An miinen Landsmann N. N. (continued 2)

Vertellen konn Eene dat aabele Volk auck nich es wat, af se gliiks den Bill nich'n Augenblick haulen konnen, dann wel kann de Tuutertaaterigge verstaunen; anners harren se us vellichte na wual aart begriiplick maaken konnt, waarümme se eegentlick wual sau dicke uut Frankriik uut e bosten wöören, un sick sau tiigen de Düütsken steggert harren, dat'r nin düütsk Junge in'n Huuse bliiwen doste[80], he mogte auck nau sau schell un scheewe un de Tidt mogte vor'n Buuren auck sau iilig[81] sienen as'r to[82]; man mi duchte dach, dat'k van den Eenen wual sauviel begreip, dat se un viele Ann're 'r alldach wual nich an e dacht hebben schollen, wann se to Huus man ichtens wat to frieten hatt harren un'n de Düütske Kost vor'n düssen nich sau elennige goot schmicket harre, dat se'r wual geeren na ens wier anne licken mogten. Man daar schiöle ji ju dach aparte wual 't Muul vor wisken un juue fiönigen Schnurrbäärde nich bett met düütske Stuutensappen beschlibbern.

Ick hebb'r allmangsens sau miine Gedachten[83] uäwer, dat't al goot si, wann de Jüügde söckes wat häärt un dat me de aulen S'ldauten man geeren allewisseweg vertellen un se'r met geweeren lauten müüge, wann't auck Alle sau jüst nich uutkümmt un düt un dat 'r wual wier in moste[84]; dann wann'r auck hen un wier 'n Käären Upschüddesel un Upschniesel manken löppt, sau gift't den jungen Volke dach up Stiien 'n anhaalenden Begriepe van'n S'ldautenliewen un brinkt'n bi Tiien Lussen un Moot to düssen Stande bi, daar, aparte in Tiidt der Naut, sau baule nich Eene vor hier n kümmt; un wel mag wieten, af't nich uäwer kort un lank na es wier saune Bäärbiiterigge[85] met een of annern gluursken[86] Landes- of Minskenfiinde setten kiöne. Ick hewwe friilick wual faaken seggt, dat sint de Schlachtschweerter in Staulfieren verwandelt weeret, wual nich mehr an Krieg to denken sienen schiöle; dann daar hebb't se sint dessen al to viele weltlicke Himphamperiggen met uut'n Eene klegget. Man tüs, tüs ... de Glauwe, de Glauwe! Daar is hüüt to Daage 'n Spookgeest manken, de, as't schint, sau naugiiwsk nich is, as de weltlicken Tiänewiisers. Scholl't de Fall sienen, dat wi us uäwer kort of lank toleste auck na vor uusen leewen Herrngatt kloppen mosten, dann sau hewwe ick na 'n half Stiige Keisemester liggen un schwiere't auck nich af, dat'k'r nich sülwest na eene van in de Hand nieme un'r to Gattes Ehre met tüsken fiege; dann weere ick dereinstens gintebauwen auck na wual es gewahr, welker 't eene't Meeste Dank weet un't up'n Besten launet; of de weltlicken of de eewige Regente.

Man nu auck wier up de Iisenbahnen un Dampwaagens. Up söcke flüchske Reesen günnet se Eenen auck nich dat allerminnste Verhaal un lautet Eene knapp sauviel Tiidt, dat me met Leiwe[87] wat iäten un drinken kann. An Schlaupen is gaar nich to denken, dann de Waagens trillet alle wisse weg fuörwets, dat'r nine Schwalwe tiigen an schniien[H] kann, un de Füürbööter[88] up'n vörnsten Waagen stuaket all in enne hen sau'n unwiis Füür in 'n Uawen, dat et huulet un suuset as de Jooljägger met siiner hellsken Jagd.

Haulet Ju dach nich mehr up bi dat wat krüpt, weenet Ju vielmehr to dat wat flügt.

