An miinen Landsmann N. N.

Eerste Breef.

As ick Ju vergaunen Meitiidt tospröök, leigen Ji mi an, dat 'k Ju dach af un an es wier saunen aarigen Breef up Plattdüütsk to schriiwen mogte, dann Juue Ölste harr 'sick an den vorrigen elennige[1] ergetzet un 'r mächtige nau verlanget, dat 'k dach bi Tiidt un Geliegenheet es wier 'n Paar Riige uut'r Fieren loopen lauten mogte. Den Gefallen will 'k Ju geeren doonen, dann de eene Leefde is wisse der Annern werth un wi sind je auck sin Liewe,[2] van Schöölers Tiien an, dicke Fründe wiesen un de Ölste was aparte alltiidt sau 'n leeflicken[3] Kinnergeck, dat 'k 't em nau na Dank weet, wo he us jümmeran Allens geern to Willen dää, daar he van wüste, dat 't us man ichtens[4] vergnöögen konn. Nu bin 'k 'r faarts'n Sönndage Uänern[5] bi an e fangen un schicke Ju hier den eersten Breef, daar, wann uuse leewe Herrgatt Liewen un Gesundheet lät, na wual 'n Paar achter nau kuomen kiönet.

Bi der lesten Dansserigge, waar se sick alltohaupe sau elennige goot[6] verlusteert harren un bes up den bedrööweden Hiilenkiiker[7] van 'n Wichte, dat'r den ganzen uutspiirigen[8] Auwend in eene hen sau betüntelt[9] un piilik[10] 'n hier satt, as 'ne Uule in Stierwensnääen, dat van Teewes un Meewes Nicks n wüste un p’rfass nich uptodeggen was, me mogt’r auck met anstellen wat me woll, sau seelenvergnööget wöören, — nu, daar was et je auck schlichtens[11] up an e legt und en Jedereene dröög’r je auck’t Siine geeren to bi, — menden de Fruuslüüe, daar ick aparte van all’ miin Liewe lank geeren met schnacket un hanteert hebbe, dat ick et Plattdüütske dann dach na nich heel verleert harre un et duchte mi auck, as wann se miine Naaskerigge na wual sau jeewe[12] geeren anlustern mogten.

Miin beste Vermaak harr’k alldach met Juuer Aulsken, dann de was den ganzen Auwend sau küürsk, und harr’t alle in eene hen sau drock un hille[13], as 'ne Katte de siewen Pötte met ens to licken het. Se was alltiidt all’n ranketank, beliewet Wicht, as wi na tohaupe in’n Kergissem[14] wöören un et gefällt eene, wann me Söcke na der Hand es wier n süht un sick uäwertüüget, dat de fröhlicke Sinn’r dach na sau wat inne bekliiwen bliewen is. Mi is’t up’n Handvull Nooten sin Liewe auck nich an e kuomen, wiete Ji wual, un ick gläuwe vorwahr, wann wi auck de heele Nacht düür e daasket[15] un rawawwet[16] harren, wi wöören’t aparte na nich mööe wooren. Putzen[17] un Kortswiile miötet 'r af un an driiwen weeren, harr jener Mann wisse auck seggt, un harr siine Fruwwen met’r Meßfuarken kiddelt; man ganz sau butt streiken wi den Baß dach nich, dat schall us nin Minske nauseggen; dann wann ick’r es Eenen tüsken schmeit, wöören Ji’r auck faarts met allerhande aardige Aepsen un Himphamperiggen[18] uut’r Ölgemiölen achter inne, dat’t alle man in eenen Vergnöögen togaunen moste.

Wat harren sick de Wichter abers auck up e tämt un wacker maaket[19]! Se stööken eene vorwahr in de Augen, as Wihnachtspuppen un Pauskegger un säugen se nich alltohaupe uut, as wann se uut Hengelspötten drunken harren? Man de fiinen Stadtheerens wöören'r auck alle in eene hen ümme to to klucken, as de Hahnens ümme de Leggehööntkes, un mi ducht de Aulen dääen'r auck wual sau ganz unrecht nicht anne, wann se af un an es na der Jügde ümme keiken, dann de is unerfahren un däärlik, un 't is wual 'n wahr Luatelwaart[20], dat'r seggt: »Wann de Voss anfänkt to preddigen, mot me de Gauseküüken in Achte niemen.«

Abers 'r wöören auck sau'n Paar loorske Schleisters un Bissewentken[21][22] manken, de wual nich to biister viele[23] met der gooen aulen Tiidt mehr in'n Sinne hebben mogten, as de Koh na Büntke und de Bulle Joost hedde; dann de keiken uut hauge Fensters un harren sieker wual all Husaaren in 'n Quarteere hatt, de eer ann're Tucht un Tüürlüüre[24] leert harren. De hüütige Welt is nu eenmal nich anners, un me weet leider wual, wo mehr 'me de Katten striepet, wo häuger se den Steert hält. — Et is al goot, dat me de Kinner wat leeren lät, man et docht in 't Geheel nich, wann me de Wichter in de Welt jahnen lät, as in 'n hallen Pott, dat se to viele nigge Tenten sehet un hääret; dann weeret'r lichte Allerhööntkes van, to'm Minnsten bliiwet se nich resolut un natüürlick un me mot'r herneigest sau schliie, schliie[25] met ümme gaun, as met'n Egge up'r Schwingen. Na miinen butten Begriepe dooet de Aulen up 'n Besten, wann se eer de Brautläupen[26] bi Tiien aart häuger hanget un ninen Minsken wat up't Lickebrett[27] legget, dann wann me de Düüfkes met Annisölge bestrickt, sind de Aarende'r auck faarts achter. De Rüüens de 'n Braaen ruacken hebb't, will't 'ne auck geeren belicken. Waar Knuäckskes sind de düüget, dar gift't auck Rüüens de se müüget; seggt 'n ault Spreckwaart un de 't Schmantpöttken[28] nich vor de Katten waaret, werd beschnoopet un beschlickert[29]; daarümme is et vull bieter vor de Wichter, met'r Uulen to sitten, as met'n Jäckster[30] to wippen. De wiisen Aulen höölen'r al vor, me miöte de Ziegen den Steert nich to lank wassen lauten un me kiöne ehr 'n Pott vull Fläue hööen, as 'ne Bissewentke van 'n Wichte. Wann me se eerst waarschuwwen[31] mot un seggen: »Kättken, hööt diine Kläuntkes,« is't de meesten Tiidt al to laate. Sau me de Gäuse wuöhnt, sau gaaet se, un 'n Jäckster hüppelt, all waar he geht.

He-Ji dat vosshärige Aapengesichte van 'n Jungen auck wual 'n Käären betüürt[32], de sick sau viele up siin Danssen inbell'de un sau 'n Narre was, dat he alle in eene hen vordanssen woll? He harr achter auck na Platz e noog hatt un daar häärde he eegentlick auck hen. De tralthackede Abelhans haspelde sick un gönk spradden[33], as 'n Gaante[34], de 'n Liepel in 'n Steerte heft, un woll dat graute Waart jümmeran alleine föören un daarbi schneit he alle wisse weg up[35] dat de Balkens knappeden. Antleste verdraut he mi dach, dann wann se 'n Menewett, oder 'n Schleifer födderden, speerde sick de loorske[36] Jantke vor allen Düüren as 'n Schruuthahne un woll allemal 'n Jägerschottsken, 'ne Hacke — se — se, 'n Radwasker un alle söcke Knuackenfillers hebben, un daar gneesede[37] he bi, as 'n Iisel de 'n Pund Braud kriigen harr. Man ick schneit'r em baule met'r Twassaagen[38] düür un siä: »Hanfentken! Diine Uptüäge sind hier nich an e bracht, dann se klappet as 'n Kohdreck in 'n Gaarenkietel; deswiegen raae ick di, maack di man nich allstogröön, Du Eckeltiewe[39], süß mogten di de Ziegen frieten.« Dat konn de Quieksteert[40] an siin seere Been[41] biinen.

Buttke bi Buttke; dat het: 'n Jeder bi siines Gliiken; dann Ordnunge regeert de Welt, de Knüppel de Hunde un de Kantschoo de Russen. Waar Colonus Schwalenbierg vordansset, entfeerne sick 'n Jedder, de nich to 'n haugen Buurenstande häärt, siä'k man; dau wöören siine Gärte[42] baule gaar.

He mormelde na 'n Mundvull Wäärde in'n Baart un harr' siinen Kraul[43] wual geeren na ens wier begunnen, un mende, he wöör't wual aart fiiner gewuohnt, man ick maakede em begriiplick, dat't up'r Baßviolen[44] nich fiiner 'n gönge, aparte wann me'n Keerl vor sick hebbe as he, de van vorn 'n Iisel un van achter 'n Osse si. Dat schlauck he daal un schnupps was he beet un fönk an vor sick hen to miimern[45], as wann he uäwerliä, wat bi söcke Ümmestände 't Beste to doonen sii. Antleste, as he nau nich rissen[46] woll, siä 'k em sachte in't Ahr: Du Schlunkenschleef[47] hest sin Liewe na nin goot Gaaren spunnen un mendest, hier wual de Jäcksters up 'n Neste to fangen, man söcke Bieten sind vor diinen Bill nich wuossen. Wann du nu nich wenner uutneggest, will'k di den Steert es upbiinen un di es 'n Käären kasterviolen[48], dat du nich wieten schast, waar du henkruupen wult. Dau mogte em dann dach bedünken, dat't wual't Klöökste wööre, dat he sick man nich länger twasbäumen lööte un den Düüwel man bi Tiien up'r Nacken neime, dann begiignede he em herneigest nich. He schmeit den vössigen Kopp in de Nacken un siä met 'n haufärrigen Gebähr, dat em jüst anstönd, as wann 'n Kaulhaase sick tiigen 'n Waarwulf steggert: »Auck de Löwwen miötet sick vor de Müggen waaren.« Dat schlut as 'ne Tange up't Fierken, entmodde ick em un daarmet greip he na siinen Pollendeckel un wiege was de aabele Praulhans, as wann he weg e puußet wööre. Söcke Lifflaffers[49], daar me wual van seggen kann: »Puchers un Praulers sind nine Fechters,« süht me wual faaken, dann se bisset[50] allerweggens herümme, daar se meenet dat 't wat to haseleeren giewe; me kann se abers baule mööten; se wiiret sick meestig met'n korten Stocke un me kann se baule sau tamm kriigen, dat me se up de Hand setten un wegpuußen kann, as'n Flüüsen. Me het se hier un daar met'n rechten Naamen: »Kaptein-Muule.« — Sau geh't't, wann Gielgäuse[51] sick met Lüüen gemeen maaken will't, daar se nich tüsken häärt un sick nich na regeeret —

Grüüßet Liisken duusent mal van mi. Wo is't met den däärlicken Wichte, is't auck na sau auwiisig[52] un eesig[53] vor Gaffeltangen[54] un Iweditzen[55]? Wi leigen Jungens hebb't dat aarme Lüüt'r faaken[56] noog met e quielet un ick kann't mi nau baule sülwent nich vergiewen, dat'k, as wi verbolgenen Niegenmäuners[57] eenes Daages in'n Haasebrooke herümme ränkstert[58] un Miike[59], Pielpoggen[60] Sprinkstaapels[61] Läuwerkenpünße[62], Iweditzen un alle söcke unnüsele[63] Undeerte fangen harren, em es saunen Lanksteert un e wieten[64] in de Hand dää, daar et van in'n Eene schaut[65], as wann'r 'n Schneischiöte[66] van 'n Dacke stärtet. Wann 'k 'r nau wual es an denke, wat wi Düügenichte dat fromme Lüüt allmanngsens röökelause[67] beleidigeden; wann wi em de krawweliggen[68] Eckeltiewen und Jockäuseangeln[69] achter't Bösken[70] schmeiten, un den ganzen Kopp me't Kliewen[71] todeckeden un se em achternau in de langen Haare to vertalterden[72] dat 't 'n heelen Dag wat wier uuttoreen[73] un uuttofliggen[74] harr, dann kann 'k 't mi nu nagraae auck ganz goot begriipen, dat 't us all manngsens nütte lüük[75] to weeren moste un sick vorwahr auck wual geeren verschulkede[76], wann wi leigen Jackhälse[77] ankweimen; man in 'n Grunde harren wi dat sööte Kniip in 't Hertken dach sau leef, dat wi em wual Sucker mümmeln mogt harren. Af et 'r na wual es an e denket, dat ick em, wann wi Beeden alleine wöören, sau geeren 'n Küßken gaf?.. Daar kam mi Meggers Hiermken es up to; de fröög mi, wo mi de Lickerigge grauts lüsten kiöne? Man ick mende, wat 't dach wual Sööters up'r Welt n geiwe. Dau siä de Schlapps van 'n Jungen, dann hest du sin Liewe na wual nine Schwiineknuäckskes gnaaget[78]?... Nu Söckes is e wiesen, un Jungens sind Jungens un Fliegels togliik. De Eene is van Rüggenstrau, de Annere is iewen sau. Verstand un Naugedanken kuomet nich vor Jahren un de Jügde mot eerst 'n ittelke Paar Narrenschoo verschliiten, vor dat se wiis werd.

Et gaae Ju toaupe wual! Neigstens mehr van söcke Saaken.

Tweede Breef.

