens radiis trigoni forma porrectis insequentes stellas
ad se perducit et ante currentes veluti refrenando retinendoque
non patitur progredi sed ad se ＜cogit＞ regredi
＜dum＞ in alterius trigoni signum exeat.
13 Fortasse desiderabitur quid ita sol quinto a se signo 5
| potius quam secundo aut tertio quae sunt propiora facit (25)
in his fervoribus retentiones? ergo quemadmodum id fieri
vi|deatur exponam. eius radii in mundo uti trigoni paribus
lateribus forma lineationibus extenduntur. id autem
nec plus nec minus est ad quintum ab eo signum. igitur 10
si radii per omnem mundum fusi circinationibus vagarentur
neque exten|tionibus porrecti ad trigoni formam linearentur, (5)
propiora flagrarent. id autem etiam Euripides Graecorum
poeta animadvertisse videtur. ait enim quae longius
a sole essent haec vehementius ardere, propiora vero 15
eum temperata habere. itaque scribit in fabula Phaethonte
14 sic καιει τα πορρω, | ταγγυθεν δ’ ευκρατ’ εχει. si ergo (10)
res et ratio et testimonium poetae veteris id ostendit,
non puto aliter oportere iudicari nisi quemadmodum de
ea re supra scriptum habemus. 20
Iovis autem inter Martis et Saturni circinationem cur|rens (15)
maiorem quam Mars, minorem quam Saturnus pervolat
cursum. item reliquae stellae quo maiore absunt
spatio ab extremo caelo proxumamque habent terrae
1 vehemensadiis tr. H, v. adiis tr. EG, v. a distrigoni S (corr. L).
2 p. et ante: p. tantae (-ę EG) HEG, p. ante S.
3 sed—(4) exeat: sed ad se (sed se S, ubi in m. ipse suppl. ȧ) regredi in alterius tr. s. esse (e̅e̅ S) x.
6 propiora S: propriora HEG.
9 lateribus EG: lateribusque HS(Gc). | formae (-ę GS, -e E) x. | liniationibus x.
10 ad quintā ab eo signo x.
12 liniarentur x.
13 propiora HcS: propriora HEG.
15 ardere om. G (non E). | propiora SEc: propriora HEG.
16 phaetonte H, phetonte EGS.
17 ΚaΙeΙτaτΓΟΡΡωτaΝΓyΓΝaΙeΙeyΧΡaτaeΧeΙ EGH nisi quod Λ pro a semper habet E semel G ΚaΙeΙΤΛ …, et quod dimidias litt. Π partes, quae postea factae sunt ΤΓ (in S ΤΤ, qui mox et τ pro Γ bis), clarius monstrat H sic: ꞀΓ.
21 circinationem EGS: circitionem H.
24 proxumam H: proximam EGS.
Plain text
circinationem, celerius ＜pervagari＞ videntur, quod quaecumque
earum minorem circinationem peragens saepius subiens
15 praeterit su|periorem. quemadmodum si in rota qua figuli (20)
utuntur inpositae fuerint septem formicae canalesque totidem
in rota facti sint circum centrum imo adcrescentes 5
ad extremum, in quibus hae cogantur circinationem facere,
verseturque rota in alteram partem, necesse erit eas contra
rotae versa|tionem nihilominus adversus itinera perficere (25)
et quae proxi|mum centrum habuerit celerius pervagari
quaeque extremum orbem rotae peragat, etiamsi aeque 10
celeriter ambulet, propter magnitudinem circinationis multo
tardius perficere cursum. similiter astra nitentia contra
mundi cursum suis itineribus | perficiunt circumitum, sed (5)
caeli versatione redundationibus referuntur cotidiana temporis
circumlatione. 15
16 Esse autem alias stellas temperatas alias ferventes
etiamque frigidas haec esse causa videtur quod omnis
ignis in superiora loca habet scandentem flammam. ergo
sol aethera | qui est supra se radiis exurens efficit candentem, (10)
in quibus locis habet cursum Martis stella, itaque 20
fervens ab ardore solis efficitur. Saturni autem quod est
proxima extremo mundo et tangit congelatas caeli regiones,
vehementer est frigida. ex eo Iovis cum inter utriusque
circumitiones ha|beat cursum, a refrigeratione caloreque (15)
earum medio convenientes temperatissimosque habere videtur 25
effectus.
De zona XII signorum et septem astrorum contrario
opere ac cursu, quibus rationibus et numeris transeant e
signis in signa et circumitum eorum uti a praeceptoribus
ac|cepi exposui. nunc de crescenti lumine lunae deminutioneque 30 (20)
uti traditum est nobis a maioribus dicam.
1 pervagari om. x.
2 eorum x.
4 formicae: μύρμηκεϲ (Posidonii) apud Cleomedem (Schneider ad h. l.).
5 imo: inimo x.
8 nihilo minus EG: nihil minus HS.
13 circuitum x (praeter E circumitū).
19 effecit H.
22 et om. x.
24 circuitiones x. | hab& x.
25 eorum x.
28 transeunte signis HS, transeunt esignis EGSc.
29 circuitum x.
Plain text
II Berosus qui ab Chaldaeorum civitate sive natione progressus
in Asia etiam disciplinam Chaldaicam patefecit,
ita est professus pilam esse ex dimidia parte candentem,
reliqua | habere caeruleo colore. cum autem cursum itineris (25)
sui peragens subierit sub orbem solis, tunc eam 5
radiis et impetu caloris corripi convertique candentem
propter eius proprietatem luminis ad lumen. cum autem
evocata ab solis orbi superiora spectet, tunc inferiorem
partem eius quod candens | non sit propter aeris similitudinem
obscuram videri. cum ad perpendiculum ea sit 10
ad eius radios, totum lumen ad superiorem speciem retineri
2 et tunc eam vocari primam. cum praeteriens vadat
ad orientis caeli partes, relaxari ab im|petu solis extremamque (5)
eius partem candentiae oppido quam tenui linea
ad terram mittere splendorem et ita ex eo eam secundam 15
vocari. cotidiana autem versationis remissione tertiam
quartam in dies numerari. septimo die ＜cum＞ sol sit ad
occidentem, luna autem inter orientem et occidentem me|dias (10)
caeli teneat regiones, quod dimidiam partem caeli
spatio distet a sole, item dimidiam candentiae conversam 20
habere ad terram. inter solem vero et lunam cum distet
totum mundi spatium et lunae orienti sol trans contra
sit ad occidentem, eam quo longius absit a radiis remissam,
XIIII die | plena rota totius orbis mittere splendorem, (15)
reliquosque dies decrescentia cotidiana ad perfectionem 25
lunaris mensis versationibus et cursu a sole revocationibus
subire sub rotam radiosque eius, et ita menstruas dierum
efficere rationes.