»Alles p'r Dampf,« siä 'k eersten; man womehr me den Ümmestand in't Auge packet, mot me'r dach antleste baule grüwwelsk bi weeren, un me scholl seggen, dat aule Vertellsel van der Aulenwiiwermiölen kiöne alldach na wual es wahr weeren, wann't auck in ümmekehrder Wiise de Fall wööre, dat me de Wickelkinner man in de Maschienen to stiecken böft un se'r met'n Ümmesehns as graute gelehrde Lüüe wier uutkruupen kuomet; to'm Minnsten schall't mi nich wünnern, wann'k uäwer kort of lank beliewe, dat se'n Schaupbuck met Huut un Haar in de Maschienen stoppet un he sick sünner Wierkiiken[89] un met'n Schnappe van sülwenst sau verwandelt, dat de Wulle farwet, spunnen, wuörket, to schniien un in'n ferrigen Rock na'r niggesten Moode met Knäupen un Allens vernegget — un dat Fleesk'r bito, de Bostkarren up Röstern un de Bollen[90] an'n Spette braaet un de Knuacken to Beenschwart verbrennet, wier vor'n Dag kuomet. Wel mag afsehnen, wo wiit dat gaunen will un waar't na wual bestaunen blift. De Damp is na lange nich heel uutstudeert un uutprobeert un't geht van Daage to Daage wiider met den Wunnerwierken de he to doonen beroopen is; dann in der Saake werd alle in eene weg sauviel simmeleert un studeert, dat se't antleste na wual ree[91] kriiget, dat'r gaar nin Minske 'n Daglaun mehr verdeenen kann un dat, wann uuse Herrgatt man Waater un Damp lät, Allens wat süß Minskenhände behoofde sick ganz van sülwenst torechte haspelt.

He Ji t. B. wual es wat van Viggeliinpapier häärt? Dat werd, as hüütiges Daages baule Allens, auck met Dampmaschienen maaket un is sau glatt, dat me'r wual uppe glisken konn. Wann me söckes Nigges man sau buawen hen bekickt, blenket't in't Auge as K'rfunkel in'n Schattsteene, man wann me't aart nowwer betrachtet, kann me em auck faarts wual ansehnen, dat p'r Dampf, de in uuser jetzigen Tiidt leider saviel Spook in der Welt maaket, dat'r ick mag wual seggen baule dat ganze Liewen met bedriiwen werd, zwaarens Allens wual glatter un fiiner, man in'n Grunde dach nich bieter toreet[92] werd.

Gawwe, gawwe! is dat Luatelwaart der Tiidt; gawwe leeren, gawwe aarbeeden, gawwe winnen wat me kann, gawwe reesen, gawwe liewen un stierwen.

De düüwelsken Dampmaschiinen bringet, bi mann'gen Gooen, dat me nich wegstritten kann, auck vull Unheil to Wiege un't is, as ick buawen al seggt hewwe, aftosehnen, dat se't'r antleste na wual sau wiet met driiwet, dat wi aarmen Minskenkinner alltohaupe de Hänne gemäckel'k in 'n Schaut leggen un up 'ne komoode Wiise met Liiggaunen verschmachten kiönet; daar se in wat Lännern auck reefaarts al nett anto sind. Man wann me de Maschienenaarbeit — met Uutnahme allenfalls van Metallsaaken, daar van Natuur al faarts mehr Kunfertanßigge[93] inne sitt, — man aart nowwer beäugelt un unnersocht, heft me't auck baule wiege, dat't alldach Alle man up't Ansehn berieket is, wat se up de Maschienen bereet; dann't is Allens sau licht un dünne, dat me faarts begript, dat'r nine ehrdaagske Düügte[94] inne sitten kiöne. Ick pliege wual es to seggen: »p'r Dampf!« dat het up goot Düütsk: »buawen glatt un bunt un unner nicks as Strunt.«