Ji wöören des Auwends wisse auck 'n Praus[1] met de Solospielers in 'n Gange, man mi duchte, Juue Pannkouke gönk auck up Stelten un wat Ji wünnen, daar schall Juue Schattsteen[2] wual nich grauts[3] van rauken, dann Ji harren alle wisse weg de Hände in der Tasken un keiken in eene hen ümme, af de Katte Juuen Schliipsteen na nich brachte; man de woll Ju wat prussen[4]. Wel in 'n Spelle nin Glücke hebben schall, mot'r sick nich to lange met afgiewen un konn he miinswiegen auck bes an 'n Ellenbuagen in't Geld tasten, un ick meene dat 't up'n besten was, dat Ji'r Ju bi Tiien bi weg bisseden, süß harren Ji auck wual sachte 'n Paar Gott mit uns verjunkern un verklautfiägen konnt; dann daar was aparte een Kunkelfuusert met bi, de harr't in 'n Griepe as de Pracher de Luus un meggede Ju alltohaupe dat Gres vor 'n Fööten weg; dann wann he 'n ganzen Haup wunnen harr, sackede he bi un wann he dann elenniget un iäckstert[5] wöörd, woll he antleste auck wual 'n Niäsendrüppel wier in 'n Gruwwelgrawwel schmiiten[6]; dann 't was Eene van de De[7], de nich eher schiitet, se miöten dann eerst vull'nkuomen 'ne Maultiidt wier wieten. Vor Söcke mag me sick aparte wual hööen, dann dat sind de rechten Finnenkiikers[8].

Wann 'k wual es hier un daar Geliegenheet wahrnieme up Spielers un eer Bedriif to achten, fiine ick'r de meesten Tiidt Een of Annern manken, den ick 'ne maagere Mügge heete. »De maagern Müggen biitet[9] schaarp«, as Ji wual wietet, un wann me se geweeren lät, un se sick satt un vull suagen hewwet, fleeget se antleste singend un triumpheerend weg. Nich 'n Spiir anners maaket 't de »maagern Müggen« daar ick van küüre, auck. Se pöttket'r[10] eerste sau goot asse gaar Nicks bi un achternau gaaet se'r man schlichtens[11] up uut, dat se de annern Metspielers uutsuuget un wan se hebbt wat se kriigen kiönet, dooet se nett as de Müggen auck, se lachet in eer Füüstken un —- sühdaar gaaet se hen, bes se wier schmächtig[12] sind; dann kuomet se sachtkes wier an e schlieken, un settet sick hällekens[13] wier daal, waar se't desmaulens sau goot toliggen hatt harren; man dann kriiget se auck insgemeen bi Tiien 'n Tick an 'n Poll[14], dat 'n dat Blootsuugen bett[15] vergeht. Up den Kaarten stahet Krüüße, seggt 'n wahr Luatelwaart[16]. Wann dat dach 'n Jeder bedenken mogte! —

Daar fällt mi 'n Spaas bi in, den 'k Ju bi düsser Geliegenheet dach auck to'm Besten giewen mot. Hüütiges Daages scholl söckes wat es vorkuomen, dann scholl 'ne de Huuk[17] vorsieker wual lichtet weeren.

Een P'stoor, de Nicks leiwer n dää, as dat he alle Auwend met de grauten Buuren Soolo spielde, kwam auck es up 'n hilligen Wihnachts Auwend met siine K'rnuuten in 'n Werthshuuse tohaupe. Se spielden bes in de deepe Nacht henin un rööpen alle wisse weg[18] »Trumf uut! Trumf uut!« Man antleste keik de eene Buur na der Klokken[19] un siä: Heer P'stoor, et is allenhand[20] wual Tiidt, dat wi innehaulet, dann de Köster schall wual wenner[21] na'r Kasuchte[22] lüüen, un wi kiönet je Muaren bi Tiien wier anfangen. Man de P'stoor siä: »Na ens Trumf uut!« — Dau baut em de Megger 'ne Wedde an, dat he dat uäwer 'ne halwe Stunne in der hölten 'n Bücksen[23] nich seggen drofte. Man de Paape nam de Wedde an. He lööp gawwe[24] na'r Weeme[25], stöök siine Beffkes[26] vor un hönk de schwarten Manteln ümme, un met 'n Ümmesehens stönd he up 'n Priekestoole un sag sau fromm un sau barmhartig[27] uut, as wann he siin Liewe nin Waater flöömet[28] harre. De Buur siines Deels satt auck ganz andächtig in siinen Stoole un luurde, afscheuns he wual schlaupensmaute was, as 'n Pinkstoss, wat'r kuomen woll. Dau fönk de Paape siine Wäärde an met: »Trumf uut! Trumf uut!« sagen die lästerlichen Spieler, die leider oft bis zum hellen Morgen in den Wirthshäusern sitzen und an Gott und sein heiliges Wort nicht denken; ich aber, ich rede anders: »Triumph! sage ich, Triumph und nochmals Triumph! uns ist heute der Heiland geboren;« etc. un daarmet harr he siine Wedde rieken[29] wunnen.

De P'stöörs up 'n Lande hebb't 't dann dach allmangsens röökelause suur un leige, aparte wann 'r viele Süükte un Stierflickheet unner'n Lüüen is un dat gebüüret sick[30] meestig bi Wintersdaagen, wann de Buur nich buutenwierken[31] kann, dat he upp 'n Besten gewuohnt is, un in de räukerigen Kaamern, de 't heele Jahr uut un in nich e lüftet weeret un daar se bi Uawenstanke[32] un Luchtequalm, faaken met'n half Stiige Köppe un mehr, in e piekelt sittet, as de Heeringe in der Tunnen, un uchtewierket[33] un spinnet den ganzen Dag düür bes 'n laaten Auwend, dat se in de Piöle[34] kruupet. Daar böötet[35] se dann sau unwiis bi in, dat'n dat Schweet jümmeran van'n Köppen dobbelt[36]. Dann wann de Buur inbott, bott he auck faarts wisse[37] in, dann he ment, he miöt 'r auck wat van spüüren kiönen, dat'r Füür in'n Uawen sii. Un wann 't 'n dann antleste allstoheet werd, trecket se'r de Wämmse un Huasen[38] bi uut. Mot'r dann es Eene na Buuten, dann thüüt he siin Wammes nich eerst lange wier an un löpt sau bläutet un glöönig as he is, hen waar he wat to doonen heft, scholl't auck in 'n Keller of buuten's Huuses sien. De Uawens, de de Buuren hewwet, sind meestig Pottuawens un ümme Kuäle of Holt to bespuaren, werd'r auck faaken na den ganzen Dag vor Minsken un Vee up e kuaket un dat gift tohaupe 'n Qualm, de in der Helle wual nich duller sienen mag. Gemeen hen is auck de Duurk[39], of de Schlaupstiie der Aulen un Kinner, de meestig alle tohaupe in eenen Bedde ligget, sau feer de Duurk nich düürschiiret is, met in 'n Stuawen, de lät sick friilick na der Diälen to wual uapen doon, dat de Huusheere 's Nachts up 't Huus passen kann, wann den Vee wat ankümmt of süß wat vorfällt, dat 'n verducht; man in 'n Winter dooet se 'ne nich baule läss, dann 'r gönge toviele Wiermte met verluaren un de Buur hält 'r aparte vull van, dat me Nicks ümme kuomen lauten un de Wiermte, de'r eenmal inne sii, tohaupe waaren miöte. Dat se sick bi söcke Ummestände dann auck baule allerhande Leigheet to trecket, kann 'n vernünftig Minske hennige[40] begriipen; man den Buuren mag me vorpreddigen wat me will, he kann van siinen aulen Trant[41] nich aflauten un blift 'r stiifköppig bi, dat de Aulen 't auck sau maaket hebben. (Man met'r Haufarth is 't alldach 'n anner Dink, as Ji in'n veerden Breewe sehn schiölet). Deswiegen sind de Wintermaunde auck alltiidt de Besten vor de Dokters un Kuulengriäwers un de unsachtesten vor de Geestlicken.

Ick weet na wual dat miin siälige Vaader mangsens wual twee of dreemal in eener Nacht na'n Kranken to'n Bericht[42] e haalet wöörd; man dann is't gemeeniglick auck Matthei am Lesten. Ens nam he mi es met, dat ick de Lüchten driägen moste, as de aulen Wiiwer kortens sauviele Heeen tocket harren[43], dat'r 'n unwiise deepen Schnei lag; dann he gönk nich geeren alleine un uuse Au'm-Hinnerk[44] de al van 'r Attemstiidt[45] hier stännig quiinet un süüket harr, harr sick jüst auck e legt. As miin Vaader an't Seekenlaager tratt, fröög he den Kranken: Nun, mein Freund, wie ist's mit Euch? Dau siä de Aule vellichte to'm eersten Male in siinen Liiwen de Wahrheit, dann he anwerde: Ach Heere, ick düüge nich viel.

As he siin Amt nu verrichtet harr, bat he de Aulsken ümm 'n Käären[46] to drinken vor sick un vor mi. De Buuren in uusen Kaspel sind van Natuur nütte goothartig un dat was de Aulske auck. Se haalde faarts 'n eeren Becken met sööte Mielke; man dat Becken was van der lesten Maultiidt hier na wual nich wier upe wuosken, dann 'r satt nau sa'n dicken Gniist[47] van'r Middageskost inne, dat't eene aneekelde un sau weenig miinen Vaader as mi'r mehr na lüsten konn. Wi siäen: Mielke drünken wi nich geeren, dann de balgede[48] to viele; se mogte us dach leewer 'n Glas klaar Waater haalen. Dat konn' wual scheenen, mende de Aulske, man dat scheine eer dach aparte alsto minne; se woll, dat se us ichts wat Bieteres verehren konn'. Se gönk'r wier uut un brachte 'n graut Beerglas, daar wual hunnert duusent Fleegentippels inne seiten un dat harr se up Buuren Wiise sau e faatet, dat se dree Finger in't Glas stieken un de annern beeden 'r buuten lauten harr. Met der Hand harr se sau luuter iewen vor uusen Augen den Kranken Aulen verrenoveert[49] un't begript sick, dat us dat Glas Waater na mehr to wiiren was, as de Mielke in den fuulen[50] Nappe. Man dat Möörken woll us alldach geeren wat to Gooe doonen un woll wual all' dat Beste hiergiewen, dat 't man harr'; 't sochte un raakede allerweggens herümme un kwam antleste met 'n lütken Medeziin Glaase an, daar 'ne Baartfiere[51] inne satt un siä to miinen Vaader: Ick harr 'n Sönndaage en halwen Oort Bostwiin vor den Aulen van 'n Schiermegger haalen lauten, daar streik ick em sau hen un wier met de Baartfieren 'n Käären van up de Tungen, wann he allsto amböstig[52] ankede, dat he sick af un an es 'n Lütk[53] verännern scholl un et duchte mi auck, as wann he'r anteerste auck wual 'n lütk Uprücksel[54] na kreig; man nu he't Nachtmaul binnen heft, schall'r de Aum[55] auck wual wenner[56] uut gaunen un as ick ne't leste Mal uäwer de Tungen tröck, aunde[57] he'r aparte al sau recht Nicks mehr af. Den Buddel stieke he in de Tasken un striike he'r sick unnerwieges hen un wier wat van uäwer de Tungen, dat he sick in den leigen Wiere 'n bieten vernöchtert. Un hier hebb'k auck wat vor den lütken Willem. Den schall de wiie Weg aparte wual nütte suur[58] e wooren sien; un daarmet gaf se mi 'n Kröömken Suckerkanngen, den se in 'n aulen Plünnen to e wickelt harr un uut'r Bilaaen[59] in 'n Schreine kreig. Uuse Aule konn't nich mehr in 'n Munde hebben, siä se, deswiegen most' ick't'r em eersten wier uutniemen; ick hebb't sau goot af e drägt as 'k man konn, dat't nich heel wegschmelten scholl, man ganz dräuge schall't aparte na wual nich sienen, deswiegen steck du't leewer faarts achter de Kuusen[60]; 't schall nütte goot vor 'n Hoosten sien; de Wiind geht alldach hüüte elennige schrau un streffe[61] un ick hewwe aparte eersten wual häärt, dat du allmangsens 'n Käären anstäst.

Wann du wier in kümmst, kannst du diine Mutter wual seggen, tiigens Wihnachten woll'k uusen Priäm 'n[62] auck bringen un dann scholl'r auck 'ne Mettwuost bi sienen na der rechten aulen Maute, dat wann de Heere de Schnäppelende up 'n Kopp leggt, se bes up de Eeren daal hangen schall, dat he 'r met Gemack met'n Foote in triäen kann, un ick woll'r auck to'n neigesten de dicksten Diärme to uutsööken; un dat Priäm'n-Braud scholl auck bieter sienen, dann wi hebb't düt mal den Braudroggen nütte up'n Wegger[63] hat, dat'r gaaruut nich'n Spiir Raae[64] un Daspern[65] of Hiärk[66] manken bliewen is, un de Möller schall 't Miäl to'n neigsten bieter büülen, un dann schiöle't auck faartan siin richtige Gewicht van vertig Pund hebben. Dat vergit nich, Willemken, dann frögget sick diine Mutter. De Aule was altomits in wat Deelen wual 'n Gärtenteller[67] un föllt up Stiien wat nowwe[68] un plogde mi allmanngsens 's Muarens, wann ick fliitig uchtewierkede[69] un he na met'n fuulen Meese in 'n Piölen banklammerde[70], wual uut'r Butzen[71] to to roopen: Du undööf'lke Schlunßer[72], sticke den Dag nich an; doo de Lucht uut, sühst du nich, dat de Sünne al uäwer'n Tuun kickt? Man daarbi was he alldach na nich sau leige as 'r to[73], dann he woll't wual geeren bi Eene waaren, dat wi den Biedelsack nich up 'n Tuun to hangen bruukeden, un mende 't all'nhand bieter met mi, as 't lööt; dann van Harten harr he mi dach nütte leef un dää mi, as he nau konn[74], bi Dage un Nacht geeren Allens to Willen. »Waaren is Hebben« mende he wual, man he heft mi un annre gooe Lüüe düür siine Knappschoosterigge dann dach auck mannig Verdreet an e daun. Nu, ick will't, wann he mi nich mehr in 'n Wiege steht, met'r Gatteshülpe nau un nau Allens wual wier goot maaken un in de Riige bringen[75], waar he se met beknäppet het.

