LIBER QUINTUS.
Reading edition
1 Qui amplioribus voluminibus, imperator, ingenii cogitationes
praeceptaque explicaverunt, maximas et egregias
adiecerunt suis scriptis auctoritates. quod etiam velim
nostris | quoque studiis res pateretur, ut amplificationibus 5
auctoritas et in his praeceptis augeretur, sed id non est
quemadmodum putatur expeditum. non enim de architectura
sic scribitur uti historia aut poemata. historiae
per se tenent lectores. habent enim novarum rerum varias
expectationes. poema|torum vero metra et pedes ac verborum 10
elegans dispositio et sententiarum inter personas
distinctas ad versum pronuntiatio prolectando sensus legentium
perducit sine offensa ad summam scriptorum terminationem.
2 id autem in architecturae conscriptionibus non
potest fieri, quod vocabula ex artis | propria necessitate 15
concepta inconsueto sermone obiciunt sensibus obscuritatem.
cum ergo ea per se non sint aperta nec pateant eorum
in consuetudine nomina, tum etiam praeceptorum late
vagantes scripturae, si non contrahantur et paucis et perlucidis
sententiis explicentur, frequentia multitudine|que 20
sermonis inpediente incertas legentium efficient cogitationes.
itaque occultas nominationes commensusque e membris
operum pronuntians, ut memoriae tradantur, breviter exponam.
sic enim expeditius ea recipere poterunt mentes.
3 non minus cum animadvertissem distentam occupationibus 25
| civitatem publicis et privatis negotiis, paucis iudicavi (25)
scribendum, uti angusto spatio vacuitatis ea legentes breviter
percipere possent.
4 velim Nohl (cf. p. 53, 20): vel (ꝉ) in x.
10 poematorum vero carminum metra x.
12 distinctas versuum x. | proiectando ante corr. G.
17 ergo ea HS: ea ergo G.
18 late vagantes G(Sc): lata evagantes H et ante corr. (latæ ⁅e⁆vag.) S.
19 contrahentur x.
25 non aut̄ minus S. | cū G(Sc): eum H et (eū) S.
Plain text
| Etiamque Pythagorae quique eius haeresim fuerant
secuti placuit cybicis rationibus praecepta in voluminibus
scribere, constitueruntque cybum CCXVI versus eosque non
plus tres in una conscriptione oportere esse putaverunt.
4 | cybus autem est corpus ex lateribus aequali latitudine 5
planitiarum perquadratum. is cum est iactus, quam in
partem incubuit dum est intactus inmotam habet stabilitatem,
uti sunt etiam tesserae quas in alveolo ludentes
iaciunt. hanc autem similitudinem ex eo sumpsisse videntur
quod is nume|rus versuum uti cybus in quemcumque 10
sensum insederit, inmotam efficiat ibi memoriae stabilitatem.
graeci quoque poetae comici interponentes e choro canticum
diviserunt spatia fabularum. ita partes cybica ratione
facientes intercapedinibus levant actorum pronuntiationes.
5 | Cum ergo haec naturali modo sint a maioribus observata 15
animoque advertam inusitatas et obscuras multis
res esse mihi scribendas, quo facilius ad sensus legentium
pervenire possint, brevibus voluminibus iudicavi scribere.
ita enim expedita erunt ad intellegendum. eorumque ordina|tiones
institui uti non sint quaerentibus separatim colligenda, 20
sed e corpore uno et in singulis voluminibus generum
haberent explicationes. itaque, Caesar, tertio et quarto
volumine aedium sacrarum rationes exposui, hoc libro publicorum
locorum expediam dispositiones. primumque forum
uti opor|teat constitui dicam, quod in eo et publicarum 25
et privatarum rerum rationes per magistratus gubernantur.
I Graeci in quadrato amplissimis et duplicibus porticibus
fora constituunt crebrisque columnis et lapideis aut marmo|reis
epistyliis adornant et supra ambulationes in contignationibus
faciunt. Italiae vero urbibus non eadem est 30
ratione faciendum, ideo quod a maioribus consuetudo tradita
1 etiam qui pythagorae x. | quique G: quinque H(Gc), om. S (qui scripsit ⱶpytagorā eiusque, sed ante corr. pytagore).
3 .C̅C̅. & .L. x.
5 corpus ex l. (sic) x.
6 per(ꝑ GS)quadratus (sic) x (figura ex omni latere quadrata Varro ap. Gell. 1, 20. cf. M. Thiel: J. f. Phil. 155, 367).
8 alveo HG (alea S, alveolo Varro l. c.).
12 echoro HS(Gc): et horo G.
14 auctorum x.
Plain text
2 est gladiatoria munera in foro dari. igitur circum spectacula
| spatiosiora intercolumnia distribuantur circaque in (5)
porticibus argentariae tabernae maenianaque superioribus
coaxationibus conlocentur, quae et ad usum et ad vectigalia
publica recte erunt disposita. 5
Magnitudines autem ad copiam hominum oportet fieri,
| ne parvum spatium sit ad usum aut ne propter inopiam (10)
populi vastum forum videatur. latitudo autem ita finiatur
uti longitudo in tres partes cum divisa fuerit, ex his duae
partes ei dentur. ita enim erit oblonga eius formatio et 10
3 ad spectaculorum rationem utilis dispositio. columnae
superiores | quarta parte minores quam inferiores sunt (15)
constituendae, propterea quod oneri ferendo quae sunt inferiora
firmiora debent esse quam superiora, non minus
quod etiam nascentium oportet imitari naturam, ut in 15
arboribus teretibus, abiete cupresso pinu, e quibus nulla
non crassior est ab radicibus, | deinde cum crescendo procedit (20)
in altitudinem naturali contractura peraequatur nascens
ad cacumen. ergo si natura nascentium ita postulat,
recte est constitutum et altitudinibus et crassitudinibus 20
superiora inferiorum fieri contractiora.
4 Basilicarum loca adiuncta foris quam calidissimis parti|bus (25)
oportet constitui, ut per hiemem sine molestia tempestatium
se conferre in eas negotiatores possint, earumque
latitudines ne minus quam ex tertia, ne plus ＜quam＞ 25
ex dimidia longitudinis constituantur, nisi si loci natura
inpedierit et aliter coegerit symmetriam commutari. sin
autem locus | erit amplior in longitudine, chalcidica in (30)
extremis consti|tuantur, uti sunt in Iulia ＜et＞ Aquiliana.
3 moenianaque H, męnia | naque G, moenia nāque S (et sic fort. Gc = L).
6 magnitudinis S.
10 ei dentur: iubentur x.
11 utilis: et (ante corr.) G.
16 cupresso GS (ut x 58, 11. 156, 11): cupraessu H (ut x 58, 20).
17 cum om. x. | proceditur (-t᷑ S) HS, progreditur G.
18 perae(ę GS)quata x.
23 tempestatium H: -tum GS.
25 plus ex (om. quam) x.
26 nisi si loci H, nisi ＜si in ras.＞ loci S, nisi sili G (ubi sıl·cio· Gc).
28 chal(cal- S)cidica x.
29 et om. x.
Plain text
5 columnae basilicarum tam altae quam porticus latae fuerint
faciendae videntur, porticus, quam medium spatium futurum
est, ex tertia finiatur. columnae superiores minores
quam inferiores, uti supra | scriptum est, constituantur. (5)
pluteum quod fuerit inter superiores et inferiores columnas, 5
item quarta parte minus quam superiores columnae fuerint
oportere fieri videtur, uti supra basilicae contignationem
ambulantes ab negotiatoribus ne conspiciantur. epistylia,
zophoroe, coronae ex symmetriis | columnarum, uti in tertio (10)
libro diximus, explicentur. 10
6 Non minus summam dignitatem et venustatem possunt
habere comparationes basilicarum quo genere Coloniae
Iuliae Fanestri conlocavi curavique faciendam, cuius proportiones
et symmetriae sic sunt constitutae. mediana
testudo inter | columnas est longa pedes CXX, lata pedes LX. 15
porticus eius circa testudinem inter parietes et columnas
lata pedes XX. columnae altitudinibus perpetuis cum capitulis
pedum L, crassitudinibus quinum, habentes post se
parastaticas altas pedes XX, latas pedes II S, crassas I S,
quae sustinent trabes | in quibus invehuntur porticuum 20
contignationes. supraque eas aliae parastaticae pedum XVIII,
latae binos, crassae pedem, quae excipiunt item trabes
sustinentes cantherium et porticuum, quae sunt summissa
7 infra testudinem, tecta. reliqua spatia inter parastaticarum
et columnarum trabes per | intercolumnia luminibus sunt 25
relicta. columnae sunt in latitudine testudinis cum angularibus
dextra ac sinistra quaternae, in longitudine quae
est foro proxima cum isdem | angularibus octo, ex altera
2 quā (aqm S): sic x.
8 ne HS: nec G.
9 zophora x. | exṭ simmetriis Gc.
12 colonię G: columniae H, colūnę S.
13 faciendum G (-dam H, -dā S).
17 altitudinis S (ex quo supra -ib; Gc ꝉ is).
18 pedes . L. x.