Wo will't us aarmen Kinners na wual es gaunen met'r Gaaren un Linnentucht? — Daar kümmt't auck wual nich wier met up'n aulen Foot un de gooe Winnst, de Riikdoom uuser leewen Landslüüe is stump verschüttket[95]. — Mi ducht de Landmann schiöle sick man bi Tiien up wat Anners verleggen; to'm Bispell up de Hoppen-, Kiömel-, Karden-, Immen- un Siiden-Tucht, Strauflechten, und andre Saaken, daar siine Laage sick to regeert un daar he de Tiidt nützlick met verschliiten un wat met uut'r Pütten haalen kann. Vor allen Dingen mogde abers wual mehr up 'n Holtwas, man nau mehr up de Vehtucht toschlagen weeren, dann de schmit uapenbaar den meesten un siekersten Winnst vor den Landmann af. Man wann wi us daarto giiwen willt, miöte wi eerst uuse Wisken un Weeden un uäwerall uuse Ackergründe, den'n wi in'n Allgemeenen vull mehr afwinnen kiönet, as wi sinthier e daunen hebbet, bieter inrichten un nutzbaarer to maaken sööken. Hewwe wi man eerst gooe Weeden, dann woll't dach met'n Düüwel togaunen, dat wi bi us nich jüst sau goot Ossen, Schwiine, Schaupe u. s. w. fett kriigen konnen, as in annern Giigenden un Lännern, daar wi to'm Deele dat viele düüre Geld vor uuse Schlachtelwierk hendriäget. 'T moste dach Schaae sienen, wann wi nich baule sülwent saviel Veh mästen konnen, as wi vor us sülwent van doon'n hebbet[96], abers ick huape't met Gatt na to beliewen, dat den Buuren de Augen recht uapen gaaet un dat se'r allen Fliit bi ansettet, dat uuse vielen vernaulässigeden Gresbrinke un Weedegründe in den Tostand kuomet, dat wi jüst sau goot as Ann're de fetten Ossens driftswiise to Markede schicket un bito sülwent auck'n bieter Stücke Schlachtelwierk in 'n Pott to doonen kriiget, as wi't bes daarto harren. Jungens, Jungens! wat wi' wi us dann in't Schmier leggen! Ick lickmüülke'r vorwahr nu al nau un't Waater löpt mi'r al bi ümme de Tiäne, wannk'r man an denke, wat wi dann vor Schmullen in de Schötteln kriigen weeret. Lachet Ju dat nich an, as Fierkenschnüütkes in'n Suurkaul?

't Eene folget uut'n Annern, as't Kalw uut'r Koh, pleggt me wual to seggen. He-ji mehr Veh, he-ji mehr Mielke, Battern un Kaise un Meß, un he-ji mehr Dünger, he-ji auck mehr un bieter Käären, un heft me wat, dat Minskenkinner dagdäglicks begiehret un bruuket, dann — sau is't auck allümmer an'n Mann to bringen un to Gelde to maaken, aparte in uuser hüütigen Tiidt, waar Allens, 't sie auck wat't si, vull lichtferriger un geschwinder p'r Dampf na allen Kanten der Welt bracht werd.

Wi liewet nu eenmal in der Damptiidt, deswiegen werd't us auck wual met e daunen, dat wi'r us, 'n Jedder in siiner Wiise, auck to angiewet, dat wi nich an'n Wiege liggen bliiwet un dat schall sick auck wual riigen[97], dann't is wual 'n glöönig Miöten. — De Weltgeschichte wiiset't van allen Tiien hier nau, dat de Weltloop un Kunstereegnisse met den allgemeenen Hanteerungen un Bedriiwe Hand in Hand gaaet; dat het met annern Wäärden, dat wi in 'n Kleenen sawual as Annere in 'n Grauten simmeleeren miötet, dat wi Söckes winnet, wat de Damp up't leeweste schluckt. De aule Trant hält us den Kopp vorwahr nich mehr uut'r Waake. Met'n Dampe mot Jeddermann vuörwes; de aulen Iisels genööget nich mehr ....