Mi kwam wat an un ick fröög de Aulsken, waar de Fruu Meggern wööre, dann sau hedde de Afoort in uusen Huuse; dat verstönd se anteerste nich, man as'k't eer düütlicker maakede, siä se: Met söcke Wiitlöftigheeden hält de Buur sick nich up, de dooet söckes wat alltiidt uut friier Hand uäwer de Hacken weg, un wi bringet 't meestig achter 't Backs[76] an de Müüren, of tüsken de Fiikesbaunen[77]; ick woll di den Weg wual wiisen, man ick rieke, du schast 'ne alleine wual fiinen, dann 'r staaet Wegwiisers e noog langes 'n Haagen, dat du nich betwielen[78] kannst. Wann du de Bücksen[79] wual[80] nich alleine wier to kriigen kannst, dann kumm man wier na mi, dann will 'k se di faste wier toknäupen.

Nin Minske fröggede sick abers mehr, wann de Daaenklokke gönk, as wi leigen Schooljungens, dann dat gaf allemal 'n fuulen Dag un'n fröödig Gelag. Wi göngen met 'n Köster na'n Daaenhuuse; man unnerweggens sogden wi auck wual bito Vuugelnester, de wi dann vertiggeden of uutneimen un de Jungen unner de Müssen up'n Koppe verhudden[81]. Dann gebüürde 't sick auck wual es, dat een of anner Junge 'r nich an dachte, dat he de Vüügel unner der Müssen verschulket[82] harr un wann wi us dann in 'n Daaenhuuse buawen an 'n Koppende der Daaenkiste in 'n halwen Kringe[83] upstelleden un eerst de schäune Daaenkroone van Klietergold[84] un Schmeltekrallen[85] un dat Hiemdekleid[86], dat met Liindschlööfen[87] van allerhande Klööre un met'n ganzen Haup schäune Bloomenstrüüser up e tämt[88] was, daar auck wier sau viel Klietergold tüsken glitzerde[89], dat't eene in de Augen funkelde as de Steeren an 'n Hiewen[90][B], bejahneden un de Müssen afniemen mosten, de Vüügel 'r uut turreden un de Jungens in vullen Singen uut'r Riige un de Vüügel nausprüngen un nauschnappeden.

Dann kwam de Daaenbittker met'n grauten Kuarwe, daar he lange Dreepenniges-Stuuten[91] inne harr, daar jeder Junge eenen van kreig un achterin haalde he 'ne graute steenerne Kruuken met Brannewiin un 'n paar Drinkgliäser un gaf jedern Jungen 'n Schluck un 'n Köster wual 'n Paar; dann wöörd gemeeniglick 'n Versk von den schäunen Daaenleede »Zwey Ort', o Mensch, hast du vor dir etc.« sungen, man de Meesten harren na noog an den dräugen Stuuten to knuuwen, un dachten auck wual mehr an twee Oort Brannewiin as an 'n Hiemel un de Hölle; deswiegen kann me sick sachte vorstellen, wo 't met 'n Singen gönk, aparte wann se de Wiise[92] nich recht n konnen un de Hauptsängers nich nauhelpen wollen; dann lööten se 'r den Köster allfaaken alleine up sitten, wat se uut Düüwelskeet auck wual es doonen wollen, wann de H'p'zepter[93], 's vorrigen Daages wual es kruusköpps'k e wiesen was; dann de Schooljungens düüget mangsens in 'n Felle nicks un böötet 't 'n Schoolmester meestig duwwelt wier in, wann he 'ne es de Maute up 'n Puckel nuamen heft. Daarup fönk de P'stoor siine Parentatione an un wann he 'r met ferrig n was, kwam de Bittker na ens met'r Brannewiins-Pullen un fröög wier ümme, af eenen nau wat lüstede. Unners dessen wöörd dat Liik[94] up 'n Waagen büürt, un de Troorwiiwer schmeiten de Hüllekens[95] uäwer 'n Kopp un setteden sick vorne up 'n Waagen, daar 'n schmööe[96] Strauküssen vor eer torechte maaket was un höölen de witten Schnuffdööker vor't Gesichte, as wann se wual Gauseegger griinen wollen; man dat was 'n de meesten Tiidt wual nich recht Bedacht, aparte wann't 'n junk Ehemann, of 'ne junge Fruwwe was, de wi wegsüngen; dann uäwerliäen se bi eerer Troor auck wual geeren al bi Tiien, wat He of Se wual vor Eene wier hebben mogte; dann se haulet'r vull van, »friske Egger, gooe Egger.« Wi Schöölers mosten bi twee un twee vorup un singen allewisseweg bes na'n Kierkhuawe: »Alle Menschen müssen sterben etc.« dat us de Struate[97] antleste ganz heeser wöörd, 't Wier mogte auck sienen sau leige as 't man woll.

Dann höölt de P'stoor wier 'n Sermoon bi 'n Graawe un wann't Graf tofüllet was, antleste nau 'n drüdden in der Kierken van'n Preddigestoole. Wann dat alle af e daun was, gönk't na Hierm Lährs Huuse un daar gaf 't wier lange Stuutens, Beer un Brannewiin un Piipen un T'back, sau viele eene man lüstede, un de gawwen Schöölers wöören alltiidt de Eersten un sochten sick de grätsten Stuuten uut, daar se sick faaken wunnerlick bi räupeden, zankeden un katzebalgeden, un den heelen Uänern herümme ränksterden as Hingsteföllens.

Dat was dann de ganze Troor- un Andachtserwekkunge, daar de leigen Schöölers to beroopen wöören.

Gatt Laf un Dank, dat de unkristlicke Misbruuk dach af e kuomen is!!!

Hüüte süßket se hen un wier up 'n Duärpern de Daaen auck al wual es met 'n veerstimmigen K'raule in 'n lesten Schlaup. Dat raaket auck den taubästigsten Hartnacken eher an 't Gemööte, un dat mag sieker uuse leewe Herrgatt sülwenst leewer anlustern, as de ehrdaagske unsachte Gröölerigge.

Söckes wat bringet alle de bietern Schoolinrichtungen to Wiege, daar wi de Obrigheit nich e noog vor danken kiönet, wann wi 't in 'n Allgemeenen man eerst recht insehnen wollen.

De Schooltwank un dat Schoolgeld schint der Mehrheit wual drückender un lästiger, aparte wann se viele Blaagen hebbet, de se nich mehr schooleschulken kiönet, as in aulen Tiien; man de Jüügde leert 'r upstunds auck eerlick wat vor, un wat is der Minskheet wual deenlicker un bieter, as gooe Lehre un Wiisheet! —

Wo mannig teggenjährig Hanfentken van 'n Jungen gift siinen Aulen hüutiges Daages al wual wat to raaen up, daar he nine Mowwen antosetten weet un nine Melodigge up kann, un dat he, wann he sick vor den rappschieterigen Bengel nich blaut giewen will, sick anners nich to helpen süht, as dat he em tostätt: Junge verpacke di un plauge mi nich, du sühst je wual, dat ick nine Tiidt hebbe, na alle diine Potthaaken wier to kiiken; ick weet 't jüst Alle wual un iewen sau goot as de Schoolmester, man 't sitt mi achter in der Kiipen; deswiegen kann ick di reefaarts nich e helpen. Un wat menst du auck wual: Scholl ick den Schoolmester na nauhelpen, de 'r siin gooe Geld vor krigt, dat he ju schnöpperigen Huukenackenjungens al wiiser maaken will, as de Aulen siin Liewe hebbt weeren konnt un wooren sind. Deswiegen schiere di weg un kumm mi met söcke Plaugerigge siin Liewe nich wier.

Wo regeert 't sick dann upstunds met Juuen Mäßigkeets-Vereene? Daar gift 't allmanngsens auck wual es wat bi to lachen un dat is je auck al goot, dann de Saake is 'r je nich to bewenn't, dat 'm 'r bi griinen schiöle. —

In eener Versammlunge wöörd de Frauge vor e legt, wo't wual togaunen mogte, dat de Fruuslüüe den Vereene sau minntallig[98] bitrööen.

De Eene mende düt, de Annere dat. Man antleste stönd 'r 'n grauten Wiisepint[99] up un siä: Miine Heerens, wann 'k 'r miine wahre Meenunge auck to seggen mag, sau is 'r miines Achtens nich to biister viele anne geliegen, of dat Wiiwervolk bitrett' of nich; ick vor miin Part doo'r to'm Minnsten nich grauts up uut. Ick mogte wual wünsken, dat se 'n aparten Vereen vor sick uprichteden, dann 'n ault Jeddewaart seggt all met Geschick: »Buttke bi Buttke,« un ick hewwe de Saake hen un wier all noog erfahren, de Fruuslüüe haulet us dach ninen Stich.

Vor'n paar Jahren harr'k auck es dat Anhäären van 'n raaren[100] Infalle. In der Stadt harren se sick eenerweggens vertellt, dat 'n Kaupmann, de bes daarto auck staark met Finkeljochen handelt harr, siinen ganzen Vorraut buuten de Paarten bringen un met ens upbrennen woll. Dat vertellde 'n Buur faarts as he inkam an siine Inliggers[101], man de konnen Söckes nich begriipen un menden 't wööre dann dach Jammer un Schaae un sündlick 'r to, dat se de leewe Gattesgauwe sau undööflick vernietigen[102] wollen; daar schollen se se dach leewer 'n aarmen Minsken vor tokuomen lauten. — De harr van 'n Caplaun Seling siine Leeder sieker na Nicks e häärt of sehnen.

Man, Spaaß bi Siite; wel der gooen Saake nich eerlick bitrett, de is vorwahr met Bliindheet e schlaagen, of will met hellen Augen nich sehnen un ment't nich eerlick met sick sülwenst, met de Siinen un de Minskheet in 'n Allgemeenen.

Met der Gatteshülpe beliewe wi 't abers nau, dat de unnüüsele, verniinige Drank heel wier uut'r Welt e preddiget werd; dann se sind'r je allerweggens, sagaar bi de wilden Hannaaken-Völker, al net met in 'n Tuage, dat se 'ne nau un nau dat Brannewiinssuupen towiiren maaket un afleeret un wann 't ichtens Gattes Wille is, dat wi Friäe un Eenigkeet in der Welt wier kriiget un behaulet, dann schiöl' Ji Ju alldach na es verniggen[103], met wat korte Stöcke sick alle de hartnackeden Tiigenstäuners[104] wiiren willt.

Dat me den Brannewiin nich missen un 'r met 'n Muttse[105] van afstaunen kiöne un drüüwe, is vorwahr man Daarheet un Ööwerigge[106]; dat weet 'k bi mi sülwenst, dann ick hewwe van jungen Jahren an al manigen Drüppen uäwerbüürt un, aparte met de Pique-forçers[107][C] wual manig duwwelt Alexanderglas in 'n Daage van veeruntwintig Stunnen — dann vor Brannewiinssuuperigge harren de in e felleden[108] Wöösebraaken[109] nine Nacht — un in 'n Kriige van 1814/15 alleine däglicks wual 'ne Kanne van den äusigen Tüüge suapen, daar wi, Gatt si 'ne gnäidig! auk es gröönen Viktrill[110] inne fäunen; dann dautomaulen mende me dat hääre to de S'ldautenruuserigge met to, as de Düümlink to'n Handsken, oder as de Baart to 'n Bucke, un de't Meeste uäwerhaalen kiöne, harr auck de meeste Kurasie.

Man ick woll dach nich, dat miine Kinner o'r Kinnes-Kinner söckes nautodoonen Geliegenheet hebben mogden.

Nu willt sick de Wat na wiismaaken lauten, me miöte söcke lankjährige Gewuonten nich faarts up ens naulauten, wann me nich unners kort daut gaunen wille; man dat is, schlau mi de Dokter, man aabele Quaaskerigge[111] un Daarheet. Ick weet 't uut eegener Erfahrunge bieter; dann as ick mierkede dat sick de Niäsentippel[112] verklöörde un de Leers[113] anföngen to glemmen[114], lööt ick met ens stump af un bin 'r auck nich es 'n Knittsken piilck of quälck van e wooren un liewe, as Ji wual mierket, upstunds nau, un bin, wat dat anbelanget, Gatt si gedanket unwiise goot to friäe, un versimmeleere met den Witten Döörink[D] in Schlesigen, wo me de döstige Minskheet met 'n bietern Drunke an deenen kiöne, dann vor Nicks un wier Nicks het us uuse leewe Herrgatt den Trechter unner der Niäsen nich e giewen un sau leige is't alldach auck nich e ment, dat Ji vor'n Döst un to'n Verhaal na suurer Aarbeit nich wat Tungenkiddelsel behaulen miöten, un schiölen. Daar träustet Ju man miie un rieket es sülwent uut: »Alle Muaren 'n Oort, waviel Daalers gaaet daar wual met uäwer Boord?« Ick scholl meenen, 'n Jedder kiöne düt Exempel hennige an 'n Fingern nautellen un wann Ji dann tohaupe booksteweert, wat 'r uut kümmt, schiöle Ji de Brannewiinsbuddels vorwahr auck wual wenner na'n Düüwel schmiiten.

Haulet de Köppe risk. Uäwer 'n paar Daage schriiwe ick Ju wier to.

Drüdde Breef.

Nu woll'k auck wual es wieten, wo Ju dat Iäten[1] gefallen heft. Van de Saake konn' me alleine wual 'n ganz Book schriiwen. Saune rechte ehrdaagske Dööntekost[2], daar Eggersüppken, Stuutensappen van Priemt'roggen[3] un süllbacken 'n Brae[4], Bostkarren, Potthast, Ossentungen met K'rinten, Rösterbraaens, de sau müür un sappig wöören, dat se eene bi jeddern Tobiete[5] in 't Muul meigen; dicken Riis met Genwern[6], backede Pruumen, keerlslange Roggens[7] met Kiömel, bree Weggens[8] met Rosiinen un K'rinten, de vor 'ne Aardigheit[9] buawen met twee Hertkes, 'n Bloomenkranße un verziert wöören, un alle söckes Deftiges[10] up 'n Disk kwam, was 't na miinen Schmacke alldach nich.