19 latae (-ę GS) x. | II. Ꞩ (osII Ꞩ supra Gc) … I Ꞩ x.
21 pedum XVIII (GH, pedū X&VIII. S) x.
22 binum (-ū GS) x.
23 porticum (-cū GS) x.
26 latitudine G: altitudine HS.
28 ē in foro S. | isdē G: hisdem HS.
Plain text
parte cum angularibus VI, ideo quod mediae duae in ea
parte non sunt positae ne inpediant aspectus pronai aedis
Augusti, quae est in medio latere parietis basilicae conlocata
8 spectans medium forum et aedem | Iovis, item tribunalis, (5)
quod est in ea aede hemicyclii schematis minoris 5
curvatura formatum. eius autem hemicyclii in fronte est
intervallum pedum XLVI, introrsus curvatura pedum XV,
uti qui apud magistratus starent negotiantes in basilica
ne inpedirent. supra columnas ex tribus tignis | bipedalibus (10)
compactis trabes sunt circa conlocatae, eaeque ab 10
tertiis columnis quae sunt in interiore parte, revertuntur
ad antas quae a pronao procurrunt dextraque et sinistra
9 hemicyclium tangunt. supra trabes contra capitula ex
fulmentis dispositae pilae sunt conlocatae altae pedes III,
latae | quoqueversus quaternos. supra eas ex duobus tignis 15
bipedalibus trabes everganeae circa sunt conlocatae. quibus
insuper transtra cum capreolis columnarum contra corpora
et antas et parietes pronai conlocata sustinent unum culmen
perpetuae basilicae, alterum a medio supra pronaum aedis.
10 | ita fastigiorum duplex T uti notae dispositio extrinsecus 20
tecti et interioris altae testudinis praestat speciem venustam.
item sublata epistyliorum ornamenta et pluteorum columnarumque
superiorum distributio operosam detrahit molestiam
sumptusque inminuit ex magna parte summam.
ipsae vero columnae | in altitudine perpetua sub trabes 25
testudinis perductae et magnificentiam inpensae et auctoritatem
operi adaugere videntur.
1 VI. HS: sex G.
3 angusti S.
4 tribunal x.
5 (et 6) hemicycli HG, hemiciclyi (hic, hemicicly v. 6) S. | scematis x.
7 pedes (bis) x.
10 eaeque H(Gc), ęeque (sic) S, ea eque G.
13 hemicyclium HG, hemi ciclyū S.
15 quoque (q̅q̅ G, oqq⁊ SGc) versus x. | quaternis x.
16 trabes G: om. HS. | euerganeae (-ę GS) x (= everganeae cf. Quicherat: Rev. arch. N. S. III, 71).
17 transtra (L): trasta x.
18 conlocatae (-ę G) HG, collocatę S(Gc).
20 T uti notae: tectinata H, tecti | nata G, tecti nata S (ubi tecti del. Quicherat).
25 trabes G: trabe HS.
Plain text
II Aerarium, carcer, curia foro sunt coniungenda, sed ita
| uti magnitudo symmetriae eorum foro respondeat. maxime
quidem curia in primis est facienda ad dignitatem municipii
sive civitatis. et si quadrata erit, quantum habuerit
latitudinis dimidia addita constituatur altitudo, sin autem 5
ob|longa fuerit, longitudo et latitudo componantur et summa (5)
composita, eius dimidia pars sub lacunariis altitudini detur.
2 praeterea praecingendi sunt parietes medii coronis ex intestino
opere aut albario ad dimidiam partem altitudinis.
quae si non erunt, vox ibi disputantium elata in altitudinem 10
| intellectui non poterit esse audientibus. cum autem (10)
coronis praecincti parietes erunt, vox ab imis, morata
priusquam in aere elata dissipabitur, auribus erit intellecta.
III Cum forum constitutum fuerit, tum deorum inmortalium
diebus festis ludorum spectationibus eligendus est locus 15
| theatro quam saluberrimus, uti in primo libro de salubritatibus (15)
in moenium conlocationibus est scriptum. per
ludos enim cum coniugibus et liberis persedentes delectationibus
detinentur et corpora propter voluptatem inmota
patentes habent venas, in quas insidunt aurarum flatus, 20
qui si a re|gionibus palustribus aut aliis regionibus vitiosis (20)
advenient, nocentes spiritus corporibus infundent. itaque
2 si curiosius eligetur locus theatro, vitabuntur vitia. etiamque
providendum est ne impetus habeat a meridie. sol
enim cum implet eius rotunditatem, aer conclusus curvatura 25
neque | habens potestatem vagandi versando confervescit (25)
et candens adurit excoquitque et inminuit e corporibus
umores. ideo maxime vitandae sunt his rebus vitiosae
3 regiones et eligendae salubres. fundamentorum autem, si
in montibus fuerint, facilior erit ratio, sed si necessitas 30
coegerit in plano aut pa|lustri loco ea constitui, solidationes (30)
1 coni(l G)ungenda HG: adiungenda S.
2 respondeant x.
6 con(m)ponatur x. | summae(-ę GS) con(cō S)posita x (cōpositæ Gc).
7 lacunaris altitudine x (-ni Gc)
15 ex(s GS)pectationibus x.
16 uti primo (om. in et libro) ante corr. S.
17 immoeniū G.
20 insiduntur (-t᷑ GS) x.
23 eligitur ante corr. G.
24 ne GS: nene H.
30 fuerit x.
Plain text
substructionesque ita erunt faciendae, quemadmodum
de fundationibus aedium sa|crarum in tertio libro est
scriptum. insuper fundamenta lapideis et marmoreis copiis
4 gradationes ab substructione fieri debent. praecinctiones
ad altitudines theatrorum pro rata parte faciendae videntur, 5
neque altiores quam quanta | praecinctionis itineris (5)
sit latitudo. si enim excelsiores fuerint, repellent et eicient
e superiore parte vocem nec patientur in sedibus summis,
quae sunt supra praecinctiones, verborum casus certa significatione
ad aures pervenire. et ad summam ita est gubernandum 10
uti linea cum ad imum gra|dum et ad summum (10)
extenta fuerit, omnia cacumina graduum angulosque tangat.
5 ita vox non inpedietur. aditus complures et spatiosos
oportet disponere, nec coniunctos superiores inferioribus
sed ex omnibus locis perpetuos et directos sine inversuris 15
faciendos, uti cum populus dimittatur | de spectaculis, ne (15)
comprimatur, sed habeat ex omnibus locis exitus separatos
sine inpeditione.
Etiam diligenter est animadvertendum ne sit locus
surdus, sed ut in eo vox quam clarissime vagari possit. 20
hoc vero fieri ita poterit, si locus electus fuerit ubi non
6 inpedia|tur resonantia. vox autem est spiritus fluens aeris, (20)
tactu sensibilis auditu. ea movetur circulorum rotundationibus
infinitis, uti si in stantem aquam lapide inmisso
nascantur innumerabiles undarum circuli crescentes, a centro 25
quam latissime possint evagantes, nisi angustia loci
interpellaverit | aut aliqua offensio quae non patitur (25)
designationes earum undarum ad exitus pervenire. itaque
cum interpellentur offensionibus, primae redundantes insequentium
7 disturbant | designationes. eadem ratione vox
uti ad circinum efficit motiones, sed in aqua circuli planitie 31
6 eicient e superiore parte GS: eicientem superiorem partem H.
8 pedibus ante corr. (sp̣) Gc. | summis: suis x.
9 sunt om. x (add. L).
15 sine: siue HS et ante ips. corr. G.
22 in(m SGc)pediantur x. | est: ut x.
23 tactu: &(et G)actu x.
26 possint & vagantes x.
31 uti: ita x. | ininaqua H, inaquaẹ Gc.
Plain text
in latitudine moventur, vox et in latitudine progreditur
et in altitudinem gradatim scandit. igitur ut
in aqua undarum designationibus, item | in voce cum (5)
offensio nulla primam undam interpellaverit, non disturbat
secundam nec insequentes, sed omnes sine resonantia 5
perveniunt ad imorum et ad summorum aures. ergo
8 veteres architecti naturae vestigia persecuti indagationibus
vocis scandentis theatrorum perfecerunt gradationes,
| et quaesierunt per canonicam mathematicorum et musicam (10)
rationem ut quaecumque vox esset in scaena, clarior 10
et suavior ad spectatorum perveniret aures. uti enim
organa aeneis lamminis aut corneis ηχειοιϲ ad chordarum
sonituum claritatem perficiuntur, sic theatrorum per harmonicen
ad | augendam vocem ratiocinationes ab antiquis (15)
sunt constitutae. 15
IV Harmonice autem est musica litteratura obscura et
difficilis, maxime quidem quibus graecae litterae non sunt
notae. quam si volumus explicare, necesse est etiam
graecis verbis uti, quod nonnulla eorum latinas non
habent appella|tiones. itaque ut potuero quam apertissime 20
ex Aristoxeni scripturis interpretabor et eius diagramma
subscribam finitionesque sonituum designabo, uti qui diligentius
2 attenderit facilius percipere possit. vox enim mutationibus
cum flectitur alias fit acuta alias gravis, duobusque
modis movetur, | e quibus unus effectus habet continuatos 25
alter distantes. | continuata vox neque in finitionibus
consistit neque in loco ullo, efficitque terminationes
non apparentes, intervalla autem media apparentia, uti
1 moventur HS (Gc): -etur G (vox sc. non κυκλικῶϲ, sed ϲφαιρικῶϲ, ut Stoici in Plac. phil. 4, 20 adn. M. Thiel: J. f. Phil. 155, 368).