2 asia H: asiam (sic) EGS. | chaldaicā S: chaldaeicam H, caldeicam (-ā G) EG.
5 subiret x.
7 cū aū (aut̄ G) ea vocata ad solis orbis superiora spectent x.
10 ea sit: esset (e̅e̅t GS) x.
14 oppido quāquam (H, quamquā S, quāquā EG) x. | linia H.
17 cum om. x.
18 luna—occidentem EG: om. HS.
19 dimidia parte x.
20 distaret (-r& HS) x. | dimidia x (-am E).
22 orienti E: -tis HSG. | sol trans cū (cum S) transit HS: sol cū transit (sed cū in ras.) G, sol transit E.
23 absit EG: arsit HS.
27 et ita: &iā (HS, &ıam E, etiam G) x (corr. Oehmichen) cf. p. 226, 20.
Plain text
3 Uti autem Aristarchus Samius mathematicus vigore
| magno rationes varietatis disciplinis de eadem re reliquit, (20)
exponam. non enim latet lunam ＜non＞ suum propriumque
habere lumen sed esse uti speculum et ab solis impetu
recipere | splendorem. namque luna de septem astris circulum
proximum terrae in cursibus minimum pervagatur. 6
ita quotmensibus sub rotam solis radiosque uno die antequam
praeterit latens obscuratur, et cum est cum sole
nova vocatur. postero | autem die, quo numeratur secunda, (5)
praeteriens ab sole visitationem facit tenuem extremae 10
rotundationis. cum triduum recessit ab sole, crescit et
plus inluminatur. cotidie vero discedens cum pervenit ad
diem septimum, distans a sole occidente circiter dimidias
caeli regiones, dimidia lucet, et | eius quae ad solem pars (10)
4 spectat ea est inluminata. quarto autem decumo die cum 15
in diametro spatio totius mundi absit ab sole, perficitur
plena et oritur cum sol sit ad occidentem, ideo quod
totum spatium mundi distans consistit contra et impetu
solis totius orbis in se recipit splendorem. | septumo decumo (15)
die cum sol oriatur, ea pressa est ad occidentem. 20
vicensimo et altero die cum sol est exortus, luna tenet
circiter caeli medias regiones et ita quod spectat ad solem
id habet lucidum reliquis obscura. item cotidie cursum
faciendo circiter octavo et vicensimo die subit sub ra|dios (20)
solis, et ita menstruas perficit rationes. 25
Nunc ut in singulis mensibus sol signa pervadens auget
1 aristarchus G (-cus ES): arhistartus H.
2 varietatis SG: -tes HE(Gc). | de eadem reliquid (-t SGc, re aliquid E) x.
3 lunā suū propriumque (proprium S) habere l. x.
7 quot EG: quod HS (quotmensibus: cf. p. 252, 6).
8 prodierit E. | et om. x.
9 quo EGS: qđ H.
10 a sole E.
13 asole (hic) x. | dimidias (cf. p. 225, 10): medias x.
14 luce & (et G) x.
15 quarto … decu(i S)mo HS: quarta … decima EG.
16 asole EG.
18 contra | et G, contra´& Ec: contrah& HS. | impetu H: -tus EGS.
19 totiusque (-q⁊) S. | recipit E: recepit HSG. | septumo decumo H: -imo (bis) EGS.
21 (et 24) vicensimo H: -cesimo EGS.
22 ita Oehmichen: id x.
23 reliquis S(Gc): -quus HEG.
24 subit HS: subiit EG.
26 auget EG: augit HS.
Plain text
III et minuit dierum et horarum spatia dicam. namque cum
arietis signum iniit et partem octavam pervagatur, perficit
aequinoctium vernum. cum progreditur ad caudam
tauri | sidusque vergiliarum e quibus eminet dimidia pars (25)
prior tauri, in maius spatium mundi quam dimidium procurrit 5
procedens ad septentrionalem partem. e tauro cum
ingreditur in geminos exorientibus vergiliis magis crescit
supra | terram et auget spatia dierum. deinde e geminis
cum iniit ad cancrum, quo longissimum tenet caeli spatium,
cum pervenit in partem octavam, perficit solstitiale 10
tempus, et peragens pervenit ad caput et pectus leonis,
2 quod eae partes | cancro sunt attributae. e pectore autem (5)
leonis et finibus cancri sol exitu percurrens reliquas partes
leonis inminuit diei magnitudinem et circinationis reditque
in geminorum aequalem cursum. tunc vero a leone transiens 15
in virginem progrediensque ad sinum vestis eius
contrahit circinationem | et aequat ad eam quam taurus (10)
habet cursus rationem. e virgine autem progrediens per
sinum, qui sinus librae partes habet primas, in librae
parte VIII perficit aequinoctium autumnale. qui cursus 20
aequat eam circinationem quae fuerat in arietis signo.
3 scorpionem autem cum sol ingressus fuerit | occidentibus (15)
vergiliis, minuit progrediens ad meridianas partes longitudines
dierum. e scorpione cum percurrendo init in
sagittarium ad femina eius, contractiorem diurnum pervolat 25
cursum. cum autem incipit a feminibus sagittarii,
quae pars est attributa capricorno, ad partem octavam,
bre|vissimum caeli percurrit spatium. ex eo a brevitate (20)
2 iniit HS: init EG.
8 auget EG: augit HS. | deinde geminis x.
9 iniit HSG: init E. | c. qui brevissimum t. x.
11 per(ꝑ)agens per(ꝑ)veniens x.
12 quia S. | eae (eę S) HS: hæ E, hę G. | cancro S: cancero HEG.
13 solis exitus x.
14 (item 17. 21) circinationis S: circitionis HEcG, circionis E.
16 sinum E: signū HSG.
17 contrahit HS: contra(| G)id EG (-it EcGc).
18 cursus EG: -sū HS.
20 .VIII. HEG: octava S. | autūnale S (autē‿tale Gc): autē tale HEG.