VIVAT: ES LEBE I: H: V: H: & D: M: E: V: ANNO: 1821:

Daar is auck 'ne ann're Wiise[11] unner up e kuomen, un ick mot Ju liike uut[12] seggen, dat mi de niggen Toreesels[13] un Bedenksels, daar se 't nu met to doonen hebbt un de se upstunds tohaupe rööret un schnurret un allerhande fruömde Naamens giiwet, asse Frikke-se[A], Raae-jud[B], Pupeto[C], Fri-kank't-don[D], Bi-steck[E], Korte-led[F] un wo se de leewe Gattesgauwe hüüt to Daage alle heetet, dat 'r nin eerlick Minske mehr klook uut weeren kann un se eenen auck lange sau goot nich mehr schmicket as vor'n düssen, nich to biister gefallen willt; dann ick vor miinen Mund, hebb't alltiies met 'n resoluten, deftigen Kuäcksel haulen, daar 'n Liepel risk inne bestaunen blift, un wann Ji segget: »Wat de Buur nich kinnet, dat frett he nich,« he Ji 'r vorwahr reefaart[14] in 't Geheel auck sau Unrecht nich anne; dann me mot hüütiges Daages weet Gatt! baule bange sien, dat se eene met de niggemoodsken Salsteriggen[15] heel verkliistert un vergiewet[16].

Nu, se uurden[17] un piirkeden[18] dann dach nau sau wat in de Schötteln herümme un wöören alldach antleste alle vulldaun[19], as se siäen.

Man daar was auck een eeslicke-fuul[20] un unnüüsel[21] Dranckfatt van 'n Keerel manken, den me 't faarts an der dicken Panzen wual ansaug, dat he geeren pänntkefett spielen[22] mogte; ick gläuwe, se hedden en Schnurrbraaen-Davied. De mi 't Pierd wiiset, bruukt mi de Krübben nich to wiisen. Wann 'ck söcke allfriätske Sammelpanzen sehe, segg 'k wual es: »De Wiind wegget wual Schneihäupe bi eene, man vorwahr ninen dicken Ees.« He satt'r sau recht up siin beste Gemack[23] achter 'n Iäteldiske[24] un lööt 't sick gaar nich 'n Käären verdreeten, dat em dat Sapp[25] ständig bi'r Muulen daal qualsterde, un siä een uäwert annre: Ick mot 'n Knaup springen lauten un den Stool achter uut schuuwen, anners[26] friet' ick mi to froo an 'n Disk un daar woll 'k dach geeren eerst na mehr van wieten .... He dachte wual, wer sick nich satt frett, de licket sick vorwahr nich satt. Ick kann man nich begriipen, waar de Fliggebalg[27] 't alle hen sackede, dann he harr siine Vullkumst[28] nich eher, as bet 'r nich 'n Fiäsen[29] mehr in de Schötteln was. Wat moste de Keerl vor Elt[30] up 'r Maagen hebben, dat he sick de K'lduunen nich stump verklichtede[31]. Krüüsk[32] un wainsk was de Tragschräpper vorwahr nich 't Bitterste, dann he schlauk up siine half Stiige Trillen Wopkenbraut[33], de, scholl me meenen, alleine all hennige[34] bi 'n Ribben stahet, aparte wann 'r de Sönndaage[35] nich inne bespuart sind, na alle de Steertrööwen[36], dat Schlüngesel[37] un Willwas[38], dat de Annern in de Potthastschötteln liggen lauten harren, rantikanti daal un daar fiegede he 'ne ganze Schliepkanne[39] vull duwwelt Merzenbeer achter in. Man antleste fönk he dach auck an to puußen as 'n Blausebalg un siä, mi lüstet nich mehr, ick kann nich mehr, ick will nich mehr, ick mag nich mehr, ick bin sau donne[40] un sau dicke as 'ne Schinnertiewe. He harr sick dann auck vorwahr sau dull un vull e frieten un suapen, dat 'm 't em wual met'n Finger in 'n Halse ümme röören konnt harre, un he tröck Gesichter, as'n Bolze[41] wann't grummelt[42]. Dau konn' me em abers auck vor Gewißheet nauseggen: »Is de Drunk in'n Manne, dann is de Verstand in der Kannen.« Man daar harr de unnüüsele Schluukhals nau nich e noog miie un settede'r, de Dokter haale, na'n paar farsse[43] Rachenputzers buawen up. As et sick auck nich anners gebühren konn, kwam em achter dat undööflicke Frieten un Suupen auck de Naudöst an; den woll he bi der Pütten[44] dämpen, man van der langen Dräugte[45], de 'r den ganzen Suomer wiesen was, was't Waater sau e krumpen, dat de Saut[46] em 'n dräugen Ees tohöölt[47] un he sick anners nich helpen konn, as dat he wier na'r Beertööten[48] lunkepankede[49]. Man nu wöörd he Ju antleste auck sau tuuselhaagel dicke, dat he as 'n Schwiinebeest an 'r Grund beliggen bleif un alle in eene hen ankede[50] un sparrelde, as wann he saufaarts verrecken woll.

Wann 't riegnet weeret de Suugen[51] reggen un de Minsken siölig[52] ...

'N gooen Weerth süht 't geeren, wann se bi Diske reselute wat bifligget[53] un heft met 'n Piirke-Jannöckel[54] nich Viel in 'n Sinne; dann he hält'r met Recht vor:

un 'n Minske kiöne dach auck nich van 'n Bultknooste[55] biiten un uut'r Truaaen drinken. Man söcke unsachte Wöösebraaken[56] heft 'n ichtens halfschlieten-ordentlick Minske[57] dach sau baule nich recht to liien, un me scholl auck seggen, dat se sülwent nin recht Geneet[58] van dat unwiise Frieten un Suupen hebben konnen.

De Suugen lät me geeren in eeren Oule[59] liggen un plegt se nine Bloomenstrüüßer un Lillauf[60] an'n Schnüssel[61] to stiecken un deswiegen bekümmerde sick faartan auck nin Minske wiiders ümme den unnüüseln Keerel.

Wi Annern plöögeden auck nine leige Fuhr[62] in de Schötteln un liien wual auck ninen Döst, man wi lööten de Köppe buawen un göngen auck nich es 'n Trett verschraut[63]; dann 'n klook Minske denket bi söcken Geliegenheeden bi Tiien an dat gemeene Jiddewaart: »De den lesten Drüppen schnappen will, den fällt de Deckel up 'n Bill[64]«; — un 't is de siekere Wahrheit, wann 't het:

Wo is't hüütiges Daages met der aulen Moode, de se wual ehr »den Ossengank« hedden un de wual eegentlick nich viel Anners up sick harr, as dat se 'r den Schluck bi wegputzeden, den de Schlächters naulauten harren? In miinen Kinnerjahren nam miin siäl'ge Vaar mi auck wual es met, wann he up söcke Besööke in de Nauberskup gönk, dann dat moste he wual doonen, süß wöören de Naubers, daar me dach all ümmeran geeren in Fründskup met liewen mag, töörensk[67] e wooren un harren't em vor Haufahrt uut e leggt. De de Buuren ichtens kinnet, wietet auck wual, dat se 't elennige geeren sehet, wann me sau niederträchtig un gemeen[68] met en ümmegeht as me kann.

Ens harr Hierm Lähr auck es de Frööde anseggen lauten un wi göngen 'r auck faarts hen, den siäligen Fründ to bekiiken, de an 'n Büürbaume[69] in der Balkenluuken hönk. As wi in de Schrautdüüren[70] trööden, stönd de Lährske in 'n Waskeloorde un schrappede Diärme un Wammen[71] un Müssen[72]; man de aule Lähr, de nich to biister luffhäärig was, was buawen up 'n Balken und harr siinen ölsten Jungen, Vikter, bi sick. De Aulske tratt unner 't Balkenschlapp[73] un rööp: »Vikter, waar is uuse Bawwe[74]?« De anwerde: hier, Mömme[75]! »Wat dööt he?« Nicks! »Wat dööst du dann?« Ick helpe em! »Nu! rööp de Mömme, wann ji Fuulwämmse dach all'tohaupe Nicks n dooet, dann segg 'n Bawwen, he scholl 'r gawwe af kuomen, de Heer P'stoor wöör'r un woll'n Ossen seh'n.« — Un dann gönk't an't Bekiiken un Beföölen un antleste an't Stridden uäwer de Punde; waar Hierm Lähr bi to verstaunen gaf, dat de Schlächters, de aparte gemeeniglick eere Mesters in ruwwen Wäärden un Flööken sööket, em seggt harren, dat de Osse, un wann'r sick auck hunnert duusent intrampelde Tunnen vull Düüwels tiigen steggerden, alldach siine vülligen seshundert Pund wiegen scholl.

Daar buawen up 'r Weggen steht Vivat! he Ji wual sehnen. Daar fällt mi 'ne Ehrendaat bi in, de'r wual verdeent, dat me se allen Lüüen vertellt.

Vor 'n half Stiige Jahren harr 'n junk Buuren-Wicht, dat hier in der Stadt in 'n Börgerhuuse vor der Heerendiiks-Paarten in Denste was, dat Unglücke, dat 't p'rdums! van der Wasketreppen in'n Miölenkolk in der Haase föllt; 't was nau'r to bi kauler Winterstiidt, dat de Haase sau jeewe tofruaren was un mannig eenen met Recht vor't Waater grüwwelde. In der Nauberskup wuohnt 'n ehrsam ault Börgersmann, — Friedrich Ernst Enners is siin Naame, — van ruum[76] sestig Jahren, de al sint' ner langen Riige Jahre met'r Gicht e plauget un'r sau gebrecklick van wooren is, dat he wual siin Liewe lank up Krücken gaunen miöten schall. De woll sick, wat de Toofall will, des Daages auck es 'n Käären vertriäen; he nam siine Krüüsdriägers[77] unner de Aarmes un was jüst up der Brüggen tiigen 'n Miölenkolke, as sick dat Unglücke vor siinen Augen todriägen moste. He harr in siinen jungen Jahren perfekt schwemmen leert. As he dat Wicht hülpelaus vor den uptrockenen Biflootsschütten[78] in 'n Wellen triiseln un al hen un wier in de Grund duuken saug, konn he sick nich mehr liien[79]. He besünnt sick nich lange, — dann wann de gebrecklicke Lazarus man ichtens 'n Augenblick in sick gaunen wööre, scholl'r em wual vor kruusket[80] hebben un dann harr he auk wual bliiwen lauten, wat de Hunnertste in der Jahrestiidt met heele un gesunde Knuaken wual nich es wagt harr —, schmeit siine Krükken van sick, tröck den Rock af un sprünk van buawen daal van der Brüggen in den deepen Kolk un schwömm den Wichte nau, dat al unner 'n Iise satt un up 't Beste an'n Versuupen to e was. Et glückede den braawen, Manne, dat he 't bii'n Kantshaaken[81] to packen kreig, man as he 't jüst recht wisse[82] griipen woll, harr't en baule sülwent met in de Grund trocken, sau dat he man noog to sparreln harr, dat he 't wier buawen un achter sick an bes an't Ööwer regeerde, waar de Lüüe de Beeden in Entfank neimen un in der Meenunge, dat't Wicht dach al verscheeen sii, toeerste na den gebrecklicken Redder greipen, de man noog to bidden harr, da se dach eerst dat Wicht uphaalen mogten; dann he wüß't to bieter, dat'r na'n Lütk van Au'm inne satt; he woll dann wual sachte achter naukuomen. Man de Frööde harr Eener seh'n most, de sick nu faarts auck allgemeen kund gaf! — Was dat nich nett iewen sau'n braaf Mann as de De, daar se dat schäune Leed: »Hoch klingt das Lied vom braven Mann, etc.« van sungen hebb't!? Nu, he wöörd auck hauge ehr't; dann as wann'r Prozession was, sau lööp't sick na siinen Huuse, daar siine Naubers en faarts up'n Aarmen hendriägen un in't waarme Bedde tohüüet[83] harren, un Ault und Junk, Vornieme un Geringe beiilden sick den Ehrenmann to sehnen un em de Hand to drücken un Allens dää sick tohaupe, em vor düsse Ehrendaat to launen. De Eenen lööten den lammen Manne 'n niggen Waagen maaken, daar he met Gemack inne föhren mogte, wann he nich gaunen konn; de Annern schönken em 'n bequeimen schmööen Suargestool; Börgermester un Raat verehrden em 'n grauten sülwernen Bieker, daar wual 'ne Kanne Wiin in geht un daar siine Ehrendaat anne upteeket was, un 'n tweeden sülwernen Bieker kreig he van siine Fründe schonken.

An'tleste belaunde en de gneidigste Landesheere auck met der grauten goldenen Verdenst-Medalljen, un wann ichtens Eene, sau harr he se auck wual verdeent. — Man de beste Laun satt em alldach unner'n linken Knauplacke ...

Nu stellden siine Fründe auck 'n graut Gastgebot to siiner Ehre an, daar 't antleste auck nütte an't Vivat drinken gönk, dann alle Gäste wöören sehr beliewet[84] un den braawen Redder, de, biilööpig to mierken, trotz siiner Gebrecklickheet un vielen Wehdaage, na alltooes'n fröhlicken Sinn behaulen heft, alle 't Beste to günnen. As 't in 'n besten Vivat Roopen was, stönd he up, nam siinen grauten Bieker in de Hand un siä: »Ei, miine Heerens, wat doo'k met all dat Vivat!? (fiif Fatt) Sess Fatt wöören mi dach aparte leewer un kweimen mi vorwahr auck bi düssen grauten Ehrenbieker goot to Maute. —«

Dat Wicht bringt em sintdessen uut Dankbaarkeit alle Sönndaage 'ne friske Battern un 'n Dook vull Egger un alle Jahr 'n Föhr Holt.