2 in om. (et alt.) x.
3 item (-ē GS) x: ita Gc.
5 secundā G: -dum HS.
7 prosecuti Gc.
8 voces (-is Gc) scandentes (-is Gc) x.
12 inaeneis x. ηχειοιϲ: haeae (heae Hc, hæae G, heę S) sic x. | cordarum sonitū x.
13 harmonicen H, armonicen GS.
16 Harmonice: Harmonia HG, Armonia S.
19 nonnullae (H, -le G, -lę SGc) x.
20 potero S.
21 aristoxenis x. | diagragma G.
24 fiat x.
26 distantis H.
28 media parentia x.
Plain text
sermone cum dicamus sol lux flos vox. nunc enim nec
unde incipit nec ubi desinit intel|legitur, sed quod ex (5)
acuta facta est gravis et ex gravi acuta, apparet auribus.
per distantiam autem e contrario. namque cum flectitur
inmutatione vox statuit se in alicuius sonitus finitione, 5
deinde in alterius, et id ultro citro crebre faciendo constans
apparet sensibus, uti in cantionibus | cum flectentes (10)
vocem varietatem facimus modulationis. itaque intervallis
ea cum versatur, et unde initium fecit et ubi desiit apparet
in sonorum patentibus finitionibus, mediana autem 10
latentia intervallis obscurantur.
3 Genera vero sunt modulationum tria, primum quod
| Graeci nominant αρμονιαν, secundum χρωμα, tertium (15)
διατονον. est autem harmoniae modulatio ab arte concepta,
et ea re cantio eius maxime gravem et egregiam 15
habet auctoritatem. chroma subtili sollertia ac crebritate
modulorum suaviorem habet delectationem. diatoni vero
quod na|turalis est, facilior est intervallorum distantia. (20)
in his tribus generibus dissimiles sunt tetrachordorum dispositiones,
quod harmonia tetrachordum et tonos et diheses 20
habet binas. dihesis autem est toni pars quarta, ita in
hemitonio duae diheses sunt conlocatae. chromati duo
hemitonia in ordine sunt | composita, tertium trihemitonium (25)
est intervallum. diatono toni duo sunt continuati, tertium 24
hemitonium finit te|trachordi magnitudinem. ita in
2 sed quod (quid a. c. G) sic x.
3 gravis et (&) ex (sic) x.
5 inmutatione (i. e. immutatione sec. S) anceps x. | finitionem (-nē GS) x (ἵϲτηϲιν αὑτὴν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ Aristox.).
6 crebre HS: crebro G.
7 cum: circum Gc.
8 intervalles H et a. c. S.
11 latentia: patentia (potentia a. c. G) x.
13 armoniam (-ā GS, sic et 16. 22 etc. arm. x) … chroma … diatonon x.
14 ab arte G: ad arte (solus) H (unde ad artē S, ab arte LP).
15 ea re cantio G(Sc): ea recantio HS.
19 tetrachordarū (sic) S.
20 (harmoniâ) tetrachordum: -dorum (-ū GS) iterum x (del. A. Wilmanns). | dihesis H, diheris G, diesis S (dieses Gc).
21 diesis x.
22 heminotio H. | diesis HS, dihesis G (dieses Gc).
23 trihemitonium (Perrault): trium hemitoniorum x.
24 diatono toni: diatoni x.
Plain text
tribus generibus tetrachorda ex duobus tonis et hemitonio
sunt peraequata, sed ipsa cum separatim uniuscuiusque
generis finibus considerantur, dissimilem habent intervallorum
4 designationem. igitur intervalla | tonorum et hemitoniorum (5)
tetrachordo in voce divisit natura finiitque terminationes 5
eorum mensuris intervallorum quantitate, modisque
certis distantibus constituit qualitates, quibus etiam
artifices qui organa fabricant ex natura constitutis utendo
comparant ad concentus convenientes eorum | perfectiones. (10)
5 Sonitus, qui graece φθογγοι dicuntur, in unoquoque 10
genere sunt X et VIII, e quibus VIII sunt in tribus generibus
perpetui et stantes, reliqui X cum non uniter modulantur
sunt vagantes. stantes autem sunt qui inter mobiles
| interpositi, continent tetrachordi coniunctionem et (15)
e generum discriminibus suis finibus sunt permanentes, 15
appellantur autem sic, proslambanomenos, hypate hypaton,
hypate meson, mese, nete synhemmenon, paramese, nete
diezeugmenon, nete hyperbolaeon. mobiles autem sunt qui
in te|trachordo inter inmotos dispositi in generibus ex (20)
locis loca mutant, vocabula autem habent haec, parhypate 20
hypaton, lichanos hypaton, parhypate meson, lichanos
meson, trite | synhemmenon, ＜paranete synhemmenon,＞ trite
diezeugmenon, paranete diezeugmenon, trite hyperbolaeon,
6 paranete hyperbolaeon. ei autem qua moventur, recipiunt
2 sunt G: om. HS.
4 intervallo (intuallo S) x.
5 tetrachordo: et(&)tetrachordorum x. | finitque x.
8 fabricant: faciunt S.
10 pthongi HS, ptongi S.
11 VIII HG: octo S.
12 non uniter (qui sc. οὐ μένουϲιν ἐπὶ μιᾶϲ τάϲεωϲ): com(con)muniter x.
13 mobiles sunt inter (ſ̄ int̄ in ras. Sc) positi x.
16 proslambanomenos GS: iros lambanomenos H. | hypate hypato (H, hipaton G, ypaton S) x.
17 hypate meson G: hypateon meson HS. | nete synemmene (-emene S) GS: netesyn exemmene H.
18 diezeucmene x. | hyperboleon x (-laeon infra 113, 2 et 15 H).
19 ex: et (&) x.
20 parhypatae (-te GS) hypate x.
21 lichanos (licanos G) phalon x.
22 trite (-re H) sy(i G)nemenu tritediezeu(y H)gmenu (-nous G) paranete paranetediezeugmenu etc. x. | paranete synhemmenon om. x.
24 recipivẹnt Sc.
Plain text
virtutes alias, intervalla enim et distantias habent crescentes.
itaque | parhypate, quae in harmonia distat ab hypate (5)
＜dimidium＞ hemitonium, in chroma transmutata habet
hemitonium. quae lichanos in harmonia dicitur, ab hypate
distat hemitonium, in chroma translata progreditur duo 5
hemitonia, in diatono distat ab hypate tria hemitonia.
ita X sonitus propter trans|lationes in generibus efficiunt (10)
7 triplicem modulationum varietatem. tetrachorda autem
sunt quinque, primum gravissimum, quod graece dicitur
υπατον, secundum medianum, quod appellatur μεϲον, tertium 10
coniunctum, quod ϲυνημμενον dicitur, quartum disiunctum,
quod διεζευγμενον nomi|natur, quintum, quod (15)
est acutissimum, graece υπερβολαιον dicitur. concentus
quos natura hominis modulari potest, graece quae ϲυμφωνιαι
dicuntur, sunt sex, diatessaron, diapente, diapason, ＜diapason＞ 15
8 et diatessaron, ＜diapason＞ et diapente, et disdiapason. ideoque
et a numero nomina ceperunt, quod cum | vox constiterit (20)
in una sonorum finitione ab eaque se flectens mutaverit
et pervenerit in quartam terminationem, appellatur
diatessaron, in quintam diapente [in sextam diapason, in 20
octavam et dimidiam diapason et diatessaron, in nonam
et dimidiam diapason et diapente, in XII disdiapason].
9 non | enim inter duo intervalla, cum chordarum sonitus (25)
aut vocis cantus factus fuerit, nec inter tria aut VI aut VII 24
pos|sunt consonantiae fieri, sed uti supra scriptum est,
2 (etc.) armonia x.
3 dimidium om. x. | inchroma transmutata G, inchromatra mutata H, incromata mutata S.
4 quae: qui x. | lichanus x.
5 traslata G.
10 hypaton … meson … sinhemmenon (HG, sinemmenon Gc, synemenon S) … diezeu(i H)gmenon … hyperboleon x.
14 graeceque (-q⁊) syn(m GS)phoniae(e) x.
15 sex HG: VI. S. | diapason et diatessaron, diapason et diapente: & diatessaron & disdiapente H, et disdiatessa(e S)ron et dis(bis- S)diapente GS(LP).
16 & bisdiapason S.
17 coeperunt x.
20 in sextam—(22) XII disdiapason: est additio interpolatoris (A. Wilmanns: Comm. in hon. Mommseni 1877 p. 259) cf. supra ad p. 67, 7. | in octavam et dimidiam—(22) XII. disdiapason om. S.
22 et (diapente) om. x.