Triäet deswiegen der Saake es 'n bieten neiger, dooet ju in 'n Buurskuppen tohaupe, stieket de Köppe bi eene, legget Liäsezirkels an un vergaadert ju's Sönndaages Uänerns to Bespriekungen uäwer dat wat ji häärt of liäsen hewwet. Gooe Bööker gift't in allen Deelen in Uäwerfloot un se kostet auck graut's nin Geld mehr, dann de weeret reefaarts auck al met Damp e maaket un Liäsen leert je hüüte Gattlaf! auck de minnste Schwiine-Junge. De hüütiges Daages wat beschicken un met vuörwes will, draf vorwahr nich mehr vor sick alleine hen drawweln un mot allerweggens herümme lunkahren; wat de Eene nig 'n weet, weet de Annre; deswiegen stiftet landwirthschaftlicke Vereine un uäwerlegget un belehret ju unner'n anner, bi'n Piip vull Taback, wo ji't intorichten hebbet, dat ji in uuser striiwsken[98] Tiidt met buawen bliiwet. De Tiidt un Ümmestände sind ju sau günstig as'r to. De Marken sind e delt, 'n Jedder heft't Siine vor sick un kann 'r met doonen un lauten wat he will; de Gootsheere deelet nich mehr met ju un is ju auck süß nich mehr to'r Last un in'n Wiege met Fohren un Denste; wat ji winnet, winne ji vor ju sülwenst; deswiegen kann de Buur, wann he nich heel in 'n Schlaupe geht un sick man ichtens räugen un met'r Tiidt vuörwes will, vorwahr lichtferriger haups häuger kuomen as vor 'n Düssen. Dat, ducht mi, kann 'n Kiind begriipen un 't moste dann dach Schaae sienen, wann miine van Aulens hier al vor upkläärt un striiwsam haulenen Landslüüe 't nich auck insehnen un'r sick met aller Macht an to giewen schiölen un mosten se'r auck 't Wammes bi aftrecken un af un an in de Füüste spiggen un He! seggen, dat se eeren Eegendoome afwinnet, wat'n uuse leewe Herrgatt sau geeren un riikelk günnet. Wen woll wual vor'n Handtast Aarbeet grüwweln, wann he den Laun sick alle Daage vermehren süht. — 'n ault Jeddewaart seggt: De na'n Waagen ringet, krigt to'm minnsten eenen Lüns af.

steht in 'n aulen S'ldautenleede. Dat ist hier auck to bruuken; dann geht de Buur man met gooen Inrichtungen un Verbieterungen voran, staaet de Hüürlüüe achter 'n Gluurbuske[99] un kiönet eer Spiiten wual nich lauten, man antleste folget se em sachte nau un uäwerlegget vor sick, dat se de aulen Schlüürtuffeln[100] dach auck wual an de Kante schmiiten miöten ... Nau is't Tiidt, deswiegen spigge es reselute in de Füüste, Michel! un räuge di, woll 'k di man seggen, dann is'n alltohaupe holpen.

To düt Capittel heww 'k auck sa'n lütk Leedken maaket, dat liäset es wann Ji düt alle hebbet, un segget mi es bi Geliegenheet, wo Ju dat gefallen heft un wat'r Ju van ducht, af't nich hen un wier todrept. Schlaaet man 'n Stiige Bliär vuörwes, dann schiöl Ji 't wual siinen; 't het »de Vorgänger.«

Dat 't met'r Siidentucht hier to Lanne auck wual gaunen scholl, wann wi'r us man recht to giewen wollen, heww'k in Niggenkierken bi Melle sehnen. Daar winnet un wuörket se reefaarts al half- und ganz siiden Tüüg, dat sick vorwahr wual sehnen lauten mag un daar Börgermesters un Domheerens wual 'n Kamsöölken van e driägen konnen, daar eere Schmier-Pänskes verentig wual inne glemmen un'r 'n Ansehnen van kriigen schollen. Un wat is de Siidentucht nich vor 'ne nüdl'ke, rentl'ke, bedierwe Hanteerunge, daar söcke Rackerigge un Unseligheit gaaruut nich bi vorfällt, as bi 'n Flässen[101] un bi'r Linnentucht: Linnendrücksel willt de Fruuslüüe je alldach nich recht mehr driägen un dat dünne, engelske, kattuunene Spinnewiewentüüg is 't Neggen baule nich es werth; deswiegen haule ick vor't Beste, dat wi us man faarts siiden Schliitelwierk[102] toreet[I].

Lautet Ju de Saake es recht düür de Koppe gaunen un uäwerlegget 't es met wualerfahrenen Lüüen; dann, rieke ick, schiölen Ji 'r wual Sinnigheet an e kriigen. De Bedriif is miiner Seele sau undoonelk nich, dat he sick bi us to Lanne nich jüst sau goot leeren un düürsetten lööte, as in annern Lännern, daar wi dat viele Geld vor de düüren Siidenwaaren henbringet. Kinner kiönet'r't meeste Wierk alleine bi doonen un'r is vorwahr 'n netten Daaler Geld anne to winnen.

Düsser Daage kwam 'r wier 'n ganzen Tropp Uutwanderers düür de Stadt, de na eere Dracht to rieken, uut'n Wielinkholsesken un daar herümme hier sien n mosten. Je nu! de miötet 't sülwenst up'n Besten wieten, wat se dooet.