23 ad om. x.
24 init HEG: iniit S.
Plain text
diurna bruma ac dies brumales appellantur. e capricorno
autem transiens in aquarium adauget ex aequa sagittarii
longitudine diei spatium. ab aquario cum ingressus est
in pisces favonio flante, scorpionis comparat aequalem
cursum. ita | sol ea signa circum pervagando certis temporibus 5 (25)
auget aut minuit dierum et horarum spatia.
| Nunc de ceteris sideribus quae sunt dextra ac sinistra
zonam signorum meridiana septentrionalique parte mundi
IV stellis disposita figurataque dicam. namque septentrio,
quem Graeci nominant αρκτον sive ελικην, habet post se 10
conlocatum | custodem. ab eo non longe conformata est (5)
virgo, cuius supra umerum dextrum lucidissima stella
nititur, quam nostri provindemiatorem, Graeci προτρυγητην
vocant. candens autem magis spica eius est. conlocata
item alia contra est stella media genuum custodis arcti, 15
2 qui arcturus dicitur ibi | dedicatus. e regione capitis (10)
septentrionis transversus ad pedes geminorum auriga stat
in summo cornu tauri, itaque in summo cornu laevo
＜tauri＞ et aurigae pedis ＜dextri＞ una tenet partem stella.
et adplicantur aurigae manui haedi, capra laevo umero. 20
tauri quidem et arietis insuper Perseus ＜habens a＞ dex|terioribus (15)
subter currentis basi vergilias, a sinisterioribus
caput arietis, et manu dextra innitens Cassiepiae
simulacro, laeva supra arietem tenens gorgoneum ab summo
2 adauget(-& HE) exae(ę EGS)quat x.
8 zona S.
10 aretum (-ū SG) sive helicen (-em E) x.
11 ab eo EG: om. HS.
13 nostri (nr̅i̅) providentiā maiores gr. propygethon (HG, propygedion S, propigeton E) x.
14 spica: species x. | conlocata Mar.: colorata x.
15 genuorum (genorum E) sic x (pro genum). | custodes (ante corr.) H.
16 dicitur. est ibi delicatus. E regione x (cf. G. Kaibel: Hermes XXIX, 93).
17 auriga stat in s. c. tauri. itemque in s. c. lae(ę GS)vo (. EGS) &(et G)auriga pedes una tenet parte stellam (-ā G, -ā. SGc sc. εἷϲ ἀϲτὴρ ἐπέχει) & appellantur (-lat᷑ S) aurigae (-ę GS) manus hae(ę GS)di x.
21 perseus dexterioribus subter currens basem v. asinisterioris (v. sinisterioris EG) x (cet. basem hoc uno loco omnes).
23 innitens HS: inmittens EG. cassiopiae (-ię G) HEG, cassiepię S.
24 supra arietem: supra aurigā (-am E) x. | ten& HS (-et Gc), tenent EG. | g. ad summum c. subiciensque a. pedibus. Item pisces supra andromedam et eius ventris et equique (quę ES, qui Gc) sunt x (ubi p. supra ȧu̇ṙiġȧ andromedā G, non E).
Plain text
3 caput subiciensque Andromedae pedibus. item pisces supra
Andromedam et equi venter saetaeque quae sunt supra
spinam equi, cuius | ventris lucidissima stella finit ventrem (20)
equi et caput Andromedae. manus Andromedae dextra
supra Cassiepiae simulacrum est constituta, laeva ＜supra＞ 5
aquilonalem piscem. item | aquarii supra equi caput est.
equi ungulae attingunt aquarii genua. Cassiepia media
est dedicata. capricorni supra in altitudinem aquila et
delphinus. secundum eos est sagitta. ab ea autem volucris,
cuius pinna dextra Cephei manum attingit et scep|trum, 10 (5)
laeva supra Cassiepiae innititur. sub avis cauda pedes
4 equi sunt subiecti. inde sagittarii scorpionis librae insuper
serpens summo rostro coronam tangit. ab eo mediam
ophiuchos in manibus tenet serpentem, laevo pede calcans
mediam frontem scorpionis. a parte ophiuchi capitis non 15
| longe positum est caput eius qui dicitur nisus in genibus. (10)
eorum autem faciliores sunt capitum vertices ad cognoscendum,
5 quod non obscuris stellis sunt conformati. pes
ingeniculati ad eius fulcitur capitis tempus serpentis, cui
arctoe sunt qui septentriones dicuntur inplicati. parvus 20
prae equo | flectitur delphinus. contra volucris rostrum (15)
est proposita lyra. inter umeros custodis et geniculati
5 cassiopae H, -opię EG, -epię S. | supra (Schn., Joc.) om. x.
6 caput est G. Thiele: capitis x.
7 cassiope H, -opię EG, -epię S.
9 volucris S: volueris HEG.
10 pinna HEG: penna EcS(Gc) cum vlh, non Lc; sic penna etiam infra p. 257, 6 Pvl et p. 265, 18 et 24 Pvlch, pinna S et reliqui omnes. | cephei H: cephęa S, zephei EcG.
11 cassiopiae (-ę SEG) x.
12 subtecti x.
13 adeum (-ū) medium (-ū) x.
14 ophiuchos HE, ophiychos G: ophiucus S.
15 scorpionis partem (-ē SEG) ophiuci x.
16 nessus. in genibus autem (aū HS) eorum f. x.
19 ad eius: ad id x. | timpus Sc(Gc). | s. cuius (Cuiꝰ S) arcturū (HS, -um EG) qui x (ubi serpentis ⁚ cuius … E cum vitii signo).
20 inplicatus parve pereos fl. (sic) x.
21 volucris S: volueris HEG.
22 est (-ē G) EG: om. HS (ubi rostrū; proposita H). | geniculati S (ut v. 19 ingeniculati x): genuclati HEG.
Plain text
corona est ordinata. in septentrionali vero circulo duae
positae sunt arctoe scapularum ossis inter se compositae
et pectoribus aversae, e quibus minor κυνοϲουρα maior
ελικη a Graecis | appellatur, earumque capita inter se (20)
dispicientia sunt constituta. caudae capitibus earum adversae 5
contra dispositae figurantur. utrarumque enim
6 superando eminent in summo. | per caudas earum esse
dicitur item serpens exporrecta et qua stella quae dicitur
polus elucet, circum caput maioris septentrionis. namque
qua est proxuma [draconem,] circum caput eius involvitur, 10
una vero circum cynosurae caput iniecta est | flexu porrectaque (5)
proxime eius pedes. hac autem intorta replicataque
se attollens reflectitur a capite minoris ad maiorem
circa rostrum et capitis tempus dextrum. item supra
caudam minoris pedes sunt Cephei ibique ad summum 15
cacumen facientes stellae sunt trigonum paribus lateribus
[in|super arietis signum]. septentrionis autem minoris et (10)
Cephei simulacri complures sunt stellae confusae.