24 nec intertia aut sexta aut septem (sic HG, septima S) x (corr. Wilmanns).
Plain text
diatessaron et diapente et ex ordine ad disdiapason convenientiae
ex natura vocis congruentis habent finitiones,
et ei concentus procreantur ex coniunctione sonituum [qui
graece φθογ|γοι dicuntur]. (5)
V Ita ex his indagationibus mathematicis rationibus fiant 5
vasa aerea pro ratione magnitudinis theatri eaque ita
fabricentur ut cum tangantur, sonitum facere possint inter
se diatessaron diapente et ex ordine ad disdiapason. postea
| inter sedes theatri constitutis cellis, ratione musica ibi (10)
conlocentur ita uti nullum parietem tangant circaque habeant 10
locum vacuum et ab summo capite spatium, ponanturque
inversa et habeant in parte quae spectat ad scaenam
suppositos cuneos ne minus altos semipedem, contraque
eas cellas | relinquantur aperturae inferiorum graduum (15)
2 cubilibus longae pedes duo, altae semipedem. designationes 15
autem eorum, quibus in locis constituantur, sic explicentur.
si non erit ampla magnitudine theatrum, media
altitudinis transversa regio designetur et in ea tredecim
cellae duodecim aequa|libus intervallis distantes confornicentur, (20)
uti ea echea quae supra scripta sunt ad neten 20
hyperbolaeon sonantia in cellis quae sunt in cornibus extremis,
utraque parte prima conlocentur, secunda ab extremis
diatessaron ad neten diezeugmenon, tertia diatessaron
ad paramesen, quarta ad neten | synhemmenon, quinta diatessaron
3 concentus: coventus H, conventus G, c̄uentꝰ S. | qui—(4) dicuntur del. Reber (cf. p. 112, 11).
4 pthongi H, ptongi GS.
6 ita om. G (suppl. Gc).
8 diatesseron (hic et in seqq. semper) G. | et om. x.
11 locum—(12) habeant bis scripta in H (priora del. Hc).
13 semipede x. | contraque—(15) semipede om. S.
14 inferiorvem H. | graduū G: gradibus HS.
15 semipede x. | 17 si aū (autem) non S.
20 ea echea: eae (eę S) echo x. | ad netḥ̇en Gc: adnetent H, ad nete S.
21 sonentia H (non GS).
23 ad neten diezeugmenon: ad neten (H, nete S, netḥ̇en Gc) sy(i G)nhemmenu (HG, synemenu S) x.
24 ad paramesen: adnethen (HG, neten S, netḥ̇en Gc) ad paramesen (-son S) x. | adneten (nethen H) sin hemmenu (H, sinhemenu G, synemenu S) x. | quinta ad diatessaron S.
Plain text
ad mesen, sexta diatessaron ad hypaten meson, in
3 medio unum diatessaron ad hypaten hypaton. ita hac ratiocinatione
vox a scaena uti ab centro profusa se circumagens
tactuque feriens singulorum vasorum | cava excitaverit (5)
auctam claritatem et concentu convenientem sibi consonantiam. 5
sin autem amplior erit magnitudo theatri, tunc altitudo
dividatur in partes IIII, uti tres efficiantur regiones
cellarum transverse designatae, una harmoniae, altera chromatos,
tertia diatoni. et ab imo quae erit prima, | ea ex (10)
harmonia conlocetur ita uti in minore theatro supra scriptum 10
4 est. in mediana autem prima in extremis cornibus ad chromaticen
hyperbolaeon habentia sonitum ponantur, in secundis
ab his diatessaron ad chromaticen diezeugmenon, in tertiis
ad chromaticen synhemmenon, quartis diatessaron ad | chromaticen (15)
meson, quintis diatessaron ad chromaticen hypaton, 15
sextis ad paramesen, quod ea et ad chromaticen
hyperbolaeon diapente et ad chromaticen synhemmenon
5 diatessaron habet consonantiae communitatem. in medio
nihil est conlocandum, ideo quod sonituum nulla alia
qualitas in chromatico | genere symphoniae consonantiam 20
potest habere. in summa vero divisione et regione cellarum
in cornibus primis ad diatonon hyperbolaeon fabricata
vasa sonitu ponantur, in secundis diatessaron ad diatonon
＜diezeugmenon＞, tertiis ad diatonon synhemmenon, quartis
diatessaron ad diatonon me|son, quintis diatessaron ad 25
diatonon hypaton, sextis diatessaron ad proslambanomenon,
in medio ad mesen, quod ea et ad proslambanomenon
diapason et ad diatonon hypaton diapente habet symphoniarum
6 communitates. haec autem | si qui voluerit ad
perfectum facile perducere, animadvertat in extremo libro 30
5 et: ex x.
13 diezeugmenon S: -nu HG. | intert(c G)iis diatessa(e G)ron ad chr. sy(i G)nhemmenu (synemenu S) x.
16 parameseọn Gc. | ea om. x. | ad (chr.): in x.
17 hyperboleū S. | synemmenon Wilmanns: meson x.
18 habeant x.
19 sonitum (-ū S) x.
22 (et seqq. exc. v. 24) diatonum (-ū S) x.
24 diezeugmenon om. x. | tertiis diatessa(e G)ron addiatonon (-n̄ G) sy(i G)nhemenon (HG, synemenon S) x.
28 diapson H.
Plain text
diagramma musica ratione designatum, quod Aristoxenus
magno vigore et industria generatim divisis modulationibus
constitutum reliquit. de quo si qui ratiocina|tionibus his (5)
attenderit, ab natura vocis ad audientium delectationes
facilius valuerit theatrorum efficere perfectiones. 5
7 Dicet aliquis forte multa theatra quotannis Romae
facta esse neque ullam rationem harum rerum in his
fuisse, sed errabit in eo, quod omnia publica lignea theatra
tabulatio|nes habent complures, quas necesse est sonare. (10)
hoc vero licet animadvertere etiam ab citharoedis, qui 10
superiore tono cum volunt canere, avertunt se ad scaenae
valvas et ita recipiunt ab earum auxilio consonantiam
vocis. cum autem ex solidis rebus theatra constituuntur,
id est ex structura | caementorum, lapide, marmore, quae (15)
sonare non possunt, tunc echeis haec rationes sunt explicandae. 15
8 sin autem quaeritur in quo theatro ea sint
facta, Romae non possumus ostendere sed in Italiae regionibus
et in pluribus Graecorum civitatibus, etiamque auctorem
habemus Lucium Mum|mium, qui diruto theatro Corinthiorum (20)
ea aenea Romam deportavit et de manubiis ad 20
aedem Lunae dedicavit. multi etiam sollertes architecti,
qui in oppidis non magnis theatra constituerunt, propter
inopiam fictilibus doliis ita sonantibus electis hac ratiocinatione
compositis perfecerunt utilissimos | effectus. (25)
VI Ipsius autem theatri conformatio sic est facienda uti 25
quam magna futura est perimetros imi, centro medio conlocato
circumagatur linea rotundationis, in eaque quattuor
| scribantur trigona paribus lateribus et intervallis, quae
4 ad naturas vocis & audientium x.
6 quod (H, đq S) annis HS, quot annis G.
8 errauit x.
9 tribulationes G.
10 citharo edis H, citharoedis S, -rędis G.
12 valbas x (valvas Sc).
14 lapido H (-de GS).
15 echeis: exhis x. | hac rationes (sic H, hac ratione GS, hę rationes L) sunt (ſ̄ S) explicandae (-ę S, -e G) x.
17 regiones HG, regione S (= L ex corr.).
19 lucium: sic x.
20 ea ae(ę S)nea (sc. echea v. 16) sic x.
21 etiam HG: aū (autem) S.
22 propter om. S.
23 doleis x.
27 rotundationis GS: rutundationes H.
28 paribus GS: partibus H. | et om. x. | quae om. x.
Plain text
extremam lineam circinationis tangant, quibus etiam in duodecim
signorum caelestium ＜descriptione＞ astrologi ex musica
convenientia astrorum ratiocinantur. ex his trigonis
cuius latus fuerit | proximum scaenae, ea regione qua praecidit (5)
curvaturam circinationis, ibi finiatur scaenae frons, et 5
ab eo loco per centrum parallelos linea ducatur, quae
2 disiungat proscaenii pulpitum et orchestrae regionem. ita
latius factum fuerit pulpitum quam Graecorum, quod omnes
artifices in scaena | dant operam, in orchestra autem (10)
senatorum sunt sedibus loca designata. et eius pulpiti 10
altitudo sit ne plus pedum quinque, uti qui in orchestra
sederint, spectare possint omnium agentium gestus. cunei
spectaculorum in theatro ita dividantur uti anguli trigonorum,
qui currunt circum curvaturam cir|cinationis, dirigant (15)
ascensus scalasque inter cuneos ad primam praecinctionem, 15
supra autem alternis itineribus superiores cunei
3 medii dirigantur. i autem qui sunt in imo et dirigunt
scalaria, erunt numero VII, reliqui quinque scaenae designabunt
compositionem, et unus medius contra se | valvas (20)
regias habere debet, et qui erunt dextra ac sinistra hospitaliorum 20
designabunt compositionem, extremi duo spectabunt
itinera versurarum. gradus spectaculorum ubi subsellia
componantur ne minus alti sint palmipedem, ＜ne
plus pedem＞ et digitos sex, latitudines eorum ne plus
4 pedes duo semis, | ne minus pedes duo constituantur. tectum 25
porticus quod futurum est in summa gradatione, cum
scaenae altitudine | libratum prospiciatur, ideo quod vox
crescens aequaliter ad summas gradationes et tectum perveniet.
namque si non erit aequale, quo minus fuerit
1 circinnationes (hic) HS (circinationis G). | duodecim HS: XII. G.