De 't eenmal wietet, den 'n vertelle ick wual nicks Nigges; man mi ducht, söcke priiswördige Eedeldaaten mogten wual der ganzen Welt un auck der Naukumst[85] bekannt weeren; — un wann't wahr weeren scholl, wat mi de Heer Caplaun Seling an e wünsket heft, dat'r en hauge uppackeden Miölenwaagen vull van düsse Breewe in de wiie Welt gönge, konn't dann dach auck wual de Fall weeren, dat't na langen Jahren na wual es Een of Ander met Vergnöögen lööse; dann Bööker liewet allmanngsens länger as Minsken un Minsken-Kinner.

Ick weet na'n lütken Buuren Jungen van 14 Jahren in der Neigte[86] van Ossenbrügge, de auck'n Kiind alleine uut'r deepen Haase reddet heft, de aabers sau bescheiden is, dat he'r nich es'n Naamen van hebben will un't siine eegenen Aulen nich es seggt harr, de't eerst 'n Paar Jahre 'r nau van den reddeden Kiinde sülwent gewahr wooren sind, dat tofälligerwiise bi den gooen Jungen siine Aulen as Schwiöpenjunge in Denst kwam. De harr vorwahr auck wual 'n Ehrenteeken eeget[87]!... Wann de Herens de in 'n Regimente sittet, wieten will't, wer't is un wo he het, willk't eer geeren beliikteeken[88]. —

Ji wietet wisse wual, dat'r vor der Heerendiiks Paarten 'ne Ümmefloot is, daar 'n Waaterpool bi to liggt, waar de Kutskers un Fohrlüüe de Pierde inne spöölet; den Pool heetet se de Pierdehaase. Söcke Pierdehaasen hebb't de Ossenbrüggesken Fohrlüüe gläuw' ick uäwerall in der Welt; dann vor 'n eenige Jahre was ick es na Pyrmunt e reeset un harr 'n ossenbrüggesken Kutsker miee nuamen; de scholl mi eens Uänerns na den Friedensthale föhren, daar de frommen Heerenhuuters wuohnet; man as ick 'ne beschickede, was he met de Pierde wiege un as ick 'ne herneigest fröög, waar he wiesen wööre, gaf he mi to'r Antwoort: Ick bin man iewen na'r Pierdehaase wiesen un hewwe miine Vösse af e spolt.

In der Franzoosentiidt siä auck es 'ne aule Börgerfruwwe: »Ick woll' dat de Franzoosen alltohaupe bi Londen in der Haase leigen;« dann se kinne'de anners nin Waater un mende, de Haase fläute wual sachte düür de ganze Welt.

Man nu segget mi auck es, waarümme Ji den Aulen nich miebracht harren? Konn' he vellichte nich recht kummfaart[89], of most' he wual innehööen.

Nu, 'n verkihrden Bessem mot me in Ehren haulen; de Aulen mot me eer Gemack günnen, un en den Helpup[90] allmangsens in de Hand raagen[91], dann sind se eenen auck wier to Willen. Wualehr was he alltiidt sau beliewet bi söcke Geliegenheeden un ick mogt'r miine Verküürunge jümmeran geeren met hebben. Ick vergiete't sin Liewe nich, as he mi es vertell'de, dat Ji es'n leepen Zissemäntken[92] uutloopen lauten, daar Ji Ju met allerhande Kniepe uut e fiielet un daar Juue lütken Brööers vor upkuomen most harren. Dat gebührt sick wual mehr in der Welt, siä he, dat »wann de Suuge den Trag ümmestätt heft, de Fierken't anteerste entgeelen miötet;« oder: »Wann me sülwenst nich hangen will, mot de Rüüe de Wuost stualen hebben;« — un »wann't up'n P'stoor riegnet, drüppelt 't gemeeniglick up 'n Köster.« Man as he nau der Tiidt achter de Wahrheit kuomen wööre, harren Ji Juue Puckelribbas[93] auck rieken duwwelt nauhaalen möst.

Man wann wi dann antleste bi de aulen schnaaksken Dööntkes van Jan-Hinnerksken, de met'n vullen Verstande stuörf, van 'n Pinnsüwwel[94] un’ Peckedraut, van de aulen Stieweln u. s. w. uuttokraumen kweimen, dann duurde't auck nich sau lange, dat he siin beste Been vorsettede, un dann wöörd he sau vergnööget, dat he sick wual up de Hiilen[95] lachen woll.

Unnerwiilen, aparte wann Ji 'ne manngsens alls to butt e tierget[96] harren, konn he abers auck wual es'n näutl'k un präutl'k Schuur[97] up't Liif kriigen un andöönt'lk[98] weeren, dat me nich recht wüste, of me met em in'n Kaule of in'n Rööwen was.

Nu, waar is de Minske auck wual to fiinen de jümmeran liiker Amöör[99] is un't nich wual es 'ne entelne Keer[100] 'n Käären in'r Nüffen[101] heft? Dat Beste was, dat he dach allebatt wenner wier goot wöörd, wann me 'ne man rieken uutbullern lööt, un't nich naudröög, as de wat wual dooet. Summe-Summooren, 't was 'n Mann na 'n Willen Gaddes, un de werd 'ne auck, wann siine Tiidt e kuomen is, sieker nich lange vor Sünte Peters Paarten schillern lauten.

Ick weet, de Dokter haale na nich es nowwe, wuaviel lebendige Braudkuärwe[102] Ji'r loopen hewwet. M'riliisken kinne ick un de beeden ölsten Jungens auck; man daar sind wisse abers na wual 'n half Dutzend achter, dann Juue »Et«[103] is saviel ick weet wisse van gooer guöliger[104] Aart, un't sind sieker alle nütte Dwasdriiwers[105], un Mashacken[106] as uut'n Deege weltert. »De Tacken aardet na'n Stamme, man Uulen brööet Uulen« plegt me wual to seggen. Wen uuse Herrgatt Kinner gift, den gift He auck Bücksen; deswiegen günne ick Ju, dat't Stiige baule vull werd; dann waar al niigen to Diske gaaet, daar licket sick de teggede wual sachte auck met satt. Sind 'r nich auck en Paar Twiiskes[107] of gaar Driiskes[108], manken? Wann'k Ju tooken Meitiidt es wier tosprieke[109], mot'k se aparte dach auk es alle bi eene sehn.

Man ick freese[110] baule dat dat'r wual vor 't Eerste wier in theenen schiöle; dann ick hewwe van Winter 'n Huupen Gebreck e hatt un bin kortens man leige up 'n Fööten wiesen un spüüre auck nau na manchsens saviel Wehdaage in 'n Knuaken, aparte wann't Wier sick ümmedoonen will, dat'k wual in eene hen joobellen[111] mogde as'n Rüüe de uutlübbet[112] werd. Ick harr Ju sau 'n elennige schmärtlick Koppleid, (de Dokters heetet 't: den Tick dullerös un dat met Recht, dann van de Piine kann me wual dull un unwiis weeren —) un de Haagetülße[113] wöören mi up e loopen, dat se mi as Gauseegger unner de Kiwwen[114] leigen; daarto kreig ick buawenbatt[115] na 't Tönjesfüür[116] un 'n Fliöte in de lüchtern Schucht[117] un 'n röggesk Pinnschwiär[118] achter'n Hacken; daar woll'k anteerste alle nich up toschlaunen, dann sitte ick auck wual vuller Pliiten[119], sau giewe ick mi dach nich baule eher, as bet't mi de häugeste Naut n dööt un ick bange sienen mot, dat 'k stump van Unner to gaae. Dat hebb 'k sau van miinen siäl'gen Aulen ierwet; de was der Meenunge, wann Eene auck es 'ne Unsachtigkeit oder 'n Miskweim[120] tostädde, scholl me sick man striiwsk haulen[121] sau lange me ichtens[122] konne; dann wann de Minsken eerst unner Dokters Füüste raakeden, un de Vüügel in Kinner Hände, wöören se baule ault e noog wooren; un ick bin 't allenhand auck al wiis e wooren[123], dat me, wann me eerst an't Quacksalwern kümmt, insgemeen na mehr Leigheet up rägt un dann is'r't Ende oftmauls heel van awe. Ick was vorwahr baule stierwens Maute, man kortens heww 'k mi nütte wier verhaalt, sint de Wunnerdokter uut'n Vöörden uäwer mi gaunen is, un ick rieke met Gatt, dat 'k mi wual na ens wier begriäse[124], dann ick hewwe alltiidt na sau wat 'ne geiwe[125] Natur e hatt.

Wo is't dann nu eegentlick met'n Anierwen; will he Ju na nich baule afläusen, of steht 'r na jümmeran Maunenschiine in'n Calenner, dat he siine Lüchten nau nich ansticken mag? Mi ducht dach dat 'k to Jahr al häärt harr', dat he siinen Föögesmann[126] al up'n Loop kriigen hewwe, sau dat he de Muöntkekappen baule up'n Tuun hangen woll un met 'n Baas[127] van 'n Wichte in'n Küüre[128] wööre, daar Ji un de Aulske auck wual Sinnigheet[129] an e hatt harren, dann't harr wisse auck na Aart Mööskenkröömkes[130] miebracht. Is Ju dat vellichte van 'r Pannen schnappet, of räuken Ji wual bi Tiien Unraut? Bruutens[131], weet me wual sind alltiidt sau riik dat se bölket[132], man wann me't 'r nau met'r Lucht bekickt, heft 'r vielmauls auck wual es 'ne Uule siäten. —

Bieter 'n Stücke Braud in der Kiipen, as Fieren un Flünke an 'n Hooe.

Nu, goot Dink will Wiile hebben. Friggen un Backen geräth nich jümmer, un et schall sick alle na wual riigen[137].

Man waarschuwwet mi den frommen Jungen, dat he sick nich alleine düür 'n schäun Ziiferblatt[138] begäusken[139] lät. »Friggerigge, Blindöökerigge;«[140] auck dat schäunste Ziiferblatt heft allmangsens en schuorweden Ees. Vor dreehunnert Jahren fröög al 'n klook' Mann: »Ick woll wual wieten wo de Junge heete, de sick van Wichtern nich wat narren lööte?« De beste Küügeler kann auck wual es'n Puudel schmiiten. Deswiegen rüünsket[141] em dach bi Tiien in 't Ahr, dat he sick nich auck beööwen lauten un sick vor allen Dingen 'n Fruusminske toleggen müüge, daar he wisse van si, dat 't nich allstolange tor Faasel loopen hewwe, daar eene dann lichte vorgieten Braud of'n Kuckuksküüken met in 'n Kaup krigt, un dat he'r in Verdrag un Friäe met liewe. »Bieter 'n schluuten Wiif[142] as'n kiiwen Wiif,«[143] — segg'k Ju. Dann wann'n 'n Manne dat Unglücke uäwerkümmt, dat he an 'ner fuulen, wispeltüürigen[144], gäwweligen[145], auwiisigen[146], miikerigen[147] Quaasketriine[148], of 'ner heersken[149], katthäärigen, glubietsken[150], jewwekewwesken Gaffeltange behangen blift, daar he gaaruut nich met eggen of plöögen kann, de alltiidt vor em hier schnawwet[151] un klippertaanet as 'ne Vuugelriäter un de Bücksen[152] jümmeran alleine anne hebben will, un de 'r 'n heelen Dag Nicks 'n dööt as Schellen un Bellen, dat de Mann, Kinner un Denste nich Dag of Nacht Friäe in 'n Huuse hebbet, un wann'r dann buawen batt na ßaantkerige aule Wiekenbliäer un leigmuulede Uphissers un Upstööperskens[153][G] tüsken kuomet, de eer Hellenverniin[154] in de Leuchen[155] blauset, dann lät auck de beste Mann wenner[156] de Ahren hangen un 't is nin Wunner, dat de Völker[157] auck baule mismöödig weeret un den dullbriägesken Bellhaamer[158] van 'n Wiiwe an'tleste beööwet un bedreeget, war se ichtens kiönet un daarmedde geht dann auck de beste Werthskup baule 'n eeslings[159]. Sau'n unglückelk-bedaart[160] Minske mag wual driiste seggen, dat he met den Hellendüüwel alle siine Wiäldaage to Graawe driägen heft, as't de wiise Sirach Cap: 25. V. 21 u. s. w. al to verstaunen gift un dann geht't'r insgemeen to, as de Bispriöke segt: Miine Fruwwe heft mi leef un ick hewwe se wier leef, sau leef, dat 'k se wual alle Daage met'n Bessemstiele küßken mogte. Deswiegen: »Kregget de Henne un schwigt de Haan, dann is't Huus'r üüwel an;« un »'n Wiif dat met'n Koppe will buawen uut; dat dööt viel Schaaen un richt't alldach Nicks uut.« Dat sind zwaarens al 'n Paar aule, man wahre Pundwäärde[161], segg 'k Ju, de auck wual sau lange in Ehren un Würden bliiwen schiölet, as de Welt steht un'r Wiiwervolk inne is ...

Nu, sau 'n Harteleid kann 'n Frömmsten un Besten tostäuten, dann wel kann faarts allen Minsken in 'n Hartekolk kiiken? un den plegt 't auck up 'n Eersten to uäwerkuomen, innerwiilens se van Natuur naugiewsk n sind un geeren sau lange in Gedult staaet, bes 'n an'tleste de Kopp uut'r Keer[162] kümmt, of se'r uäwer in 't Gress biitet un dann kümmt achternau den unwiisen Jobellersken[163] de Rögge[164] met Huulen un Blarren to laate. — O Heere, o Welt! Wat is sa 'n aarm Minske to beduuren, den sau'n elendig Harteleid to erkinnet[165] is. —

Ick rieke dann dach met Gatt auck nich, dat Juue Siöhne't maaken schiöle, as jener Junge, de sick auck an't Friggen giewen harr un up'n Lüüt verfallen was, dat al met mehr annern Jungens in 'n Küüre[166] wiesen was. He mende, dat möste dach wual 'n heelen Meister van 'n Wichte sien un dachte, as de Buur sick uutdrücket, dat he daar 'n Aulen met 'n Jungen kreige, dann ümmesüß wöören 'r wual nich sau Viele achter hier.