Quae sunt ad dextram orientis inter zonam signorum
et septentrionum sidera in caelo disposita dixi. nunc explicabo 20
quae ad sinistram orientis meridianisque partibus
ab | natura sunt distributa. (15)
V Primum sub capricorno subiectus piscis austrinus caudam
prospiciens ceti. ab eo ad sagittarium locus est
1 coronatā (-am E) est (ē ES) orinata (HS, ornata EG) x.
2 arctoe HS: -tę EG. | ossis (ὠμοπλάταιϲ): dorsis x.
3 cynosura … (4) helice x.
5 di(e Sc)spicientia (sic) x.
6 utrorumque x.
7 eorum x.
8 s. est porrecta aequa (eaq S) stella x.
9 polus: post (poſt≣ | S) plus x.
10 quae (quę EGS) est (ē G) proxu(i EGS)ma draconem x (draconem del. Her.).
11 cynossurę EG. | fluxu x.
12 hac: haec (hęc EGS) x.
13 se adtollens reflectitur a EG: om. HS.
14 timpus Sc(Gc).
15 coephei H.
17 insuper arietis signum delevi (sc. glossam cogitantis de altero triangulo inter Andromedam et arietem).
18 Cephei Gal.: cassiopae H et (in ras.) S, -opię EG. | stillae H.
20 septen(ē S)trionum HS (-nv̄ẹ̄ G): septentrionē (-em E) EG. | dixi esse nunc (esse. Nunc EG, .e͠e. nunc S) x.
22 ob natura H, ob naturā SG, a natura E.
24 ceti: cephei x. | ad om. S.
Plain text
inanis. turibulum sub scorpionis aculeo. centauri priores
partes proximae sunt librae et scorpioni. tenet in manibus
si|mulacrum id quod bestiam astrorum periti nominaverunt. (20)
virginem et leonem et cancrum anguis porrigens agmen
stellarum intortus succingit, regione cancri erigens rostrum, 5
ad leonem medioque corpore sustinens cratera ad manumque
virginis caudam subiciens, in qua inest corvus. quae sunt
2 | autem supra scapulas peraeque sunt lucentia. ad anguis (25)
| inferius ventris sub caudam subiectus est centaurus. iuxta
cratera et leonem navis est quae nominatur Argo, cuius 10
prora obscuratur, sed malus et quae sunt circa gubernacula
eminentia videntur, ipsaque naviculae puppis per
summam | caudam cani iungitur. geminos autem minusculus (5)
canis sequitur contra anguis caput. maior item sequitur
minorem. Orion vero transversus est subiectus, pressus 15
ungula tauri, manu laeva tenens clavam, alteram ad geminos
3 tollens. apud eius vero basim canis parvo intervallo
insequens leporem. arieti | et piscibus cetus est (10)
subiectus, a cuius crista ordinate utrisque piscibus disposita
est tenuis fusio stellarum, quae graece vocitantur 20
αρπεδοναι. magnoque intervallo introrsus pressus nodus
haerentium attingit summam ceti cristam. per speciem
stellarum flumen profluit, initium fontis capiens a laevo
| pede Orionis. quae vero ab aquario fundi memoratur (15)
aqua, profluit inter piscis austrini caput et caudam ceti. 25
2 scorpionem (-ē GS) tenent x.
4 Ad virginem x.
5 rostrum S(Gc): nostrum (n̅r̅m EG) x.
6 ad leonem (sic) x. cf. Arat. 446 (Kaibel l. c.). | craterem (-ē GS) x.
7 corvos H.
8 lugentia x. | ad om. EG.
9 interius x. | iusta H.
10 cratera HEG: -rā S.
12 navicula & puppis (pubpis H) x.
13 minusculos x (-lus Ec).
16 u. centauri x. | tenens clavā alterā x.
17 t. Caput eius vero (vero eius S) x.
18 (22. 25) coetus (co&us H) x.
20 graeci H.
21 hermedonae (-ne S) HS, hermae donae E, herme‿donę Gc. | introsus S. | nodus EG: om. HS.
22 haerentium : serpentium x. | cristam esse (e̅e̅ SG) fuit ꝑ speciem x. delevi esse fuit, ut esse futurum illud p. 266, 2 (cf. esse p. 230, 13. 218, 4. futurum p. 253, 26).
Plain text
4 Quae figurata conformataque sunt siderum in mundo
simulacra, natura divinaque mente designata, ut Democrito
physico placuit, exposui, sed tantum ea quorum ortus et
oc|casus possumus animadvertere et oculis contueri. namque (20)
uti septentriones circum axis cardinem versantes non 5
occidunt neque sub terram subeunt, sic circa meridianum
cardinem, qui est propter inclinationem mundi subiectus
terrae, sidera versabunda latentiaque non habent egressus
orientes | supra terram. itaque eorum figurationes propter (25)
obstantiam terrae non sunt notae. huius autem rei index 10
est stella Canopi, quae his regionibus est ignota, renuntiant
autem | negotiatores, qui ad extremas Aegypti regiones
proximasque ultimis finibus terrae terminationes
fuerunt.
VI De mundi circa terram pervolitantia duodecimque 15
signorum ex septentrionali meridianaque parte siderum
dispositione | ut sit perspecta docui. namque ex ea mundi (5)
versatione et contrario solis per signa cursu gnomonumque
aequinoctialibus umbris analemmatorum inveniuntur descriptiones.
2 ceterum ex astrologia quos effectus habeant 20
signa XII, stellae V, sol, luna ad humanae vitae rationem,
Chaldaeoram ratiocinatio|nibus est concedendum, quod propria (10)
est eorum genethlialogiae ratio uti possint antefacta
et futura ex ratiocinationibus astrorum explicare. eorum
autem inventiones reliquerunt inque sollertia acuminibusque 25
fuerunt magnis qui ab ipsa natione Chaldaeorum profluxerunt,
primusque Berosus in in|sula et civitate Coo (15)
5 septem(-ē S)trionis HS: septentriones EG. | versantur (-t᷑ GS) x.