2 descriptione om. x (add. Joc.). | astro(a G)logi x.
4 quae(ę G) prae(ę G)cidit HG, quę p̄cedit S.
5 finiatur GS: -antur H.
9 in caena H.
14 circinationes HS (-nis G).
17 i: hi x (cf. p. 26, 26. 217, 3. sed ei p. 113, 3. 114, 3. 222, 3. 276, 13).
20 ac om. x.
23 con(ō S)ponantur gradus ne minus x. | alti sint palmo pede (| H) et dig. x.
24 digitos sex (ante ras.) G: digito sex (.VI. S) HS(Gc).
27 per(ꝑ GS)spiciatur x.
Plain text
altum, vox praeripietur ad eam altitudinem ad quam perveniet
5 primo. orchestra inter | gradus imos quam diametron (5)
habuerit, eius sexta pars sumatur, et in cornibus
utrimque ad aditus eius mensurae perpendiculo inferiores
sedes praecidantur, et qua praecisio fuerit, ibi constituantur 5
itinerum supercilia. ita enim satis altitudinis habebunt
6 eorum confornicationes. scaenae longi|tudo ad orchestrae (10)
diametron duplex fieri debet. podii altitudo ab libramento
pulpiti cum corona et lysi duodecuma orchestrae diametri.
supra podium columnae cum capitulis et spiris altae quarta 10
parte eiusdem diametri, epistylia et ornamenta earum
columnarum altitudinis quinta parte. plu|teum insuper (15)
cum unda et corona inferioris plutei dimidia parte. supra
id pluteum columnae quarta parte minore altitudine sint
quam inferiores, epistylia et ornamenta earum columnarum 15
quinta parte. item si tertia episcenos futura erit, mediani
plutei summum sit dimidia parte, columnae | summae medianarum (20)
minus altae sint quarta parte, epistylia cum coronis
earum columnarum item habeant altitudinis quintam
partem. 20
7 Nec tamen in omnibus theatris symmetriae ad omnes
rationes et effectus possunt respondere, sed oportet
archi|tectum animadvertere quibus proportionibus necesse sit (25)
sequi symmetriam et quibus ad loci naturam aut magnitudinem
operis temperari. sunt enim res quas et in 25
1 ad (quam) om. x.
2 grados HS. | quam: quod (qđ G, oqd S) x.
3 sumatur G: sum|matur H, sūmatur S.
4 utrum(ū- GS)que aditus x. | perpendiculum (-ū GS) x | interiores x.
5 qua Phil.: quae (quę GS) x.
6 altitudinem (-ē) x.
8 duplex G: dupl& H, dupla S.
9 duodecu(i S)mam (-ā GS) x. | orchistrę S. | diametris (ante corr.) G.
12 quinta HS(Gc): quarta G.
14 quarta HSc Gc2: quarte GS (-tę Gc1).
15 epi(y HS)sti(y S)lium (-ū GS) x.
16 episcenos HG, episkenos S (qui in seqq. scribit skenam quam antea scęnam).
17 (d. p.) columnae. summae media parte columnae. summae medianarum minus H, colūnę sūmę media parte colūnę. sūmę medianarū minus S, colūnę summę media parte. colūnę sūmę medianarū minus G.
22 oport&S: oportere HG.
25 temperari: cf. p. 277, 12.
Plain text
pusillo et in magno theatro necesse est eadem magnitudine
fieri pro|pter usum, uti gradus diazomata pluteos itinera
ascensus pulpita tribunalia et si qua alia intercurrunt ex
quibus necessitas cogit discedere ab symmetria ne inpediatur
usus. non minus si qua exiguitas copiarum, id est 5
marmoris, ma|teriae reliquarumque rerum quae parantur, (5)
in opere fuerit, paulum demere aut adicere, dum id ne
nimium inprobe fiat sed cum sensu, non erit alienum.
hoc autem erit si architectus erit usu peritus, praeterea
ingenio mobili sollertiaque non fuerit viduatus. 10
8 | Ipsae autem scaenae suas habent rationes explicatas (10)
ita uti mediae valvae ornatus habeant aulae regiae, dextra
ac sinistra hospitalia, secundum autem spatia ad ornatus
comparata, quae loca Graeci περιακτουϲ dicunt ab eo
quod machinae sunt in his locis versatiles trigonoe habentes 15
sin|gulae tres species ornationis, quae cum aut fabularum (15)
mutationes sunt futurae seu deorum adventus cum
tonitribus repentinis, versentur mutentque speciem ornationis
in fronte. secundum ea loca versurae sunt procurrentes,
quae efficiunt una a foro, altera a peregre aditus 20
9 in scaenam. genera | autem sunt scaenarum tria, unum (20)
quod dicitur tragicum, alterum comicum, tertium satyricum.
horum autem ornatus sunt inter se dissimili disparique
ratione, quod tragicae deformantur columnis et
fastigiis et signis reliquisque regalibus rebus, comicae 25
autem aedificiorum privatorum et mae|nianorum habent (25)
speciem prospectusque fenestris dispositos imitatione, communium
aedificiorum rationibus, satyricae vero ornantur
arboribus speluncis montibus reliquisque agrestibus rebus
in topiodis speciem deformatis. 30
2 diazumata x.
3 qualia S.
7 fuerit: defuerint x.
10 nobili S.
11 explicitas x.
14 periactus x.
15 trigonos HS, trigones G.
16 singulae: insingula x. | ornationisque G, -nesque HS(Gc).
17 mutationis H (-nes GS).
18 repentinise aversentur H, repentinis ea versentur GS.
19 infrontes x.
26 moenianorum HS.
27 profectus x.
30 intopeodi speciem (-ē GS) deformati x.
Plain text
VII In Graecorum theatris non omnia isdem rationibus
sunt | facienda, quod primum in ima circinatione ut in
latino trigonorum IIII, in eo quadratorum trium anguli
circinationis lineam tangunt, et cuius quadrati latus est
proximum scaenae praeciditque curvaturam circinationis, 5
ea regione de|signatur finitio proscaenii. et ab ea regione (5)
ad extremam circinationem curvaturae parallelos linea designatur,
in qua constituitur frons scaenae, per centrumque
orchestrae a proscaenii regione parallelos linea describitur
et qua secat circinationis lineas dextra ac sinistra 10
in cornibus hemicyclii | centra signantur, et circino conlocato (10)
in dextro ab intervallo sinistro circumagitur circinatio
ad proscaenii sinistram partem, item centro conlocato
in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur
2 ad proscaenii dextram partem. ita e tribus centris hac 15
descriptione ampliorem habent orchestram Graeci | et scaenam (15)
recessiorem minoreque latitudine pulpitum, quod λογειον
appellant, ideo quod eo se tragici et comici actores
in scaena peragunt, reliqui autem artifices suas per orchestram
praestant actiones, itaque ex eo scaenici et thymelici 20
graece separatim nominantur. eius logei altitudo non
1 hisdem x.
5 curvaturā G: -ra HS.
7 curvaturę | par ꝑ̇allelos linea describitur (om. allelos—regione 7-9) G.
9 orchistrę S. | a om. x. | per allelos H et (ꝑallelos) G, parallelos S(Gc).
10 qua: quae (quę GS) x (ut 118, 7. 117, 5). | circinationis GSc: -nes HS.
11 hemi(HS, emi- G)cycli x.
12 dextra x. | circumagatur x.
13 sinistram: dextram x, ubi sic ad proscaenii dextram partem ita tribus centris hac describtione ampliorem habent. Item centro conlocato in sinistro cornu ab intervallo dextro circumagitur ad proscaenii dextram partem orchestram … H et appositis compendiis vulg. GS id est omnes codices: sc. quod ait K. Dumon (Mnemosyne 1892 p. 427 et 424), ad optimos codices Iocundum—sic iste appellatur, non Iucundus—textum constituisse (quem praeter eos id est suo arbitrio constituit), hoc nihili est.
15 e om. x.
17 longion x.
18 eos tragici HG, eo stragici S (cf. p. 241, 14. 17. 21).
19 orchistrā S.
20 et thimelici G: & hymelici H, & himelici S.
21 logei: loci x. | no|minis ante corr. G (n̄ minꝰ S).