Adjüüs kann me lichtferrig un baule seggen, aparte wann me sick 'n annerweggens wat Gooes in te Mööte süht. Man daar is alldach mehr bi to bedenken, dann wann 't ju nich Allens sau toschleit, as ji 't ju wual in e bell't harren, un ji al geeren an 't Wierümmekuomen dachten, is Holland in Naut; dann to Foote kann me upstunds na nich uäwer't wilde Waater loopen un de Scheppers willt 'ne Gäpsvull Daalers wieten, süß lautet se ju an 'n Ööwer staunen, as de Aanteküüken de Brööehennen, de se uut e sieten hebbet.

Van Niggelaut un Wiälmoot alleine, scholl me seggen, unnerneime 'n wiis Minske wual sau baule sau'ne wiitlöftige un unsiekere Reese nich. — Ick wünske en alltohaupe viel Glücke un Siegen, dat se dräuge un wualtofriäe gintsiits Waaters to Lanne schlaun un baule 'ne schmööe, gemäckelke Sitterigge winnen müügen; dann met'n Wierkehren heft 't gooe Wiege. De eenmal in dat fruömde Land vertrocken sind, miöt't 'n leewen Gatt anheem stellen, up wat Wiise He se daar verschliiten[103] will. Me scholl e ment hewwen, dat dat Uutwanderungsfeewer na de vielen leigen Breewe, de 'r sint 'n paar Jahren un aparte in der lesten Tiidt uut Amerika kuomet, allnhand dach wual 'n Knitzken[104] naulööte, un dat de Schwollst'r[105] to'm Minnsten baule uute sii; man ick hebbe wual häärt, dat 'r uut'n Kaspel Bistruppe[106] auck na 'n Ittelke[107] wier weg willen. De heft sieker de Bruns'm[108] wier begäusket, un 't scholl mi elennige leid doonen, wann de sick auck bedaart harren, as leider Gattes sau viele Annere, de'r al vor 'n düssen hen aarbeitet sind.

Heft de däärlicke Upstiäkerske[109], de verlieen Jahr met weggönk, al wual es schriewen, wo 't eer gintsiits 's Waaters geht? Dat Lüüt harr na miiner Meenunge auck man hier bliiwen schollt, dann 't harr't hier wisse na sau leige nich toliggen. Wel hüütiges Daages man sau ichtens sitt, de laute siin Rücken.

Ick denke 'r na allmanngsens anne, wat de aule Jösting, dautomaulen siä: »Söcken sittsamen[110] Fruuslüüen bastet antleste 't Genöögen, dat se nich mehr bedenket, wo gemäcklick se 't up'r Welt hebbet; man achter der Nauteln verfallet se faaken up allerhande Däärlickheeden un simmeleert 'r sick allmanngsens wat bi 'n eene un düür 'n eene, dat 'r nich n dogt. De wat meenet auck wual, wann se hier ninen witten Mann to kriigen sehet, dann si daar vellichte na wual 'n Schwarten sau däärlick, dat he se neime, man dat sind ju dann de Rechten, den 't 'r liike nau is, van wat vor Klööre de Uuthelper si. Wann sick dat Lüüt man nich auck versehnen heft. Mi ducht, et harr nich bruuket wegtogaunen, dann 't harr na nin Beschweer un konn vorwahr met siiner Maschienen[111] hier in 'n Duarpe alleine wual met Gemack saviel Geld verdeenen, as em van doonen was, wann 't de Neggenauteln auck siin Liewe nich wier an e kieken harr. Man sittsame Eese hebbt Viel to bedenken un wann se sick to warm brööet, kiönet se eer Wiepsen[112] nich e lauten.«

Sau mag 't leider wual al Vielen begiignet sienen, de 't goot e noog harren un 't dach wual geeren nau na bieter hebben wollen; man söcke geht 't auck wual es as Kösters Koh, de dree Daage vor'n Riegen uutgönk un dach meßnatt wörd. As me häärt, kuomet se'r nagraae alle unner uäwer eene, dat'n in Amerika de braaeden Duuwen auck nich man sau baats in 'n Hals fleeget un dat 'r Mannigeene, de sick tüsken twe Stööle daal settet heft, al geeren wier na Moorspotte kweime, wann he'r man ichtens den Verwank to to kriigen säuge; dann gläuwet man driisten, dat'r in Amerika manig aarm düütsk Kiind met'n Biedelsacke herümme dwaalt un vor Naut verschmachten mot, dat 't to Huus wual bieter hatt harre. Dann in Amerika suarget in 't Allgemeene 'n Jedder man alleine vor sick un knippäugelt 'r nich es na wier, wann siin neigeste Nauber auck in 'n bittersten Elende verkuomen un verrecken mot.