Se wöören auck Handels eens, un lööten sick na Gebüür upbeen[167]; man as de P'stoor se 't drüdde Mal van der Kanzeln schmieten[168] harr, gönk de Brüügen na'r Weeme un lunkaarde hällekens[169] bi'n P'stoor in 't Huus, af'r nine Insaage daunen wööre. De bescheede en van nei.

Dat föllt den Jungen up un as he 'n Käären vor sick hen miimert harr, siä he to den Heeren: Nu will 'k't auck nich; dann nu ducht mi, dat'r dach wual sau viele nich achter is, as ick wual ment harr, süß scholl sick wual sachte Een of Anner rägt hebben.

Man nu gönk 't na 'r haugen Treppen[170] un daar wöörd den Jungen to erkinnet, dat he 't Lüüt alldach niemen moste. Dat gaf abers 'ne unsachte Liewerigge un se stönnen in saunen Unfriäen tohaupe, dat 't antleste an 't Knuffen un Buffen[171] gönk. Dau fönk de Fruwwe, de de haugen Treppen van tovüüren al wual kennde, an to klaagen un brachte vor, dat eer Mann se röökelause mishandelde. Se wöörden tohaupe vorbeschedt un as de Heerens den Manne dat Beschweer siiner Fruwwen vorhöölen, siä he: Miine Heerens, dat Wiif lügt alle wat 't seggt, dann ick bin de frömmste Minske van 'r Welt un hebbe 't siin Liewe up söcke Wiise nich trakteert. Man de Fruwwe nam dat Waart un siä: Gatt's Wier un nich Eene! Begrüüßluusest[172] Du Dullbriägen mi nich Dag vor Dag met'r Knufffuust[173] un hest du Leigheet[174] mi nich na van Muaren in de Trönjen schlaagen dat 't 'ne Aart harr un man sau schmackede? De Augenschiin is aller Welt Tüüge; seh't mi es hier nan Koppe! Is mi dat Schnatthüüsken nich nau sau dicke as 'n Püüster? Dat wasket di de Rhiin nich af un de Heerens schiölet 'r di auck wual diin Genannt[175] vor to erkinnen, dann se miötet dach van Gatt un Rechtswiegen den Unschülligen goot toschlaun[176] un ick denke dann schall'r't Dünnebeer wual achter nau loopen. Nei siä he, blieken dull[177], du löppst'r wual miie[178]; ick hewwe di je man iewen met'n Schnuffdooke an e ticket. Dat schall wual wahr sienen, anwerde de Fruwwe; hest du siin Liewe auck wual 'n annern Wiskeldook e hatt as en düssen? un daar met nam se de Niäsen tüsken de Finger un Baats! schlöög se eeren Mann an 'n Hals dat 't quabbede[179], dat de Heerens auck sehnen mogten, wat he des Muarens vor 'n Schnufdook e bruuket harr. He wöörd to Verdriägsamkeet un Gemackhaulen an e wiesen un gönk wual met'n töörn'sken Koppe[180] met siinen Wiiwe na Huus.

Nu, waar 'n Paar Ehelüüe sick nich goot tohaupe verdriäget, hebb't se de meesten Tiidt van beeden Siien Schuld. t' is al'n ault van te Jahre: Pack schlöög sick, Pack verdröög sick; un sau schall't met de De, daar ick iewen van e küürt hebbe, antleste auck wual gaunen sienen, dann ick hewwe nau der Tiidt wual es häärt, et schiöle sick met de Beeden dach bietert hebben; dann as de Dokters un P'krauters met de Kreggenfööte van Rieknungen kuomen wöören, harr' he dach e ment, dat wöören düüre Schuffdooksdüffkes wiesen. Me plogde wual ehr auck wual es to seggen, me miöte sick eerst 'ne Tiidt lank beruuken un to 'm Minnsten 'n Schiepel Salt tohaupe up e tiärt hebben, ehr me sick nowwe kinnen leere un de meesten Tiidt is de Unverdrag tüsken Ehelüüen man 'ne inbellske[181] Krankheet, de sick met'n Jahren legt, wann sick de stiiwen Köppe bäuget; — dann is 'r leider man Nicks mehr to beduuren, as dat me uäwer de Kortswiile sau ault e wooren is. Daarümme segg' ick:

Man dat segg 'k Ju, dat Ji mi, wann't met'n Anierwen sau wiet is, to 'r Hachtiidt nich vergietet; dann will wi'r na es nütte wat achter bööten[184] un ick mot aparte na ens in miinen aulen Daagen met Juuer Aulsken eenen aftriäen[185]. Wat meene Ji, wann Ji un ick un se un de, dann na es 'n aulen düütsken Menewett vordansseden? wi wollen eer aparte na wat van de echten ehrdaags'ken Tuuren vorföören, daar dat junge Volk Nicks mehr af n weet, un ick bin 'r vorwahr nich goot vor, dat'r dann antleste nich auck na'n Schienenstäuter, oder 'n annern Dullen achter up möste.

Man Een's woll'k mi dann dach wual geeren uutbidden, nämlick dat Ji nich togiewen schiölen, dat se, wann se den Bruutwaagen bringet, 'n Hahnen vorne up den eersten Waagen faste bäunen, den se dann, dat he stännig kreggen schiöle, vor Gewalt sauviel Brannewiin in 'n Hals geetet, dat em antleste de blaue Leuche uut'n Bille schleit un he up 'ne unbarmhartige Wiise verrecken mot. Düsse röökelause Bedriif woll mi, wannk't in miinen Kinnerjahren wual es met ansehnen moste, jedesmal al't Harte afbiiten[186] un ick mot liike uut[187] seggen, dat ick söckes wat vor 'n Düüwels Infall un vor 'ne unminsklicke un sündlicke Deerquielerigge haule, de, wo se nich al van sülwent af e bracht is, dann dach van obrigkeitswiegen bi schwaarer Straffe verbuaen weeren scholl. — Niem 't'r leewer 'n Viggeliinstriiker un 'n Klar'nettenbiiter mehr vor, dann dat lut vor sinnige[188] Ahren vull bieter, as dat kläglicke Kreggen van'n besuapenen, stierwenden aulen Hahnen; un saviel will 'k Ju faarts bi Tiien wual wicken[189], dat, wann Ji de rööklause Saake nich naulauten schollen, ick vorwahr met'r Bruut auck nich 'n Trett to 'm Danssen ansette; dann de söcke lästerlicke Leigheet met Lusten ansehnen mag, kann na miiner Meenunge auck nin goot Gemöthe hebben un is sieker to annern Harthartigheeden tiigen Minskenkinner un 't aarme Vee auck nich to goot. »Deerteschinner, Lüüefiller.« — Man 't gift leider unner de Vorneimen hen un wier auck Hartnacken noog[190]; dann dat mot dach vorwahr auck wual Eene sien, de den fiif of sess Müüsen, de he es in 'n 'ner Kruupfallen lebendig e fangen harr, vor Düüwelslust eerst de Steerte uutlauck[191], ehr he se den Teckels uäwerlööt. Daar kwam'k vor Kortens es up to — man ick konn't dann dach nich ansehnen un de Traunen kweimen mi'r bi in de Augen, dat't in uusen frommen Daagen na söcke unbarmhartige Lüüe gift, daar me se nich vermooen sien scholl.

Den Düt juöcket, wann he 't liäsen scholl, de klegge sick.

Nu Adjüs! Gatt bewahre Ju vor Bissen un Wiepsteerten[192] un vor duusent Düüwel. Giiwet 'n Ölsten 'n Kußhand van mi, man dooet nich as jener Junge, den de Aule torööp: Gif den Heeren 'n Kußhändken un segge: »Gooen Dag, du Iisel.«

Nauschrift.

Ji siäen mi wisse lest es, dat Ji Ju met'r Tiidt wual es 'n niggen Wuostekietel tüügen[193] wollen, wann Ji'r es sau jeewe[194] ankuomen konnen.

Nu bin'k düsser Daage es bi uusen Aksienaater[195] wiesen, dann 'k woll mi auck na wual een of anner Huusingedöönte[196] toleggen, dat me in der Huushällunge van doonen[197] heft un daar me in'r Aksione allmangsens wualfeiler anraaket, as wann me't sick nigges maaken lätt. Daar steht reefaarts auck 'n grauten kuapern'n Kietel, daar wual sachte 'n Stiige Emm'-vull[198] Waater in gaunen müüget un de na miiner Meenunge sau goot as nigge is. De werd bi'r neigsten Aksione met up e settet un ick mogte Ju wual anraaen, dat Ji'r dann hen kweimen, dann et konn sick dach schlumpen[199], dat Ji 'ne wual Schluur-Kaups[200] kreigen.

Ji schiölet den Aksienaater wisse al wual kinnen un auck wual wieten waar he wuohnet. Et is de De, de'r jümmeran allerhande putzige Infälle tüsken schmitt un de aulen Reetskuppen[201] manngsens söcke niggelke[202] Naamens gift, as t. B. »'ne Suppentarriine van Wassermanns Pozzeleen,« (Wassermann is 'n eeren Pöttker[203]) dat is: 'n eeren'n Nachtpott; »'n Treppenschäuner,« dat is 'n Striikbret, daar me de Mester un Gauweln uppe strickt, de se süß gemeeniglick up de Treppenpöste to schiärpen plieget; »'n kaupt 't in der Tiidt, dann he ji't in der Naut,« dat is 'ne Weege; »'n schmööen Fuulstool of 'ne eensittenne Schlaupstiie, met Pierehaare stoppet un as ji wual sehet met wackern, blöömeden Plüüs uäwertrocken, sünner Insatt[204];« daar ment he 'n Suargestool miie, un »sünner Insatt,« dat het saviele as sünner de aulen Upkäupersken, de meestig jümmeran de Eersten sind, de na de Aksionen loopet, dat se de besten Plätze kriiget un sick dann up't leeweste up eer beste Gemack in söcke Stööle faste settet. Wann de Stool dann up roopen werd, plegt he'r insgemeen to to setten »wann'k sau'n Ault van te Jahre as'r den heelen Namiddag inne sieten heft to brööen un to schnuarken, met in 'n Kaup geiwe, scholl'r mi wual nich Eene wat vor been, dann wel will söcke Fuulbrööerskens[205] wual vor Geld kaupen, de he ümmesüß to Danke noog kriigen kann, un auck al wual uäwerlästig satt in'n Huuse hebben mag.« Man 'ne Stülpe[206] of 'n Deckel is bi den Kietel nich biie, de mosten Ji aparte dach wual nigges maaken lauten, dann't is all'nhand gefährlick saunen grauten Pott sünner Deckel up'n Füüre to hebben. Daar weet ick Ju 'n Leedken van to singen, daar Ju alldach vor eesen[207] schall.

As ick na'n lüt'k Junge was, de in 'r Piiken lööp, harren se in uusen Huuse es 'n Paar Meifierskens schlachtet un'r auck Blootwuöste un Woppkenbraut van e maaket; dat mot dann wisse eerst e schrempet[208] weeren, ehr 't in 'n Keller of up de Schneisen[209] kriegen werd un in 'n Wiimen[210] kümmt, un dann dansset 't in den glöönigen Kietel wisse alle düür 'n eene up un daal. Dat woll P'stoors Willemken auck es geeren sehnen; un de Kuäckske nam mi in'n Backvull[211] un büürde[212] mi in te Häugte, dat ick in den Kietel kiiken konn. Man dat geföllt mi sau, dat mi alle in eene hen de Sinn'r na lüstede, dat'k't na wual ens wier sehnen woll. Nu harren wi bi'n Holtheerde unnern Boosen[213] na bito 'n Wiinduawen, de van Backsteenen up e müürt was. De Kuäckske was 'n Trett bi'r Siit gaunen un harr mi alleine bi 'n Heerde lauten; man wat harr'k to doonen? As'n Imme[214] kladderde ick buawen up dat Biheerd[215] un tratt up 'n Kantsteen, dat'k'r bieter in reckhalsen konn', man de Steen harr sick läs e giewen un kippede un p'rdoots! lag ick met ens uäwerto in den glöönigen Wuostekietel, un wann de Kuäckske 'r nich to'n Glücke jüst up to kuomen wööre un mi'r bi eenen Beene met'n Schnappe[216] wier uutrieten harr, as 'ne Pogge[217], harren se'r mi auck man faarts schrempet wier uutfisken un met de Wuöste togliiks priggen[218] konnt. 't is miin nowweste[219] Dencken, dat uuse Au'm-Hinnerk faarts Hals uäwer Kopps met 'n Piere na'r Stadt jaagen un 'n Dokter haalen moste. Unners de kwam, harren se mi al met Black[220], dat se bi Kannenswiise van 'n Köster haalt harren, beguaten, dat'k vorwahr wual uutsehnen hebben mag as 'n lütken Düüwel, un wual'n Schiepel Wuorteln un Eerdappel unner'n Stäuter kriigen, daar se mi eenen kaulen Pannekooken na'n annern van ümme't ganze Liif backeden un antleste dach met Gaddes un Dokters Hülpe na ens wier torechte kreigen.

Na dat Upkuäcksel, rieke ick, hebb'k de fiine Huut e kriegen, de de Wichter alltiidt sau feer[221] in de Augen stöök; man'k woll Ju dach wual wahrschuwwen, dat Ji'r bi Tiien bieter na wier sehnen mogten, dat'r Ju nich auck es 'ne Blaage in fällt, dann't mogt'r auck wual es leiger met uutkuomen un me süht hieruut, dat Eene de Kinner allmanngsens röökelause üm'n Hals kuomen kiönet, daar me nich de feerensten Gedachten[222] anne heft.

Ja, wann uuse leewe Herrgatt de nich bieter waarde, as de Minsken 't bii'n besten Willen kiönet, waviel schollen'r dann wual uäwerscheeten[223] un graut van weeren?