Plain text
| minus debet esse pedum X, non plus duodecim. gradationes (20)
scalarum inter cuneos et sedes contra quadratorum
angulos dirigantur ad primam praecinctionem, a praecinctione
inter eas iterum mediae dirigantur, et ad summam
quotiens praecinguntur, altero tanto semper amplificantur. 5
VIII | Cum haec omnia summa cura sollertiaque explicata
sunt, tunc etiam diligentius est animadvertendum uti sit
electus locus, in quo leniter adplicet se vox neque repulsa
resiliens incertas auribus referat significationes. sunt enim 10
nonnulli | loci naturaliter inpedientes vocis motus, uti (5)
dissonantes qui graece dicuntur κατηχουντεϲ, circumsonantes
qui apud eos nominantur περιηχουντεϲ, item resonantes
qui dicuntur αντηχουντεϲ, consonantesque quos appellant
ϲυνηχουταϲ. dissonantes sunt in quibus vox prima cum 15
est elata in altitu|dinem, offensa superioribus solidis (10)
corporibus repulsaque residens in imo opprimit insequentis
2 vocis elationem, circumsonantes autem in quibus circumvagando
coacta exsolvens in medio, sine extremis casibus
sonans ibi extinguatur incerta verborum significatione, resonantes 20
vero in quibus cum | in solido tactu percussa resiliat, (15)
imagines exprimendo novissimos casus duplices faciat
auditu. item consonantes sunt in quibus ab imis auxiliata
cum incremento scandens egrediatur ad aures diserta verborum
claritate. ita si in locorum electione fuerit diligens 25
animadversio, emendatus erit | prudentia ad utilitatem (20)
in theatris vocis effectus. formarum autem descriptiones
inter se discriminibus his erunt notatae uti quae ex quadratis
1 duodecim H: XII. GS.
5 amplificantur HS: -cabuntur G.
8 enī | advertendum H. | utiselectus (-os H) HG (ut is electus Gc), uti sit lectus S.
12 greci a. c. G. | caticontes (-ⱶcontes S) x.
13 periechontes (-ⱶcontes S, -contes G) x.
14 antechontes x.
15 synechontas HS: sinechontes G.
17 residens GS: -dent H. | inimū ante corr. G.
19 exsolvens (sic) x (sc. διαϲπείρουϲα τὰ ϲυνεχόμενα).
21 resiliant x.
22 faciunt x.
24 disserta x.
28 uti quae: itaque (-ę Gc) x.
Plain text
designentur, Graecorum habeant usus, latina e paribus
lateribus trigonorum. ita his praescriptionibus qui
voluerit uti, emendatas efficiet theatrorum perfectiones.
IX | Post scaenam porticus sunt constituendae, uti cum (25)
imbres repentini ludos interpellaverint, habeat populus quo 5
se reci|piat ex theatro choragiaque laxamentum habeant ad
comparandum. uti sunt porticus Pompeianae itemque
Athenis porticus Eumenicae Patrisque Liberi fanum, et
exeuntibus e theatro sinistra parte odeum, quod Themistocles
| columnis lapideis dispositis, navium malis et antemnis 10 (5)
e spoliis Persicis pertexit, idem autem etiam incensum
Mithridatico bello rex Ariobarzanes restituit,
Zmyrnae Stratoniceum, Trallibus porticus ex utraque parte
scaenae supra stadium, ceterisque civitatibus quae diligentiores
habuerunt architectos | circa theatra sunt porticus et 15 (10)
2 ambulationes. quae videntur ita oportere conlocari uti
duplices sint habeantque exteriores columnas doricas cum
epistyliis et ornamentis ex ratione modulationis perfectas.
latitudines autem earum ita oportere fieri videntur uti
quanta altitudine columnae fuerint exterio|res, tantam 20 (15)
latitudinem habeant ab inferiore parte columnarum extremarum
ad medias et a medianis ad parietes qui circumcludunt
porticus ambulationes. medianae autem columnae
quinta parte altiores sint quam exteriores, sed aut ionico
3 aut corintho genere deformentur. columnarum autem 25
| proportiones et symmetriae non erunt isdem rationibus (20)
quibus in aedibus sacris scripsi. aliam enim in deorum
templis debent habere gravitatem, aliam in porticibus et
1 designentur … habeant HS: designantur … habent G.
2 latine (-ę Gc) raribus x.
8 eumenici HS(Gc), eum meneci G. | fanum (sic): cf. Dörpfeld: Mitteilungen des arch. Inst. Athen. Abt. XIII (1888), 102.
10 milis x. | antemnis (non antennis) sic omnes (GHSLPvlch) etiam p. 254, 7.
13 smyrnae (-ę S) HS, smirne G. cf. p. 85, 11 etc. | sirationiceum (si rationie ceū S, siratio niceum G) x. | trabibus HS, tradibus G. | parte ut scaene (H, skęnę S, scene G) x.
18 modulationis S: -nes HG.
20 altitudo x. | fuerit x.
25 autem G: om. HS.
26 hisdem x.
Plain text
ceteris operibus subtilitatem. itaque si dorici generis
erunt columnae, dimetiantur earum altitudines cum capitulis
in partes XV. | ex eis partibus una constituatur et (25)
fiat modulus, ad cuius moduli rationem omnis operis erit
explicatio. et in imo columnae crassitudo fiat duorum 5
modulorum, intercolumnium quinque et moduli dimidia
parte, altitudo columnae praeter capitulum XIIII modulorum,
capituli altitudo moduli unius, | latitudo modulorum
duorum et moduli sextae partis. ceteri operis modulationes
uti in aedibus sacris in libro IIII scriptum est ita 10
4 perficiantur. sin autem ionicae columnae fient, scapus
praeter spiram et capitulum in octo et dimidiam partem
di|vidatur et ex his una crassitudini columnae detur, (5)
＜spira＞ cum plintho dimidia crassitudine constituatur,
capituli ratio ita fiat uti in libro tertio est demonstratum. 15
si corinthia erit, scapus et spira uti in ionica, capitulum
autem quemadmodum in quarto libro est scriptum, ita
habeant rationem. in stylo|batisque adiectio quae fit per (10)
scamillos inpares, ex descriptione quae supra scripta est
in libro tertio sumatur. epistylia coronae ceteraque omnia 20
ad columnarum rationem ex scriptis voluminum superiorum
explicentur.
5 Media vero spatia quae erunt subdiu inter porticus,
| adornanda viridibus videntur, quod hypaethroe ambulationes (15)
habent magnam salubritatem, et primum oculorum 25
quod ex viridibus subtilis et extenuatus aer propter motionem
corporis influens perlimat speciem et ita auferens
2 demeṇ̇tiantur Gc: demetriantur HS.
5 in imo: in primo x. | cgrassitudo (sic) S (ut grassior S 105, 19 etc.).
10 IIII. HG: quarto S.
11 scaphus HS (P, scapus GL), sed v. 7 scapus HLG (ubi scaphus retinent SP). scaphorum HS(L) etiam 98, 18. diff. 238, 3.
12 octo HG: VIII. S.
13 una G: om. HS.
14 spira om. x. | constituantur x.
18 in (styl.) om. x (cf. p. 80, 7).
19 scabillos (HG, scabyllos S) inpartes x (cf. p. 77, 2. 3, ubi scabellos cod. P. scabilla Cato 10, 5. scabellum ὑποπόδιον CGL II, 179).
23 subdiu (sic) x (ut 124, 2. 143, 21. 164, 10 ubi rec. sub divo).
24 hyp&(et G) rę x.
26 subtilis G: sub(p S)tiles HS.
Plain text
ex oculis umorem crassum, aciem tenuem et acutam speciem
relinquit. | praeterea cum corpus motionibus in ambulatione (20)
calescat, umores ex membris aer exsugendo inminuit
plenitates extenuatque dissipando quod plus inest
6 quam corpus potest sustinere. hoc autem ita esse ex eo 5
licet animadvertere, quod sub tectis cum sint aquarum
fontes aut etiam sub terra | palustris abundantia, ex his (25)
nullus surgit umor nebulosus, sed in apertis hypaethrisque
locis cum sol oriens vapore tangat mundum, ex umidis
et abundantibus excitat umores et conglobatos in altitudinem 10
tollit. ergo si ita videtur uti in hypaethris locis
ab aere umores ex corporibus exsu|gantur molestiores, (30)
quemadmodum ex terra per nebulas vi|dentur, non puto
dubium esse quin amplissimas et ornatissimas subdiu hypaethrusque
conlocari oporteat in civitatibus ambulationes. 15
7 eae autem uti sint semper siccae et non lutosae, sic erit
faciendum. fodiantur et exinaniantur quam | altissime. (5)
dextra atque sinistra structiles cloacae fiant inque earum
parietibus qui ad ambulationem spectaverint, tubuli instruantur
inclinati fastigio in cloacas. his perfectis compleantur 20
ea loca carbonibus, deinde insuper sabulone eae
ambulationes sternantur et exaequentur. ita propter | carbonum (10)
raritatem naturalem et tubulorum in cloacas instructionem
excipientur aquarum abundantiae, et ita siccae
et sine umore perfectae fuerint ambulationes. 25
8 Praeterea in his operibus thesauri sunt civitatibus in
necessariis rebus a maioribus constituti. in conclusionibus
| enim reliqui omnes faciliores sunt apparatus quam (15)
lignorum. sal enim facile ante inportatur, frumenta publice
2 relinquit G: reliquit(d H) HS.