6 sic circa EG: sicirca H, si circa S.
8 terrae (-rę S) HS(Gc): terra EG.
9 orientis x.
15 XII. EG.
16 ex EG: & HS.
17 ꝑ spectus x (cf. p. 37, 7 etc.).
18 gnominum x.
19 analemnatorum HS(Gc), analē | natorum E, analē natorū G (-lē‿na- Gc).
20 ce(ę)tera x.
21 ad humanā v. r. x (ubi S ad humanę vitę ē rationē).
23 quia E. | gentililogiae (-ę) x (item v. 17). verbo corrupto ex Vitruvio utitur Hermannus Contractus (Dümmler: Anz. f. K. D. Vorzeit XVI. 1869 S. 137).
25 inque EGS: in quae H (inquę Gc).
26 magnis: magis S.
27 coo (choo S) x.
Plain text
consedit ibique aperuit disciplinam, post ei studens Antipater
iterumque Athenodorus, qui etiam non e nascentia
sed ex conceptione genethlialogiae rationes explicatas reliquit.
3 de naturalibus autem rebus Thales Milesius, Anaxagoras
Clazomenius, Pythagoras Samius, Xenophanes 5
| Colophonius, Democritus Abderites rationes, quibus eae (20)
res natura rerum gubernarentur, quemadmodumcumque
effectus habeant excogitatas reliquerunt. quorum inventa
secuti sideram ＜ortus＞ et occasus tempestatiumque significatus
Eudoxus Euctemon Callippus Meto Philippus Hipparchus 10
Aratus ce|terique ex astrologia parapegmatorum
disciplinis invenerunt et eas posteris explicatas reliquerunt.
quorum scientiae sunt hominibus suspiciendae, quod tanta
cura fuerunt ut etiam videantur divina mente tempestatium
significatus post futu|ros ante pronuntiare. quas ob 15 (5)
res haec eorum curis studiisque sunt concedenda.
VII Nobis autem ab his separandae sunt rationes et explicandae
menstruae dierum brevitatis itemque dilatationis.
namque sol aequinoctiali tempore ariete libraque versando,
quas | e gnomone partes habet novem, eas umbrae facit VIII 20 (10)
in declinatione caeli quae est Romae. itemque Athenis
quam magnae sunt gnomonis partes quattuor, umbrae
sunt tres, ad VII Rhodo V, ad XI Tarenti IX, ad quinque
＜Alexandriae＞ tres, ceterisque omnibus locis aliae alio
modo umbrae gno|monum aequinoctiales a natura rerum 25 (15)
1 postea s. x.
2 Athenodorus (Stoicus cf. Hermes I p. 371): achinapolus (archinapolus S) x. | enascentiā HS.
5 glagomeus x. | zenophanes x.
6 quibus erebus natura (-rę S) x.
8 habeat excogitatus x.
9 ortus om. x. | tempestatumque x. | significatus HS: -tos EG.
10 euchemon HS, euzemon EG. | callistus. mello. x. hyp(p EGS)arcus x.
12 disciplinas x.
14 tempestatium H: -tum EGS.
15 significatos x.
17 et EG: om. HS.
18 brevitates idemque depalationes (HS, depalatationes EG) x.
20 habent x.
21 idemque a. quae (quę EGS) m. x.
22 .IIII. EG.
23 .III. EGS. | adquinq⁊ II. (HS, ad V. | II. G, ad V·II· E) rhodo XV. (| H) adtaranti . XI (undecim. E) quinque (V. EG) adtres (III. EG) x.
24 coterrisque HS (sed in m. Sc ꝉ cęteris, ut Lc), terrisque EG. | locis EGS: lonis H.
Plain text
2 inveniuntur disparatae. itaque in quibuscumque locis horologia
erunt describenda, eo loci sumenda est aequinoctialis
umbra, et si erunt quemadmodum Romae gnomonis partes
novem, umbrae octonae, describatur ＜linea＞ in planitia et
e media προϲ ορθαϲ erigatur | ut sit ad normam quae 5 (20)
dicitur gnomon, et a linea quae erit planities in linea
gnomonis circino novem spatia dimetiantur, | et quo loco
nonae partis signum fuerit centrum constituatur ubi erit
littera A, et diducto circino ab eo centro ad lineam planitiae
ubi erit littera B, circinatio circuli describatur, 10
3 quae dicitur meridiana. deinde ex novem partibus, quae
sunt a | planitia ad gnomonis centrum, VIII sumantur et (5)
signentur in linea quae est in planitia ubi erit littera C.
haec autem erit gnomonis aequinoctialis umbra. et ab eo
signo et littera C per centrum ubi est littera A linea perducatur, 15
ubi erit solis aequinoctialis radius. tunc a centro
diducto circino ad | lineam planitiae aequilatatio signetur (10)
ubi erit littera E sinisteriore parte et I dexteriore in extremis
lineae circinationis, et per centrum perducenda
＜linea＞, ut aequa duo hemicyclia sint divisa. haec autem 20
4 linea a mathematicis dicitur horizon. deinde circinationis
totius sumenda pars est XV, | et circini centrum conlocandum (15)
in linea circinationis quo loci secat eam lineam
aequinoctialis radius ubi erit littera F, et signandum
dextra ac sinistra ubi sunt litterae GH. deinde ab his 25
lineae usque ad lineam planitiae perducendae sunt, ubi
erunt litterae TR. ita erit solis radius unus hibernus
4 VIIII. EG. | octogenae (ę) x. | describantur inplanitia & emedia prosorthas (HS, porthas EG) x.
6 q. erit planities x (gen., ut materies p. 58, 24. 60, 12. notities p. 133, 9. cf. ap. Gell. 9, 14 Verg. georg. 1, 208).
7 circini HG, circū S. | demetiantur x.
8 partis G: -tes HS.
9 (non 17) deducto x. | ablinea planitia x.
11 q. s. inplanitia x.
13 qua est H.
18 littera . e . HS: .e . littera G. | p. et inde alteriore x.
19 lineis c. x (cf. p. 235, 3). | ꝑducendū ut x.
21 linea GS: lineā H. | horı⟦o⟧zon H, horizon G: orizon S.