De meesten Breewe de me hüüte[113] daarhier to liäsen krigt, kuomet daarin uäwereene, dat de, de daar wat doonen willt, jüst nich to verschmachten bruuket; man dat kümmt in der ganzen Welt auck up Eens uut un wann aparte de ganze Anlaut[114] faarts nich bieter is, dann seh 'k vorwahr nich in, waarümme Eene nich leewer bliiwen scholl daar he is un waar he reefarts wat to biiten heft. Tostäuners[115] un Fuulwämmse bliiwet allerweggens Quiälers un Biedelhänse.

Gatt helpe Ju un us! 'n stillen Gooensdaage[J], of to Pausk' Auwend rieke ick wier to schriiwen; man dann hewwe ick auck 'n Anliggen, daar Ji mi met to'r Hand gaunen miötet, saviel Ji ichtens kiönet.

Lautet mi dach düt mal froo e noog wieten, wannehr Ji dat Bisselschillingstiär[116] hebbet, dat 'k'r nich wier sau lästerlick ümme bedruagen weere, as verlieen Jahr; dann 'k woll'r miin Deel dach auck wual es geeren van af hebben.

Füfde Breef.

Ick hewwe al sint en Paar Jahren sau hier un daar herümme lunkahret un prachert[1], dat 'k geeren aule plattdüütske Vertellsels, Luatel-Spriöke, Pundwäärde un Leeder hebben woll, up't leeweste söcke, de se sick uut'n Gedächtnisse vertellet un van de gooen Aulen häärt hebbet; man söckes wat kann me reefaarts al gaar nich lichtferrig mehr andriepen, dann de sind meestig auck na uut der aulen Tiidt, as se sick de Niäsen na up de Mowwen wiskeden un de Düüwel na in der Piiken an 'n Leebande[2] gönk, un uuse leewe Herrgatt Heer un Mester was, un de Aulen, de se van 'n Antkevaar af van de Bessemoor na wual häärt harren un wüßten, sind grätsten Deels daute un de 'r nau in'n Liiwen sind, müüget söckes wat wual nich to biister geeren up 't Papier bringen un wann se Eenen auck wual es wat tosegg't hebb't, bliiwet se dach meestig bi eeren Wäärden as de Haase bi der Trummeln; to'm Minnsten lautet se sick'r eerst elendige lange to näudigen: deels uut Oorsaaken dat se 't nich sau hennige bookstaweeren kiönet, deels halwens auck meenen müüget, me woll se 'r bi Geliegenheit es wat met ööwen. Man van söcken Lüüen bin ick nich; dessentwiegen bidde ick Ju, wann Ji Aart van söcke Dööntkes of Leeder wieten schollen, of uphäären konnen, dat Ji mi de Fründskup doonen mogten, Allens wat man ichtens daarvan to kriigen is, 't sii kort of lank, reggen un zierlick of unnüüsel un eesk[3], vor mi uptoraagen; dann de geleerden Niggeläute[4] willt't jüstemente geeren sau butt un platt hewwen, as 't de Lüüe unner sick natüürlick un gemeen hen to sprieken plieget. Dann werd't Aarigste[5] un Deftigste 'r uut e sogt un na Berlin in de Bookdrückerigge schicket, daar se alle Völkerstimmen nau maaket, un wat'r dann van afdrücket werd, kiöne Ji un Juue Kinner un Kinnes-Kinner na vielen Jahren dann auck na wual es to liäsen kriigen.