3 exsugendo (G, exugendo H): exuendo S.
4 extenuatque G(Sc): extenuatique H et ante ras. S.
10 abundantibus (L): -tius H et (qui om. et) S. | et exconglobatos x (ex del. ed.).
12 exsugantur G: exugantur HS.
14 hyp&(et G)risque x (cf. p. 150, 27. 23. Cass. Fel. p. 14, 6. 15, 4. 16, 7. 177, 20, Theod. Pr. p. 57, 2 etc.)
16 eae (ee G, eę SGc) sic x.
20 cloacis x.
21 eae HS: hę G.
26 thensauri x.
27 a maioribus: amoribus x.
Plain text
privatimque expeditius congeruntur et si defit, holeribus
carne seu leguminibus defenditur, aquae fossuris
puteorum et de caelo repentinis tempestatibus ex tegulis
excipiuntur. de ligna|tione quae maxime necessaria est (20)
ad cibum coquendum, difficilis et molesta est apparatio, 5
9 quod et tarde comportatur et plus consumitur. in eiusmodi
temporibus tunc eae ambulationes aperiuntur et
mensurae tributim singulis capitibus designantur. ita
duas res egregias hypaethroe ambulationes | praestant, unam (25)
in pace salubritatis, alteram in bello salutis. ergo his 10
rationibus ambulationum explicationes non solum post
scaenam theatris sed etiam omnium deorum templis effectae
magnas civitatibus praestare poterunt utilitates.
Quoniam haec nobis satis videntur esse exposita, nunc
| insequentur balinearum dispositionum demonstrationes. 15 (30)
X pri|mum eligendus locus est quam calidissimus, id est
aversus ab septentrione et aquilone. ipsa autem caldaria
tepidariaque lumen habeant ab occidente hiberno, sin autem
natura loci inpedierit, utique a meridie, quod maxime
tempus la|vandi a meridiano ad vesperum est constitutum. 20 (5)
et item est animadvertendum uti caldaria muliebria et
virilia coniuncta et in isdem regionibus sint conlocata.
sic enim efficietur ut in vasaria et hypocausis communis
sit eorum utrisque. aenea supra hypocausim tria sunt
componenda, unum | caldarium, alterum tepidarium, tertium 25 (10)
frigidarium, et ita conlocanda uti ex tepidario in
caldarium quantum aquae calidae exierit, influat de frigidario
in tepidarium ad eundem modum, testudinesque
2 alveolorum ex communi hypocausi calefaciantur. suspensurae
caldariorum ita sunt faciendae ut | primum sesquipedalibus 30 (15)
1 congerventur Hc | sidefit (fide fit ante ras. G) x: side sit Gc.
6 conportatur HG: cōparatur S.
7 eae HS: hae G.
9 hyp&(et G)ra ambulationem (-ē GS) x.
12 theatri x.
15 balinearum HS: balnearum G.
17 ab(ḍ̇ Gc) septem(n S)trione x.
18 sin: si x.
21 calcaria H et ante corr. S.
22 hisdem x.
27 caldae (-e G, -ę S) x (calidę Sc).
29 calfaciantur H: -æntur Hc, -entur GS (calefacientur Gc).
Plain text
tegulis solum sternatur inclinatum ad hypocausim,
uti pila cum mittatur non possit intro resistere sed
rursus redeat ad praefurnium ipsa per se. ita flamma facilius
pervagabitur sub suspensione. supraque laterculis
bessalibus pilae struantur ita dispositae uti bipedales 5
| tegulae possint supra esse conlocatae. altitudinem autem (20)
pilae habeant pedes duo eaeque struantur argilla cum
capillo subacta, supraque conlocentur tegulae bipedales
3 quae sustineant pavimentum. concamarationes vero si ex
structura factae fuerint, erunt utiliores, sin autem 10
contignationes fue|rint, figulinum opus subiciatur, sed hoc ita (25)
erit faciendum. regulae ferreae aut arcus fiant eaeque uncinis
ferreis ad con|tignationem suspendantur quam creberrimis,
eaeque regulae sive arcus ita disponantur uti
tegulae sine marginibus sedere in duabus invehique possint, 15
et ita totae concamarationes in ferro nitentes sint
perfectae. earumque camararum superiora | coagmenta ex (5)
argilla cum capillo subacta liniantur, inferior autem pars,
quae ad pavimentum spectat, primum testa cum calce
trullissetur, deinde opere albario sive tectorio poliatur. 20
eaeque camarae in caldariis si duplices factae fuerint,
meliorem habebunt usum. non enim a vapore umor corrumpere
| poterit materiem contignationis, sed inter duas (10)
4 camaras vagabitur. magnitudines autem balinearum videntur
fieri pro copia hominum, ＜dummodo＞ sint ita dispositae. 25
quanta longitudo fuerit, tertia dempta, latitudo
5 besalibus x. | tegulę om. G (suppl. Gc).
6 altitudinem (-nē S) HS: -nes G.
7 pedes duo x (duo semis Fav. p. 300, 8).
9 (item 126, 3) concamarationes HG, -merationes S.
11 figlinum x.
12 regula (sic, -lę GS) ferreae (-ręe G, -reę SGc) H. | eaeque HS: haeque G.
17 camararum HG (sed camerarum S, ut x v. 8. 10). ego nunc semper scripsi camaram (ut habet x etiam 170, 21 et G 207, 19. cf. 75, 19. 125, 23. 126, 3. Plin. Aug. 12, 79. Keil ad Varr. p. 251).
18 inferior (Fav. p. 301, 5): interior x.
20 trulizetur G, tulizetur HS (trulliss- infra semper x, nisi quod trulissetur HS 170, 2).
24 balneorum x.
25 dummodo (Fav.): om. x. | dispositae Fav.: compositae x.
Plain text
sit praeter scholam labri et alvei. labrum utique sub
lumine faciundum videtur, ne stantes | circum suis umbris (15)
obscurent lucem. scholas autem labrorum ita fieri oportet
spatiosas uti cum priores occupaverint loca, circum spectantes
reliqui recte stare possint. alvei autem latitudo 5
inter parietem et pluteum ne minus sit pedes senos, ut
5 gradus inferior inde auferat et pulvinus duos pedes. | laconicum (20)
sudationesque sunt coniungendae tepidario, eaeque
quam latae fuerint, tantam altitudinem habeant ad
imam curvaturam hemisphaerii. mediumque lumen in 10
hemisphaerio relinquatur ex eoque clupeum aeneum catenis
pendeat, per cuius reductiones et demissiones perficietur
sudationis tem|peratura. ipsumque ad circinum fieri oportere (25)
videtur, ut aequaliter a medio flammae vaporisque
vis per curvaturae rotundationes pervagetur. 15
XI | Nunc mihi videtur, etiamsi non sint italicae consuetudinis
palaestrarum aedificationes, traditas tamen explicare
et quemadmodum apud Graecos constituantur monstrare.
in palaestris peristyla quadrata sive oblonga ita
sunt facienda | uti duorum stadiorum habeant ambulationis 20 (5)
circumitionem, quod Graeci vocant διαυλον, ex quibus
tres porticus simplices disponantur, quarta quae ad meridianas
regiones est conversa, duplex, uti cum tempestates
ventosae sint, non possit aspergo in interiorem partem
2 pervenire. constituantur | autem in tribus porticibus 25 (10)
exhedrae spatiosae, habentes sedes in quibus philosophi rhetores
reliquique qui studiis delectantur sedentes disputare
possint. in duplici autem porticu conlocentur haec membra.
1 scolam x (sed 15 scholas H).
2 faciu(e GS)ndum H.
3 fieri GS: fuerit (sic) H.
10 hemisperii x.
11 hemisperio x. | clypevom H, clypeū S, clipeum G.
12 di(e G)missiones HS.
16 iam &(et G)si non HG, ·ſı&·ıā n̄ (= et si iam non) Sc.
17 (etc.) palestrarum x. | aedificationes (-es G) traditae (-ę GS) x.
18 post constituantur monstrare continuo subdit x v. 9-12 constituantur—disputare possint.
19 peristy(i G)lia x.
20 sunt G: sint HS.
21 circuitionem x. | diaulam (-ā S) x.
25 exedrae (-ę GS) x.
Plain text
ephebeum in medio, hoc autem est exhedra amplissima
cum sedibus, quae tertia parte longior | sit quam lata. (15)
sub dextra coryceum, deinde proxime conisterium, a conisterio
in versura porticus frigida lavatio, quam Graeci λουτρον
vocitant. ad sinistram ephebei elaeothesium, proxime 5
autem elaeothesium ＜tepidarium＞, ab eoque iter in propnigeum
in versura porticus. proxima autem introrsus | e (20)
regione frigidarii conlocetur concamarata sudatio longitudine
duplex quam latitudo, quae habeat in versuris ex una parte
laconicum ad eundem modum quam supra scriptum est, 10
compositum, ex adverso laconici calidam lavationem. in
palaestra peristyla, quemadmodum supra scriptum est, ita | (25)
3 debent esse distributa. extra autem disponantur | porticus
tres, una ex peristylo exeuntibus, duae dextra atque
sinistra stadiatae, ex quibus una quae spectaverit ad 15
septentrionem, perficiatur duplex amplissima latitudine,
altera simplex ita facta uti in partibus quae fuerint
circa | parietes et quae erunt ad columnas, margines habeat (5)
uti semitas non minus pedum denum mediumque
excavatum uti gradus sint in descensu a marginibus sesquipedem 20
ad planitiem, quae planities sit non minus
pedes XII. ita qui vestiti ambulaverint circum in marginibus,
4 non inpedientur | ab unctis se exercentibus. haec (10)
autem porticus ξυϲτοϲ apud Graecos vocitatur, quod athletae
1 exedra S (non HG).