22 .XV. HG: .XII. S.
23 quo G: quod (qđ S) HS.
24 F: .C. x.
25 ac om. x. | ab his lineis u. x; (scil. ab his et a centro A).
Plain text
| alter aestivus contra autem E littera I erit quo secat (20)
circinationem linea quae est traiecta per centrum ubi est
littera A, et contra G et H litterae erunt L et K, et
5 contra C et F et A erit littera N. tunc perducendae sunt
diametroe ab G ad L et ab H ad K. quae erit superior, 5
partis erit | aestivae, inferior hibernae. eaeque diametroe
sunt aeque mediae dividendae ubi erunt litterae M et O,
ibique centra signanda, et per ea signa et centrum A
linea ad extrema lineae circinationis est perducenda ubi
erunt litterae P Q. | haec erit linea προϲ ορθαϲ radio 10 (5)
aequinoctiali, vocabitur autem haec linea mathematicis rationibus
axon. et ab eisdem centris diducto circino ad extremas
diametros describantur hemicyclia, quorum unum
6 erit aestivum alterum hibernum. deinde in quibus locis
secant lineae paralleloe | lineam eam quae dicitur horizon, 15 (10)
in dexteriore parte erit littera S, in sinisteriore V, et ab
extremo hemicyclio ubi est littera G, ducatur linea parallelos
axoni ad sinistrum hemicyclium ubi est littera H.
haec autem parallelos linea vocitatur logotomus. et tum
View as image
1 altera ae(ę S)stivus HS. | contra aū (HS, autē G) littera .I. erit (erit om. G, add. Gc) qui secat x.
2 lineae (HS, -ę G) quę est x. | ubi erunt (er᷎ H) litterae(ę GS) I . K . L . M. & (et G) contra K . lineae (-ę G) erunt (er̅t̅ G) K . H . X . I (XI ante corr. G).
5 diametro ab C. ad I. et ab H. (| H) quae erit inferior partis . erit aestive (H, ęstivę GS) superior hibernae. x.
7 aequae (ęque GS) diametro x. | M et O: .O. & (et G) .P. x.
8 centrum .C. lineae ad extremas lineae circinationes | sunt ꝑducendae ubi er᷎ litterae . G . R . F . R. ◌ Hęc erit | (sic) H, item (sine punctis tamen . q . p . t . r. Hęc) SG.
10 prosorthas H: proshorthas S, pros horthas G.
11 heę (sic) S. | ọ̇rationibus Gc.
12 deducto x.
13 emiciclia ꝉ icydia (sic in ipso textu) S: | icyclia H, iciclya G.
15 parallelon & lineā eā x.
16 littera e (littera¦e. Gc) | in sinisteriore .T. ◌ & ab littera S. ducatur linea paralle|los axon ad extremum hemicycliū ubi erit littera .V. ◡ & ab C. ad sinistrā hemicyclii ⊙ item parallelos linea | ducatur ad littera .X. (sic) H (et LP) et similiter (sine punctis tamen) SG (ubi ad litterā .X.).
19 lineae (-ę GS) vocitantur locothomus (loco‿thomus Gc) x.
Plain text
circini centrum conlocandum est eo | loci quo secat eam (15)
lineam aequinoctialis radius, ubi erit littera D, et diducendum
ad eum locum quo secat circinationem aestivus
radius ubi est littera H. e centro aequinoctiali intervallo
aestivo circinatio circuli menstrui agatur, qui menaeus 5
7 dicitur. ita habebitur analemmatos deformatio. | cum hoc (20)
ita sit descriptum et explicatum, sive per hibernas lineas
sive per aestivas sive per aequinoctiales aut etiam | per
menstruas in subiectionibus rationes horarum erunt ex
analemmatos describendae, subiciunturque in eo multae 10
varietates et genera horologiorum et describuntur rationibus
his artificiosis. omnium autem figurarum descriptionumque
| earum effectus unus, uti dies aequinoctialis (5)
brumalisque itemque solstitialis in duodecim partes aequaliter
sit divisus. quas ob res non pigritia deterritus praetermisi 15
sed ne multa scribendo offendam, a quibusque inventa
sunt genera descriptionesque horologiorium exponam.
neque enim nunc | nova genera invenire possum nec aliena (10)
pro meis praedicanda videntur. itaque quae nobis tradita
sunt et a quibus sint inventa dicam. 20
VIII Hemicyclium excavatum ex quadrato ad enclimaque
succisum Berosus Chaldaeus dicitur invenisse. scaphen sive
| hemisphaerium Aristarchus Samius, idem etiam discum (15)
in planitia. arachnen Eudoxus astrologus, nonnulli dicunt
Apollonium. plinthium sive lacunar, quod etiam in circo 25
1 eam lineam: circinationem x.
2 D: .e. x. | deducendum x.
5 manaeus (mana|eus S) HS, maneus G.
6 analematos HG (ánalemmatos S).
7 sive ꝑhibernas lineas sive aequinoctialis radius ubi|erit littera e. sed deducendū ad eū locū quo secat circi|nationem ꝑaestivas sive ꝑaequinoctiales etc. (sic repetendo) H, item S et (ubi sed | ducendū) G.
9 rationes HS(Gc): om. G.
10 anallēatios H, analematios G, analemmatios S. | subicianturque x.
14 idemque x. | XII. G.
15 divisus G(S): -sū . H (et ante ips. corr. S, ubi pro -ſu · nunc videtur ſuſ i. e. per punctum et pro puncto inseritur ſ). | p̄(pre S)termissis x.
20 inventi H. | 22 berosus GS: berossus H. | scaphen HS: scapen G.
23 hemisphe(spe G)rium x. | aristharcus H, -tarcus GS.
24 arachanen x.
25 panthium (-ū G) x. | lacunar G et (ubi r ex s ras.) Sc: -nas HS.
Plain text
Flaminio est positum, Scopinas Syracusius, προϲ τα ιϲτορουμενα
Parmenion, προϲ παν κλιμα Theodosius et Andreas,
Patrocles | pelecinum, Dionysodorus conum, Apollonius (20)
pharetram, aliaque genera et qui supra scripti sunt
et alii plures inventa reliquerunt, uti conarachnen, conicum 5
plinthium, antiboreum. | item ex his generibus viatoria
pensilia uti fierent plures scripta reliquerunt. ex
quorum libris si qui velit subiectiones invenire poterit,
dummodo sciat analemmatos descriptiones.