Elendige leef scholl 't mi siinen, wann Ji mi an en ault Leed helpen konnen, dat ick in miinen jungen Jahren faaken singen häärt hebbe, man nu nich mehr tohaupe kriigen kann. Et was 'n Spottleed up 'n verleiweden Junker, de achter'n wackern Buurenwiiwe hier was, un wann he wüßte, dat de Buur up 'n Feile dagwierkede, na der jungen Fruwwen schleik. Man de Buur mierkede antleste Müüse un drööp 'n es unvermoodlick an. He fröög en, wo he to düsser Daagestiidt to der Ehre keime un wat siines Sinnes wööre? Da anwerde em de verfehrde[6] Junker met'n Muttse[7]:

Man de Baur fackelde nich lange un siä:

un

Et is mi eegentlick man ümme dat Giewelspet to doonen, dann de Geleerden hebb't sick'r al lange de Köppe uäwer terbruaken un kiönet 'r nau bes up'n hüütigen Dag nich recht achter raaken, wat'n Giewelspet wual vor'n Dink si. De Eene ment 't si en Nauthaaken, de Andre hält 't vor' ne Fleeskgaffel, de Drüdde vor ne Schattfuarke[8], of sau'n Aart Dink, un lestens mende vorwahr sau gaar Eene, et konn wual de Geck[9] buawen up'n vörnsten Giewel sien. Man antleste heft 'r in 't Geheel na wual nich Eene Recht van; dann na miinen Gissen[10] most't dach wual sau 'n hennig Dingent siin, dat den Buuren faarts to'n Griepe leig of stönd un dat dooet de Nauthaaken, Fleeskgaffeln un söcke Reetskuppen insgemeen, un aparte de Geck up'n Faste[11] nich.

Ick, vor miin Part, rieke, dat 't de iiserne Fleeskfuarke sien miöte, daar se dat Fleesk in'n Kietel met ümmedregget un dat se an'n Längehaule[12] hangen hebbet.

Wann ick dat Leed man harre, dann kweime ick'r vellichte düür den T'saamenhank un Waartsinn na wual achter[A].

Dat was gistern Auwend dann dach 'n grüwwelsk Unnewier[13]. Harren de aarmen Steertenbrincks Kuatenlüüe[14] dach man uut der rechten Huuspostillen biäet, dann harr uuse Herrgatt se wual sau nich bedrööwet un 't wööre in den Kuaten wual nich in e schlaagen. Leider weet ick den Tiitel man nich nowwe, süß schollen Ji Ju dat Book dach auck anschaffen, dann se haulet'r vor, dat't 'n unfehlsamen Wiirbiete[15] sii, daar se up wat Stiien mehr up uutdooet, as up al ander Hilligedom[16].

To Jahr[17] um düsse Tiidt was'r wisse auck sa'n staark Grummelwier, dat't lüchtede un kniäterde, as wann de Welt vergaunen scholl. Kort'r nau kwam ick bi Schiäwentruppe vorbi. Paarten-Klaus[18] stönd jüst met'r Siekeln[19] an'n Huusgraawen un woll'n bieten Gress vor de Ziegen schniien. Ick baut em 'n gooen Dag un fröög'n, af he lest Auwends bi den gefährlicken Unnewiere auck bange wiesen wööre. Je-nei[20], siä he, bange bin 'k sau baule jüst nich, man des Auwends gönkt'r dach hellske hart un eesig[21] hier un raakede mi alldach sau wat an 't Gemööte, dat ick dach Aart in't Freesen[22] un up fromme Gedachten kwam. Wodann? fröög ick. Dau siä he: t' is bi us de Bruuk, dat, wann 'r 'n Grummelschuur[23] upstigt un 't sau misfährlick lüchtet[24], as 't dautomaulen dää, de Kinner de aulen Huusp'stillen vor de Niäsen kriigen un 'r 'n nütte[25] Gebät uut liäsen miötet. Nu was 't 'n Sööken un Schwöögen[26] in'n Huuse, dat se de rööteriggen[27] P'stillen nich e fiinen konnen, dat ick antleste fröög: M'ri-Triine, waar he ji se dann hen e drawwelt? Dat anwerde mi ganz verbaaselt: Klaus, nu fällt mi't wier in, se liggt in der Kierken. Dau siä 'k, dann nimm't Gesankbook man; man dat harr't Lüüt in der Schoole liggen lauten un dau was'r anners nin Raut, as dat wie us met'n himmelsken Wegwiiser behelpen mosten.