2 quae om. x.
3 dextro x. | coryceum (-ū S) HS, corriceum G. | conisterium HG: conistrū (item v. 16 conistro) S.
4 lytron HS, litron G.
5 eleothesium (-seum ante corr. S) HSc, elaeo thesium G.
6 alaeothesium H, aleothesiū S, ala|eothesium G. | tepidarium Marini (W. A. Becker): frigidarium x. | propnigeum HS, propnı gẹ̇um G.
7 proxima GS: -mā H.
8 concamerata x.
9 hab& S.
10 quam: uti quam (-ā S) x (cf. p. 145, 29).
11 caldam (calıdā Sc) x.
12 per(ꝑ S)stylia HS, peristilia G.
13 esse perfecta distributa x (perf. del. Oehmichen. cf. p. 148, 28. 138, 16).
14 peristylo HS: peristilio G.
18 erit x. | habeant x.
20 a om. x.
23 abcunctis x.
24 xy(i G)stos x. | athl&ae H, adlⱶe|thę S, atheletę G.
Plain text
per hiberna tempora in tectis stadiis exercentur.
proxime autem xystum et duplicem porticum designentur
hypaethroe ambulationes, quas Graeci παραδρομιδαϲ, nostri
xysta appellant, in quas per hiemem | ex xysto sereno (15)
caelo athletae prodeuntes exercentur. faciunda autem 5
xysta sic videntur ut sint inter duas porticus silvae aut
platanones et in his perficiantur inter arbores ambulationes
ibique ex opere signino stationes. post xysta
autem stadium ita figuratum ut possint hominum copiae
cum | laxamento athletas certantes spectare. 10 (20)
Quae in moenibus necessaria videbantur esse ut apte
XII disponantur, perscripsi. de opportunitate autem portuum
non est praetermittendum, sed quibus rationibus tueantur
naves in is ab tempestatibus explicandum. hi autem natu|raliter
si sint bene positi habeantque acroteria sive promuntoria
procurrentia, ex quibus introrsus curvaturae sive 16
versurae ex loci natura fuerint conformatae, maximas utilitates
videntur habere. circum enim porticus sive navalia
sunt | facienda sive ex porticibus aditus ad emporia, turresque (5)
ex utraque parte conlocandae, ex quibus catenae 20
traduci per machinas possint.
2 Sin autem non naturalem locum neque idoneum ad
tuendas ab tempestatibus naves habuerimus, ita videtur
esse fa|ciendum uti si nullum flumen in his locis inpedierit (10)
sed erit ex una parte statio, tunc ex altera parte 25
structuris sive aggeribus expediantur progressus. et ita
conformandae portuum conclusiones. eae autem structurae
1 stadiis H: studiis HcSG. | post exercentur subdit x v. 15-18 Faciunda—stationes.
3 hypaethroe: hyp&(et G)ro eae HG, hyp&roee S. | paradromidas HS, parathromidas G.
4 xysta (sic) x.
5 atl&ae H, adlⱶethę S. athlete G. | faciunda: sic x.
6 xy(i G)sta x.
7 platanones et: plata non ess& (HS, e̅e̅t G) x.
8 signino HG: signorum (sed in m. ipse vel signinos) S. | xystum x.
10 athletas GS: athl&an H.
14 is: his x. | Hi G: hii HS(Gc).
15 (item infra) promunturia HG, promunctoria S.
18 sivenalia H, si venalia S, sive nalia G.
19 ad om. x.
27 eae HS: hae G.
Plain text
quae in aqua sunt futurae, videntur sic esse faciendae uti
portetur pulvis a re|gionibus quae sunt a Cumis continuatae (15)
ad promuntorium Minervae, isque misceatur uti in
3 mortario duo ad unum respondeant. deinde tunc in eo
loco qui definitus erit, arcae stipitibus robusteis et catenis 5
inclusae in aquam demittendae destinandaeque firmiter,
deinde intra ex trastillis inferior | pars sub aqua exaequanda (20)
et purganda, et caementis ex mortario, materia
mixta quemadmodum supra scriptum est, ibi congerendum,
doneque compleatur structura spatium quod fuerit inter 10
arcas. hoc autem munus naturale habent ea loca quae
supra scripta sunt.
| Sin autem propter fluctus aut impetus aperti pelagi (25)
destinae arcas non potuerint continere, tunc ab ipsa terra
sive crepidine pulvinus quam firmissime struatur, isque 15
pulvinus exaequata struatur planitia minus quam dimidiae
partis, reliquum quod est proxime litus, proclinatum
4 latus habeat. | deinde ad ipsam aquam et latera pulvino
circiter sesquipedales margines struantur aequilibres ex
planitia quae est supra scripta, tunc proclinatio ea impleatur 20
harena et exaequetur cum margine et planitia
pulvini. deinde insuper eam | exaequationem pila quam (5)
magna constituta fuerit ibi struatur, eaque cum erit extructa,
relinquatur ne minus duos menses ut siccescat.
tunc autem succidatur margo quae sustinet harenam. ita 25
harena fluctibus subruta efficiet in mare pilae praecipitationem.
hac ratione quotienscumque | opus fuerit, in (10)
aquam poterit esse progressus.
3 isque: his quae (que GS) x.
5 robustis S.
7 intra: interea (HG, inter ea S) x. | extrastilis x. | exęquanda G: exae(e S)quenda HS.
10 doneque: denique x (deinque Gc). | structurae (H, -ę GS) x (corr. Lor.).
11 munus HS: minus G (sed in m. ī aꝉ munus Gc).
14 poterint ante corr. S.
16 planitia: sic x.
20 planitia HG: -tię S.
21 exequæ(ex a)tur Hc = ante corr. S, exequetur Sc (Gc), exequentur G. | planitia: sic x.
24 relinquaṇ̇tur Gc. | mensis H. | sic‿cessat S.
26 pilę (ante corr.) om. G.
Plain text
5 In quibus autem locis pulvis non nascitur, his rationibus
erit faciendum uti arcae duplices ustilatis taleis et
catenis conligatae in eo loco qui finitus erit constituantur,
et inter destinas creta in aeronibus ex ulva palustri factis
| calcetur. cum ita bene calcatum et quam densissime 5 (15)
fuerit, tunc cocleis rotis tympanis conlocatis locus qui ea
saeptione finitus fuerit exinaniatur sicceturque, et ibi inter
saeptiones fundamenta fodiantur. si terrena erunt, usque
ad solidum crassiora quam qui murus supra futurus erit
exinaniantur | siccenturque, et tunc structura ex caementis 10 (20)
6 calce et harena compleantur. sin autem mollis locus erit,
palis ustilatis alneis aut oleagineis configatur et carbonibus
compleatur, quemadmodum in theatrorum et muri
fundationibus est scriptum. deinde tunc quadrato saxo
murus ducatur iuncturis | quam longissimis, uti maxime 15 (25)
medii lapides coagmentis contineantur. tunc qui locus
erit inter murum ruderatione sive structura compleatur.
ita erit uti possit turris insuper aedificari.
7 His perfectis navaliorum ea erit ratio ut constituantur
| spectantia maxime ad septentrionem. nam meridianae
regiones propter aestus cariem tineam teredines reliquaque 21
bestiarum nocentium genera procreant alendoque conservant,
eaque aedificia minime sunt materianda propter
incendia. | de magnitudinibus autem finitio nulla debet (5)
esse, sed faciunda ad maximum navium modum, uti etsi 25
maiores naves subductae fuerint, habeant cum laxamento
ibi conlocationem.
Quae necessaria ad utilitatem in civitatibus publicorum
locorum succurrere mihi potuerunt, quemadmodum
2 ustilatis taleis: relatis tabulis x (cf. p. 21, 23).
4 ineronibus: sic x (aero κόϊξ CGL II, 12 sub A). | plaustri G.
6 clocleis ante ras. H.
7 septione x.
8 septiones x. | terrea ante corr. G.
10 exinaniatur sicceturque x. | tunc HS: nunc G.
11 conpleantur G: compleatur HS(Gc). | erit HS: fuerit G.
12 configantur … (13) com(n G)pleantur x.
22 materienda HS (-anda G).
25 faciunda HG: facienda S.
29 potuerunt G: poterunt HS.
Plain text
con|stituantur et perficiantur in hoc volumine scripsi, (10)
privatorum autem aedificiorum utilitates et eorum symmetrias
insequenti volumine ratiocinabor.