To'n Neigsten gift't'n Capittel uäwer ehrdaages un nu.

Veerde Breef.

»Uut der Sprauke, uut 'n Liewent »Sii dat Fruömde wier verbannt!«

De gemeene Mann seggt wual es: »Hauge sprieken un wiit striien, helpet Manchen uäwer de Riien[1];« man ick meene dach, dat de Aulen met de Plattdüütsken Sprauke un met de Klapptuffeln[2] in eerer Aart iewen sau wiit kuomen siien, as wi met'n Haugdüütsken un met de Miilenstiiweln un Iisenbahnen; dann hüütiges Daages bringet se in wat Deelen jüst sau goot Ziepeln weg un haalet Knufflauk wier, as in aulen Tiien, met den alleinigen Unnerschee, dat't upstunds allens mutziger[3] un gawwer togeht.

»Alles per Dampf;« seggt de Haugmann; man he geht auck allmanngsens met'n Jiöcke[4] in't Bad un kümmt met'n Kleie[5] w'r wier.

De plattdüütske Sprauke is vull deftiger[6] un glitt de Tungen vull schmööer un lichtferriger daal, as dat spitzige un kantige »Hochteutsch« un me kann'r sick aparte sau elennige aardig[7] inne uutdrücken; dat schiöl' Ji wisse auck al wual hen un wier in düssen Breewen spüüret hebben. Deswiegen bin'k'r auck siin Liewe en grauten Fründ van e wiesen un heww'r mi viel un geeren met af e giewen. Na miiner Meenunge moste 'n Jeddereene, de'r man ichtens 'n Käären up toschlaunen will un se van Enne to Wenne betrachtet, wenner to der Insicht kuomen, dat't dann dach Jammer un Schaae wööre, wann se met Fööten stätt un heel an de Kante settet un af e schaffet weeren scholl; dann se is vorwahr sau deftig un kräftig, as wual nich Eene, bidoonsk, wuöhntlick, trühartig un eerlick as de ächten Westphalen van Aulens hier auck e wiesen sind, kort un bündig un daarbi sau schmiidig un glatt, dat se eene van 'n Muule glitt, as wann se in klaaren Griiwelingsschmalte[8] büüket wööre. Daarümme hewwe ick af un an auck sülwenst wual es saune Schnüüsterigge[9] tohaupe stüsselt un drücken lauten, dat den Lüüen alldach[10] na sau biister leige nich[11] gefallen heft un et is mi unwiise leef, dat de Geleerden up'n Unversteeten sick allenhand räuget un sick Mööte giewet, de Raarigheeden[12] der Sprauke uut allen Lännern waar ichtens platt e spruaken werd, bi eene to sammeln un vor gänzlicken Verdwiin[13] un Vergietenheit to bewahren; dann hüütiges Daages werd Alles vorneimer un fiiner un ick woll wual seggen, dat't Plattdüütske met'r Tiidt ganz uut'r Welt kweime. Wann wi man 'n Käären upmierksam sind un Vergliikungen tüsken ehrdaages un nu anstellet, kiöne wi henkuomen Lüüe[14] abschlut nich miskinnen, dat et upstunds al lange nich sau reggen un deftig mehr spruaken werd, as in uusen jungen Jahren, dann'r kuomet allenhand al to viele Uäwerlööper uut'n Haugdüütsken un andern fruömden Sprauken tüsken, daar me in aulen Tiien gaar nich es wat van wüste, dann Jedereene de es'n fruömd Waart upschnappet heft, will'r sick auck faarts dicke met doonen un flicket et geeren in siinen Praut met in. Un waviele Uutdrücke hewwe wi nich al van fruömde Völker an e nuamen, de to'n Plattdüütsken eegentlick passet as de Fuust up't Auge. T. B. »Spatzeeren gaun«, Statts: »Landdaagen gaun.« »Dat miöte wi plusmineeren«, Statts: »Dat miöte wi een in't Ann're rieken, spekeleeren, spedeeren, masseeren, kungeneeren, rungeneeren« u. s. w. Ick pliege wual to seggen, sint in 'n Schoolen nicks as Haugdüütsk mehr vorkümmt un de Geestlickheit, de Dokters, Excessers[15], Vuägede un Schoolmesters nin Plattdüütsk mehr verstahet, sint de Jungens S'ldauten hebb't weeren most un fruömde Länner sehn un andre Wiisen leert un miebracht hebb't; de Mannslüüe des Alldaages nine linnene Kittels daar de Fuusthandsken achter in 'n Schlippschlitze höngen, kastoorene Mumpros-Müssen, lierene Bücksen un blaue Schärten, Holske, Landströöfeln[16] un ruwwe Kaputzen met Vossschwänzen in der Nacken — un des Sönndaages nine dreetimpede Hööe, blaue saardookene[17] Wämmse met spialternen[18] Knäupen, de se sau uutermäutig to schäunen wüsten, dat se meestig van 'n Antkevaar up Kindes Kinner verierweden un'r dann nau na nich es 'ne wandelbaare Stiie[19] anne to blicken was; mansiesterne Bücksen, missingene Kämme in den Haaren[A] un Schoo met prinsmetallnen Spangen; un de Fruuslüüe nine drepannen[20] Müssen, Stüütspangen[21], Püntnauteln[22], wullaakene un zersene Röcke met duusent Faulen, willigen Schrääerläckern[23] un Magsachten[24]; Kamsööler van blöömeden Zitz, met Baaje foort, met lange Kniepe[25], un kruuse Lowwen[26], un 'n Luurkenlacke[27] up beeden Siien; Böskes[28] van stiif Papier met bunten Damiin uäwertrokken un met siiden'n Band inne böörtket, daar dat Kamsoolsfoor[29] iewen uäwer keik, Fluötekrallen[30], sanftene Klapphandsken met K'rniinkenfell foort un met'n Vorstaut van Hiermkenfelle[31] met schwarte Tippelkes; Füürdööker[32] met Äugelkenband, un Wentken[33] un Schlippen[34] mehr driäget; sint bi de däglicken Maultiien nine Brautläupen un eerene Beckens[35] mehr up 'n Disk kuomet un de Denste[36] sagaar an Platz van Möösken[37], dat eer vull bieter bi'n Ribben stönd, as andre nöchterne Muultiergeriggen, en Paar Schäulkes Kaffejüche to Imb't[38] un Vesper kriiget, de van de Sigurgen, de't Meeste doonen miötet, sau bitter is, as Raamenroot[39] un eene sau in'n Liiwe herümme ramentet, dat 'm 'r wual balgschlächtig[40] van weeren kann; sint de Mannslüüe Uäwerröcke na'r Stadtmoode, van fiinen Laaken un allerhande Klööre, Uäwerhiemde met Kruusedullen, siidene Westen un lankings Bücksen[41] uäwer de Stieweln driäget un in Platz mierschuumen Piipen, eerene Lünze un Präumkes[42], auck al Cigarren[B] in't Muul stieket un de Fruuslüüe de bequeimen Niiwelkappen daar de ganze Kopp met Müssen un Allens sau nett unner to Schuure satt, bi'r Siit legget un met siiden'n Hööen, de met 'n Proll Fieren uptämt sind, lange Kleider van Kattuun na'n niggesten Schniie, Schnöörliifkes, daar se sau stiif inne gahet, as'n Schööfelstiel, met Spitzenkraagens, Riegenschirme un wat de Staut alle mehr is, spradden gahet[C] un dat junge Volk de schäunen aulen Leeder met de eesken niggemoodsken Lyrendreggerstückskes vertuusket hebb't, geht de ehrdaagske echte, deftige, ländlicke Sinn un Wiise un daarmet gliikstiidts de plattdüütske Sprauke in de Knee sitten; dann 'n fruömd Kleid, maak't 'n fruömden Mann un »sau de Staut, sau auck de Praut.« —

süngen se al vor hunnert Jahren un af'r gliiks na nich 'n Flöcksken schwarten Schnei e fallen is un 't auck, dat me weet, nau nich söcke Narren gift, de vor 'ne Luus 'n Daaler uutdooet, sau lät 't sick dach baule an, as wann de Tiidt alldach in 't Land rücken wille.

Daar schiölet friilik de lankjährigen Völkerwanderungen sint der fransken Revolution, de allerhande Völker düür 'n eene schmieten hebb't, as de Kröömkes in'n Karmielks-Waarmbeere[43] un auck de hüütige lichtferrige Aart to reesen up Iisenbahnen un Dampscheppen un wat'r mehr is, wisse wual en goot Deel to bidriegen. Dann wann me hüüt to Daage auck es den Infall kreige, dat me van 'n eenen Ende der Welt na'n andern woll, sau is't man 'n Sprunk, dann met'n Schnappe is eene uut'n feer'nsten Hannaakenlande hier un met'n Ummesehns is he up 'n andern Ende auck al wier duusent Miilen wiet. Dat is al goot, man na miiner Meenunge alldach nich allstogoot; dann miin sielige Vaar plogde wual to seggen: de allen Lüüen dat Pottkuäksel beschnoopet, verderft sick lichte den Maagen un werd unsachte un wiirsk in der Platten; to'm Minnsten behänkt he sick met Schmittsel[44].« Man wi Düütsken sind nu eenmal söcke Narren, dat wi geeren allerhande fruömde Bibäärigheeden[45] an us bekliewet, se kleen us, af doonen us goot af nich.

Wi Beeden wietet et na ganz goot, dat me, wann me met'n Waagen man van hier na Iborg woll, en ganzen Dag vor de Hand niemen moste. Dat wöören vorwahr na schmööe Tiien! Up sauner Reese konn me sick na ordentlick verhaalen, dann me konn sick lankstrieket un up siin beste Gemack in 't Strau leggen un schlaupen driiste bes Middag; dann wann de Waage nich ümmeschmeit, of in 'n Drecke sitten bleif, was me nett bi Middaage bi'r Heerenreste[F]; daar kreig me siinen Schnappsack läs un att na Hartensvergnöögen wat de Huusfruwwe eenen met e daun harr. Hüütiges Daages kann me met'n Dampwaagen, den se hen un wier auck wual »Stumptaaren« heetet, aabers wual in drüddehalf Daagen van hier na Pariis triiseln[47]. — Ji schiölet na wual wieten, wo wiet dat is, dann Ji hebbt de Welt wisse auck sau wat ümme de Ahren schlaagen, un'r Aart mehr van sehnen as Juues Naubers Meskuhlen; dann wann 'k'r nich heel met in 'n Dutte[48] bin, he Ji den raaen Rock wisse auck e driegen un sind dach auck met de Völker na Frankriik un Pariis e wiesen. Ji wöören dautomaulen, dünket mi, Schersante bi'n Ossenbrüggesken Landwiir Barreljoone, bi den fründlicken Kaptein Gotthard siiner Kumpenigge un hebb't Ju de blauen Baunen auck jüst sau goot ümme de Ahren suusen lauten, as alle de annern ehrlicken Kammeraaden. Dat was dann dach aparte na 'ne stolte, plaseerlicke Tiidt, daar 'n Jedereene, wann he'r auck allmanngsens wat bi in'n unrechten Hals kreig, all siin Liewent lank met Vergnöögen an e denket, dat em dat Müüsken unner'n linkern Bostlappen 'r bi anfänkt to krawweln as 'ne Eckeltiiwe; dann wi lieweden dach de meesten Tiidt as uuse Herrgatt in Frankriik, plegt me wisse wual to seggen, wann't Eene recht na'r Fissen[49] geht. Man ick meene, Eene miöte nich alls to junk un unerfahren, van taubästiger Natuur un aparte nich wuormäuterig[50] siinen, wann he sau 'ne Liewensaart, as den Soldauten in 'n Feile toerkinnet is, met düürsetten will, dat he 'r nich 'n Pliiten van wegkrigt un Unsachtigheeden un Wehdaage upsacket, de 'ne liiwenslank in 'n Knuacken besitten bliiwet. Mi, vor miin Part, priekelt de Ruuserigge bes nu to vorwahr faaken na mehr in'n Geföhle, as mi leef is, un ick schall'r mi auck wual met träusten miöten, dat de Kuulengriäwer 't antleste todecket. 't is eenmal S'ldauten Laun, dat he'r Pliiten un Piine noog bi up sacket; de sind'r dann't siekerste un beste Denkteekens vor, dat he wat met düürsettet heft. — Man wann 'k 'r auck 'n half Stiige Jahre eher scholl ümme in't Gress biiten miöten, woll'k alldach na nich, dat 'k'r nich met bi e wiesen wööre; dann me kann — un wann't Eene de Hunnertste auck wual nich es mehr Dank n weet — dann dach auck seggen, dat me 't Siine 'r auck eerlick to bi e driegen hebbe, dat de Düütsken wier Düütske sien kiönen, wann se 't man recht sienen wollen. —

Ji wietet wual dat alle Offeziers van uuse Kumpenigge eer junge Liewent up 'n Schlachtfeile lauten mosten, sau dat 'k 'r alleine uäwer bleif. Eene van miine Cameraden, den mangsens benowwet to Sinne wöörd, römde mi ick scholl man 'ne Patroone in'n Hals geeten, dat si 'n siecker Schutzmiddel tiigen 'n Schiöte. Dat is wisse 'n ault S'ldauten-Aaber van Anno Eene; man afscheuns he'r twee achter eene fratt un icke nine, dann ick hewwe sin Liewe van Hill'gedoom un Sympatigge nicks e haulen, moste he'r faarts an, unners ick allwisseweg un sünner dat se mi ichtens blesset[51] of beleidiget harren miinen strammen Gank in den dicken Pulverniewel un den blauen Baunenhaagel faartgönk; man dau woll'k auk miine lewe Last e kriegen hebben, wann miine braawen Jungens, Unneroffziers un S'ldauten, mi nich alltohaupe sau goot to liien hat harren un sau denstiiwrig un folgsam wiesen wöören, dat se bi alle Strappesuuren geeren Allens dääen, wat se mi man an'n Augen ansehnen konnen. Dat mot 'k 'n miin Liewe lank dankbaar nauröömen un sau ault kann mi uuse leewe Herrgatt nich weeren lauten, dat 'k 'n daar 'n Tittelken van vergeite un ick kann't nich lauten auck nu na der uprichtigen Wahrheit de Ehre to giewen, wann 'k met Toverlaut un met Frööden bekenne, dat se alletohaupe sau uutermäutig braav un köhnmöödig wiesen sind, as de besten Parremitenhelden[52] van der Welt un dat, wann sick dat Gespreik hen un wier na es up den lesten Feldtag un de Fillerigge bi Waterloo bedwelt[53], elkeene sick wual driister haufärrig in de Bost schmiiten un beröömen müüge, dat he siine schwaaren Plichten daar ehrdaages eerlick vulldaunen un'r siine Knuaken redlick bi an e settet hebbe, dat nich blauts wi Düütsken, ick mag wual seggen de heele Welt, wier in den aulen Schlüür van Anno Eene bracht is ...