2 Item sunt ex aqua conquisitae ab eisdem scriptoribus 10
| horologiorum rationes, primumque a Ctesibio Alexandrino, (5)
qui et vim spiritus naturalis pneumaticasque res
invenit. sed uti fuerint ea exquisita, dignum est studiosis
agnoscere. Ctesibius enim fuerat Alexandriae natus patre
tonsore. is ingenio et industria magna praeter reliquos 15
excellens dictus | est artificiosis rebus se delectare. namque (10)
cum voluisset in taberna sui patris speculum ita pendere
ut cum duceretur sursumque reduceretur, linea latens
3 pondus reduceret, ita conlocavit machinationem. canalem
ligneum sub tigno fixit ibique trocleas conlocavit. per 20
canalem lineam in angulum | deduxit ibique tubulos struxit. (15)
in eos pilam plumbeam per lineam demittendam curavit.
ita pondus cum decurrendo in angustias tubulorum premeret
caeli crebritatem, vehementi decursu per fauces frequentiam
caeli compressione solidatam extrudens in aerem 25
1 prosta historumena HS, ꝓtha hystoromena G.
2 prospanclema x. | andrias x.
3 pelecinum x: pelignum Fav. (p. 309, 18. 17). | dioniso | ◌ porusconū H, dionisius. | porusconū S, dioniso porusconum G.
4 paretram (-ā G) x.
5 alia S. | conarchenen conatum (-ū) plinthium (-ū) antiboraeum (-reū SGc) x.
6 idem x.
7 pensilia GS: pen̄silia H(Gc). | ut S.
8 subiectionis S (-nes HGSc).
11 aclesbio x.
12 qui &ıā spiritus naturalis ineū atticasque x.
13 est om. x.
14 clesbius x.
16 seḍ̇electare Gc.
18 susumque x (usu romanico, qui ubique delendus est, ut p. 253, 26 et apud Varronem: Keil ad Cat. p. 61, ad Varr. p. 135, Lachm. ad Lucr. p. 144.—introsus semel S p. 231, 12). | deduceret x.
21 lineam G: lıg̸neā Hc, ligneam S.
22 demittendam HS: dim- G.
25 conpressione G: confressione HS.
Plain text
patentem offensione tactus sonitus ex|presserat claritatem. (20)
4 ergo Ctesibius cum animadvertisset ex tactu caeli et expressionibus
spiritus ＜sonitus＞ vocesque nasci, his principiis
usus hydraulicas machinas primus instituit. item
aquarum expressiones automatopoeetasque machinas multaque 5
deliciarum genera, in his etiam horologiorum ex aqua
| comparationes explicuit. primumque constituit cavum ex (25)
| auro perfectum aut ex gemma terebrata. ea enim nec
teruntur percursu aquae nec sordes recipiunt ut obturentur.
5 namque aequaliter per id cavum influens aqua sublevat 10
scaphium inversum, quod ab artificibus phellos sive
tympanum | dicitur. in quo conlocata est regula versatili (5)
tympano denticulis aequalibus perfecta. qui denticuli alius
alium inpellentes versationes modicas faciunt et motiones.
item aliae regulae aliaque tympana ad eundem modum 15
dentata una motione coacta versando faciunt effectus varietatesque
mo|tionum, in quibus moventur sigilla, vertuntur (10)
metae, calculi aut ova proiciuntur, bucinae canunt,
6 reliquaque parerga. in his etiam aut in columna aut
parastatica horae describuntur, quas sigillum egrediens ab 20
imo virgula significat in diem totum. quarum brevitates
aut crescentias cuneorum adiectus aut | exemptus in singulis (15)
diebus et mensibus perficere cogit. praeclusiones
aquarum ad temperandum ita sunt constitutae. metae
fiunt duae, una solida una cava, ex torno ita perfectae 25
ut alia in aliam inire convenireque possit, et eadem regula
laxatio earum aut coartatio efficiat aut vehementem
| aut lenem in ea vasa aquae influentem cursum. ita his (20)
1 offensıonē tactu x.
2 clesbius HS, -bies G. | extractu x.
3 spiritus vocesque nasci x.
4 instituit HS(Gc): instruxit G (sed supra ī aꝉ instituit Gc).
5 automato pictasque HS, a. pitasque G.
8 terre brata G.
9 terentur (ante corr.) S. | percussu x. | aquę sordes nec rec. (sic ante corr.) G. | opturentur HS: obdurentur G.
11 scaphum (-ū GS) x.
12 ē regula versatile tympanū d. ae. sunt perfecta x.
18 bucinae (-ę): sic x.
20 quae (quę GS) sigillum x.
21 quorum x.
28 leuē G. | vasa aquę S: vasaquae H, vas aquę G.
Plain text
rationibus et machinatione ex aqua componuntur horologiorum
7 ad hibernum usum conlocationes. sin autem adiectionibus
et detractionibus correptiones dierum aut crescentiae
ex cuneis non probabuntur fieri, quod cunei
saepissime vitia fa|ciunt, sic erit explicandum. in columella 5 (25)
horae ex analemmatos transverse describantur, menstruaeque
lineae columella signentur. eaque columna versatilis
perficiatur, uti ad si|gillum virgulamque, qua virgula egrediens
sigillum ostendit horas, columna versando continenter
sui cuiusque mensis brevitates et crescentias faciat horarum. 10
8 Fiunt etiam alio genere horologia hiberna, quae ana|phorica (5)
dicuntur perficiunturque rationibus his. horae disponuntur
ex virgulis aeneis ex analemmatos descriptione
ab centro dispositae in fronte. in ea circuli sunt circumdati
menstrua spatia finientes. post has virgulas tympanum, 15
in quo descriptus et depictus est mundus signiferque
circulus, | descriptioque ex XII caelestium signorum fit (10)
figura, cuius ex centro deformatur unum maius alterum
minus. posteriori autem parti tympano medio axis versatilis
est inclusus inque eo axe aenea mollis catena est 20
involuta, ex qua pendet ex una parte phellos qui ab
aqua sublevatur, altera aequo | pondere phelli sacoma (15)
9 saburrale. ita quantum ab aqua phellos sublevatur, tantum
saburrae pondus infra deducens versat axem, axis
autem tympanum. cuius tympani versatio alias efficit uti 25
maior pars circuli signiferi alias minor in versationibus
suis temporibus designet horarum proprietates. | namque (20)
2 sin autem cuneorum adiectionibus … ex cuneis … fieri x.