Ick hewwe alltiidt vull Leefhewwerigge vor de Soldaterigge hat; me was'r je auck al van Kinnesbeenen an alle in eene hen midden tüsken un anzüüglick is dach uapenbaar 'n Rock van bunten Klöören. Wann de Trummeln gaaet un de Flööten piipet, lachet den Jungens al 't Harte in 'n Liiwe, wavel mehr scholl't'n jungen Keerel nich auck haagen, wann he in Tiidt der Naut vor siin Vaaderland un siine Metbröörs kriigen un stritten kann. — Ick wööre'r auck sau baule nich van af e gaunen, wann't nich alle sau kuomen wööre, as't kwam; dann eens Deels harr de rechte Piik[54] in miinen Liewen al'n hennigen Knuck weg e kriegen, un unner'n Bostdeckel harr sick al 'n Käären Leigheet annesettet, de'k bi'n besten Willen in 'ner langen Riige van Jahren nich wier weghoosten[55] konn; annerndeels gönk't mi met'n Upstiigen auck nich, as't'n Rechten nau wual gaunen most harre un ick was'r de Minske nich nau, dat'k dat goot verbiiten konnt harr.

Ick weet vorwahr nich recht af Ji'n 18. Juni 1840 auck an uusen fiif un twintig jährigen Jubelfeste Deel nuamen hebb't. De Saake an sick un de Vergaaderunge der meestig sint saviel Jahren wiit uut'n eene verdwaalden gooen aulen Kammeraaden was man leider to laate bespruaken un to kort berennt; dann me harr'r sick eegentlick up e druagen, dat'r ne allgemeene Vergaaderunge to'n grauten Fröödendaage vor de Mannskuppen aller daumauligen Regimenter uutschriewen weeren schiöle, man daar kwam Nicks van; deswiegen harren'r Viele auck wual nich froo e noog Kunde van e kriigen, wat us Allen un aparte mi as den Anstigtiger un Inrichter uuses Fröödengelaages nütte leid daun heft. Dat was 'n Fest dat us Alle na es sau recht wier in de aulen Sielen[56] schmeit; dann de Trommeln göngen, de Musiik spielde un de Fahnen weggeden jüst as vor 25 Jahren Un de Karnoonen- un Flintenschiöte feggelden'r auck nich bi, sau weenig as de Macketenterwiiwer un wat'r mehr to häärt, un ick kann nich anners gläuwen, as dat'r 'n Jeder sieker geeren Deel anne nuamen harre; dann wann me al es seggt, sau ault werd 'n Fohrmann nich, dat he de Piitsken nich na geeren knallen häärde, wo scholl't met'n aulen S'ldauten anners sienen kiönen?... Ick wünske Nicks mehr, as dat Dejenigen de'r vor datmal Nickes van miekriigen, dat wat se verpasset hebb't 1865 duwwelt nauhaalen müügen. —

Ick harr to den Feste auck'n Paar Leedkes maaket, de Ji, wann Ji'r nich met bi e wiesen siid, auck wual nich to Gesichte kriegen hebbet. Dat Eene mot'k Ju dann dach aparte nu na toschicken, dat Ji 't in de Huusbibeln kliewet, damet Juue Kinner un Kinneskinner 'r auck na es wat van nauseggen kiönet, waar wi't dautomaulen met to doonen harren un wat uuse braawe Üpperste vor 'ne köhne Heldendaat uutföhrde. Ick rieke nich dat't mi ichtens eene de buutens Ju düssen Breef to liesen kriigen mogte, vor Praulerigge uutleggen schiöle, wann 'k den Versk, den ick daumauls sau schlecht un recht as he daarsteht uut'n Harten up't Papier loopen lööt, hier na ens daalschriiwe; abers he mag alldach wual vor aller Lüüe Augen staunen, dann de Saake is't wual werth, dat se 'n Jedereene na ens lest; dann söckes wat passeert'r vorwahr nich alle Daage.

Am

18. Juni 1840.

Wann Upschniien un Praulerigge ichtens miine Saake wööre, harr 'k bi düsser Geliegenheet auck wual'n Wäärtken mehr van mi sülwent seggen konnt; dann ick moste al froo in unsachte, suure Jöcke un Sielen[57] un hewwe mi as'n blootjunk Bössken al nütte tiigen Russen, Franzoosen un allerhande andre fruömde Völker steggern un'r met huusen un suusen most un in der schwaaren Tiidt manngen bedrückeden Minsken uut Angest un Naut e holpen, daar mi dat Müüsken unnern lüchtern Knauplacke na almanngsens fröödig vor tickkiddelt, wann mi de grüwwelsken Belder af un an na wual es wier in de Gedachten kuomet; dat is de beste Laun, man ick hewwe'r dann dach auck Willebreewe[58] schwart up witt vor, dat 'k 't Miine reedlick e daunen un hier un daar, un aparte in der Schlacht van Waterloo, met Uutteeknunge deent hebbe; abers daar werd Eenen hüütiges Daages dach al nich to biister viele mehr up to Gooe rieket, dann de Niggelaut[59] is al längest van de Saake aawe.

Hellske plaseerlick lut't dann dach almanngsens, wann me de aulen S'ldauten es hen un wier an't Rawawwen un Vertellen uut'n Kriegertiien kriigen kann. Me höt'r sick nich vor, wat de'r eene Alle hierriätern[60] kiönet, aparte wann me sick 'r dumm un luffhäärig bi anstellet un sick't nich anlätt, dat me'r auck met tüsken wiesen is. Me mot'r sick vorwahr faaken krank met lachen. Ick heww't mi miin Liewe al mannigen Breef T'back[61] kosten lauten, dat ick se'r met an'n Gank kreig; dann mi is baule Nicks leewer up'r Welt, as söcke Vertellsels anto lustern, daar se allmanngsens bi upschniiet, dat me't faarts gäpsvullswiise[62] wegdriägen kann un ick plichte Bürgern vullenkuomen bi, wann he seggt:

Man daarbi sette ick voruut, dat se'r us alldach wiit genoog met van 'n Liiwe bliiwet.

Et begript sick lichtferrig, dat'n S'ldaute, wann he'r auck van Natuur jüst nine Anlaage to heft, baule an't Upschüdden un Upschniien kuomen kann; dann wann se bi de Landlüüe herümme ligget, de meestig niesgieriger Aart sind, kann'n S'ldaute Nicks bieter doonen ümme sick de Fründskup to waaren, daar 'n uut allerhande Oorsaaken met e deent sienen mot, as dat he 'ne manngsens wat vertellet, dat'r wunnerlik n luuet. Daar wietet aparte de aulen Ruwwbäärde nütte goot up to loopen, dann den gläft de Buur natüürlick mehr to, as'n jungen Schillerhüüskenheeder, de de Welt na nich viele to sehnen kriegen heft, un de hebb't auck Erfahrunge in söckes wat, dat se wual wietet, dat't eer Schaae nich n is, wann se de Buuren waarm haulet, dat eer nich mehr kostet, as'n Mundvull Wäärde, daar se dann up annre Wiise duwwelt wier vor bedacht weeret. Bi de Ümmestände raaket se'r dann auck baule hen, dat se 'n bito den Hals vull leeget; dann wo mehr me den gemeenen Manne to häären gift, dat he nich begriipen kann, wo luffhäariger he werd un wann se dann Eenen hebbet, de'n wann't suure Dagwierk af e daun is, bii 'n Piip vull T'back 'ne gooe Verküürunge to waaken weet, de heft't, segg'k Ju, meestig auck elennige goot toliggen un kann sick alfaakens 'n schmierig Muul maaken un auck almanngsens waar henkruupen, daar'n anner Minske de 'r nich sau viele hier raatern un schnaatern kann, sick vor wisken mot ...

Ick kwam auck es vor'n half Stiige Jahren in 'n Buurenhuus, daar 'ne P'troontaske in 'r Upkaamern an 'n Knappe[63] hönk. Ick begierde den Öllsten, de bi de Brandrooen in'n Fuulstoole satt un sick de Plattfööte wiermede, he mogde mi dach 'n Äumerken[64] uut'r Asken fliggen[65], dat'k miine Piipen upsticken kiöne un fröög 'ne bito, of he vellichte Inquaterunge harre? De vertellde mi, dat'r Eene van de aulen Vetteraaners bi em leige un dat de Keerl, na siinen Begriepe ganz unwiise leegen konne. He harr 'em unner andern lest es vertellt, dat he bi Gibberalter Scheppe sehnen hewwe, de sau graut un nau wual grätter wiesen siien, as dat grättste Buurenhuus. Man dat konn 'n ichtens wiis Minske em dach nich recht to gläuwen un aparte he lööte't sick nich upbiinen; dann vor'n half Stiige Jahren, siä he, was'k es na Prüüsk-Minden, daar auck Scheppe up'n Waater gahet und daar heww' ick auck wual sehnen wat'n Schepp is. Dat Grättste was, ducht mi, nich grätter as 'ne Schäuperkaare. De Buur bat mi, ick scholl dach'n Käären letten[66], dann de Lüüghals scholl wual baule wier in kuomen un he mogte dach elennige geeren es wieten, wo't eegentlick met den Keerel siine Wäärde bewennt wööre. Wann'k mi dann man 'n bieten dumm anstellen woll, scholl ick wual baule mierken, dat he an der ersten Lüüge nich e bosten sii, dann he scholl'r wual faarts met'r breen Biilen inhacken un mi den Hals auck wual wenner jüst sau vull leegen willen, as em un ann're ehrlicke Lüüe. As de Griisbaart 'r wier was, schmeit ick faarts saune Himphamperigge up de Bränne, dat he an't Vertellen kuomen moste. Met des kwam'r jüst na'n anner Buur up to, de den Praut met anlusterde un't Muul upspeerde as'n Schlächterrüüe; man as de Aule nu up de grauten Scheppe to küüren kwam un'r sick hauge un düür up verflokde, dat'r wecke manken wiesen siien, de na wual jeewe[67] sau graut wiesen wöören, as düt Huus, wüßte de Dummschnuute auck baule nich mehr, wat he seggen scholl un fröög an'tleste, »waviel Malt Saut Bou-Land un Wisk'grund daar dann wual eegentlick bi häärde.« — Miin meeste Lachent most'k dann dach aparte es doonen, as mi Eene vertellde, eere Kumpenigge harr vor Wasserloch, as he't nöömde, de heele franske Armee alleine ümmßingelt; man dau wöören de Tuutertaaters auck faarts sau fläige[68] wooren, dat se an alle Knuaken ßittert un biiwet harren, as Iärften[69] in'n Potte un Gatt man danket harren, as't'n antleste glücket wööre, dat se Eenen van de Uusen unvermierket uut'r Siit e bägt un 'n Lack e wunnen harren, daar se sick alltohaupe uutschliiken konnt harren. Nu, wi lööten se vor de Keer loopen, vertellde he wiider, dann wat schollen wi'r lange met to hööen doonen; wi wollen jüst auck geeren bi uuse Gnawwels[70] un'n Schlucke Middag maaken un dann harren se us antleste auck na wual uuse aarmsielige Frieterigge deelen holpen, dann me konnt den geesigen[71] Keerls faarts wual ansehnen, dat se kortens wual nich to biister viele achter de Kuusen[72] kriegen harren, dann se säugen alltohaupe sau gierig un grimstrig uut, asse Schmachtrüüens[73] un keiken alle in eene hen sau barmhartig na uuse Frettbüüls un Brannewiensbuddels, daar aparte 't Meeste auck nich mehr inne was, dat'r Eene vor eesen mogte; un wi dachten auck, dat wi se, wann se us bett wier up't Fell kuomen schollen, na wual ens mööten of faste noog haulen wollen. Man Düüwelstüüg was't dann dach. As se de Hacken frii harren, gneeseden[74] se us to, as Aapen un rööpen us wisse auck wual sau wat nau, as wann't Schliipuut! Schliipuut! heeten scholl. Man dau mogten se sick vorwahr auck wual waaren, dat se us nich wier in de Füüste raakeden; dat harr 'ne dann dach suur upbölken schollt, dann sau baule harren wi se nich wier'n packet, dat wi se auck in'n Kietel driiwen harren, as de Driiwers 'n Bäär[75] up'r Schwiinejagd un dann, versiekere ick Eene[76] wollen wi 'ne wiiset hebben, dat wi auck ault Mass[77] up'n Tiänen harren un en[78] dat Gneesen un Uutschliipen vorwahr wual af e leert hebben. Loopen kiönet de Lichtschinken, as de Haasen; dann wat[79] van de Uusen sprüngen 'r 'n Schiöte Wieges achter in, man de konnen'r nich tiigen an, wat se de Hacken auck vor'n Ees schlaunen mogten. Se mosten abers auck wual begriepen hebben, dat se'r up 'n Besten anne dääen, wann se man faarts in eenen Tuage un sünner Wierkiiken na Pariis to jadackerden; dann se wöören aparte unglücks'k met us vergrelleden Keerels wiesen, wann wi se wier to packen kriegen harren.