3 correptionis ante corr. G.
8 qua: quia ante corr. G.
9 continentur (-t᷎ H) HS (-ter G).
10 suis cuiusque mensibus (-bꝰ HG) x. | facer& (-et G) x.
11 anaporica x.
12 perficiuntque x.
13 aenis G.
17 ex duodecim S. | fit (HS, sit G) figurata . cuius & (et G) centro deformatio x.
19 posteri autē (ante corr.) G. | parti HS: parte G.
20 inque GS: inquae H. | axi x.
21 phellos sive tympanum. qui x. | abaq⁊ (ante corr.) G.
22 altero x. | phellis G.
23 saburrali x (cum L, sed phellis acomasa brumali Plcv).
26 signi fieri H. | minus x.
27 honorarū H (ubi hoṇọrarum etiam Pclc et sine corr. cm, non hv).
Plain text
in singulis signis sui cuiusque mensis dierum numeri cava
sunt perfecta, cuius bulla, quae solis imaginem horologiis
tenere videtur, significat horarum spatia. ea translata | ex
terebratione in terebrationem mensis vertentis perficit cursum.
10 itaque quemadmodum sol per siderum spatia vadens 5
dilatat contrahitque dies et horas, sic bulla in horologiis
ingrediens per puncta contra centri tympani versationem,
| cotidie cum transfertur aliis temporibus per latiora aliis (5)
per angustiora spatia, menstruis finitionibus imagines efficit
horarum et dierum. 10
De administratione autem aquae quemadmodum se
11 temperet ad rationem, sic erit faciendum. post frontem
horo|logii intra conlocetur castellum in idque per fistulam (10)
saliat aqua et in imo habeat cavum. ad id autem adfixum
sit ex aere tympanum habens foramen, per quod 15
ex castello in id aqua influat. in eo autem minus tympanum
includatur cardinibus ex torno masculo et femina
inter se coartatis, ita | uti minus tympanum quemadmodum (15)
epitonium in maiore circumagendo arte leniterque versetur.
12 maioris autem tympani labrum aequis intervallis CCCLXV 20
puncta habeat signata, minor vero orbiculus in extrema
circinatione fixam habeat lingulam, cuius cacumen dirigat
ad punctorum regiones, in|que eo orbiculo temperatum sit (20)
foramen, quia in tympanum aqua influit per id et servat
administrationem. cum autem in maioris tympani labro 25
fuerint signorum caelestium deformationes, id autem sit
inmotum, in summo habeat deformatum cancri signum, ad
1 sui usque x.
3 tinere H. | significat ante corr. (i. m.) om. G.
4 cursum suum . itaque x.
9 imagines G: -nis HS.
14 saliat aqua GS: saliata quae H.
15 habens tello in | id etc. ante corr. (qui supra supplevit omissa) G.
17 & (et G) torno x.
18 coartis (ante corr.) G.
19 epitonium (sic et infra p. 261, 20. 262, 25) x (cf. Goppert, Bedeut. von ferruminare Bresl. 1869 p. 38, Keil ad Varron. p. 247, R. Cagnat: Revue de phil. 1894 p. 170).
20 maioris GS: -res H.
21 designata S.
22 ligulam x.
24 quia HS: qua G.
25 labro G: libro HS.
27 inmotum & in s. x. | cancri signū S: cancri signorū G, caneri (sic et ante corr. L) signorū H.
Plain text
perpendiculum eius in imo capricorni, | ad dextram spectantis (25)
librae, ad sinistram arietis signum, ceteraque inter
13 eorum spatia designata sint, uti in caelo videntur. igitur
cum sol fuerit in capricorno, orbiculi lingula | in maioris
tympani parte capricorni cotidie singula puncta tangens, 5
ad perpendiculum habens aquae currentis vehemens pondus,
celeriter per orbiculi foramen id extrudit ad vas,
quod excipiens eam, cum brevi spatio impletur, corripit
et | contrahit dierum spatia et horarum. cum autem (5)
cotidiana versatione minoris tympani lingula ingreditur 10
in aquarii puncta, discedet foramen a perpendiculo et
aqua e vehementi cursu cogetur tardius emittere salientem.
ita quo minus celeri cursu vas excipit aquam, dilatat
14 horarum spatia. | aquarii vero pisciumque punctis uti (10)
gradibus scandens orbiculi foramen in ariete tangendo 15
octavam partem aqua temperate salienti praestat aequinoctiales
horas. ab ariete per tauri et geminorum spatia
ad summa cancri puncta partis octavae foramen se tympani
versationibus peragens et in | altitudinem eo rediens (15)
viribus extenuatur, et ita tardius fluendo dilatat morando 20
spatia et efficit horas in cancri signo solstitiales. a cancro
cum proclinat et peragit per leonem et virginem ad librae
partis octavae puncta revertendo et gradatim corripiendo
spatia contrahit horas, et ita perveniens | ad puncta librae (20)
15 aequinoctiales rursus reddit horas. per scorpionis vero 25
spatia et sagittarii proclivius deprimens se foramen rediensque
circumactione ad capricorni partem VIII, restituitur
celeritate salientis ad brumales horarum brevitates.
1 spectantes x.
2 signi x.
4 in capricorni orbiculo ligula x.
5 parte & (et G) c. x.
7 advastū excipiens x.
9 dierum minoris spatia x.
10 maioris tympani lingula (sic HG, ligula S) ingrediatur in aquario cuncta descendent (-dænt Hc) foramina perpendiculo & aq⁊ (-ę GS) v. c. cogitur x.
13 ita comminus S.
15 formamen H.
16 aquae (-ę GS) x.
18 se: seu x.
20 dilatat G: -tet (-t& H) HS.
21 cancri GSc: cancris HS.
24 spatio G.
25 aequinoctiales G: -lis HS.
26 radiensque G.
27 VIII. HG: octavam S.
Plain text
| Quae sunt in horologiorum descriptionibus rationes et (25)
apparatus ut sint ad usum expeditiores quam aptissime
potui perscripsi. restat nunc de machinationibus et de
| earum principiis ratiocinari. itaque de his, ut corpus
emendatum architecturae perficiatur, insequenti volumine 5
incipiam scribere.