As se'r nu'n Paar Verske hierrietert harren, de nich allstobiister lank un auck jüst wual nich hauptsächlik up de Saake in e richtet wören, un de Kniäterigge[28] an 'n Hiäwen[29] na nich naulauten woll, fönk uuse Aulske antleste an, 'r 'n half Stiige Au-M'rigge[30] un 'n Vater Unser achter nau to muormeln; man dau wöörd ick di sau töörnsk in der Platten, dat 'k mi nich biergen konn, un siä: Du menst wual, uuse Herrgatt si'n aulen Joost-Hierm. Af du dat 'r hier schnaaterst, af hoostest'r vor, dat is'r liike nau[31]; dann daar steht je nich'n Tittelken van'n Unnewiere inne. Wann wi de P'stillen nich n hebbet, is 't dach alle man vergiiflicke Saabeligge, daar uuse Herrgatt wual nich es 't Bitterste na lustert; un dau moste 't Lüüt düür 't rööklause Wier, dann 't riegnede as wann 't met Maulen gäut, dat'r wual ne Sündfloot[D] harr uut e weeren konnt, un haalen de Huusp'stillen uut'r Kierken. Man sau as wi de auck man upschlöögen, was 't as wann't uusen leewen Herrgatt auck mutts an't Harte kwam, dann he lööt't na ens nütte lüchten un kniätern un dau was 't auck faarts met Ens stump alle[32].

Wat dach't rechte Gebetbook nich'n dööt!

Gatt Laf! dat den Lüüen dach allnagraae de Augen upgaaet, as den niigendaagsken Teckels[33], un dergliiken abele Bigläuwskhet, de sick na uut der dummen Tiidt hierschrift, daar allens up Augenverkäucheligge[34] un Blindöökerigge berieket, un an e legt was, nau un nau uut'r Welt kümmt, af 'r gliik in uusen Daagen leider na Manges vorkümmt un schüüt, dat se de Upkläärunge met Gewalt trügge haulen un de Minskheet, de dach eegentlick van Gatts un Rechts wiegen alle gliike Berechtigunge to vernünftige Belehrunge un Uutbellunge heft, blixke geeren wier bliinddööken mogden. Man met den Handwierke schall't sick wual wenner wier leggen, dann 't werd hen un wier dann dach auck alls to butt e driewen un se weeret Ju alldach to klook, dat se allnhand wual begriipet, dat Gliikheet un Friiheet in Lehr un Verkehr 'ne hillige Saate vor de heele Minskheet is un dat 't met'r Wiismaakerigge van Wunnern, Hillgedoom un Hexeriggen 'n Ende heft. Dat is de Baas[35], wat me met Vernunft un met Füüsten griipen kann... Wel dat erkinnet, de lät sick je auck wual hüütiges Daages met geestlicke un weltlicke Ummetuäge un Lipplapperiggen, nich mehr beööwen un begäusken.

Bes to'n Neigsten.

Bliiwet Alle gesund.

Seste Breef.

Daar bin 'k nu na ens. Ji Wiisepint[1] tämden Ju[2] lesten, as wann Ji de Wiisheet alle alleine schluaken harren, un wollen mi wisse wual up'n Tant föölen, af ick den Unnerscheed tüsken Fospern[3] un Truaen[4] wual wüste. Daar menden Ji mi wual 'n rechten Damp met antodoonen, un 'ne Luus unner'n Prüück to setten, dann Ji belden Ju wual in: dat miine Gäuse sau wiet nich n göngen; man dat fällt weg as den Kapziener de Haarbüül. Söcke Knuäkskes kann 'k na wual sachte begnaagen[5] un daar verspee[6] Ji mi vorwahr na nich miie. Ick harr'r Ju auck faarts wual up deenen wollt, wann 'r us nich jüst wat tüsken kuomen wööre, dat wi datomaulen den Verwank nich kriigen konnen, dat wi'r met to Gange kweimen. Dat ick 't alldach wual weet, will 'k Ju dann allnu beliikteeken[7].

De Fospern sind de Footspuuren van hännigen[8] Deerden, de met blauten Fööten, oder as de Landmann seggt »baarf'sk«[9] loopet; t. B. Kreggensfospern, Haasenfospern etc. — Truaen deerentiigen sind de Stappen van grauten Schepsels[10] aparte van söcken de 'r wat an'n Fööten hebbet; t. B. Pierdetruaen, (me seggt auck wual es statts dessen Pierdehööwe) Kohtruaen — dann de Kögge hebbt je auck Footwierk anne, dat'n antleste de Schlächters uuttrecket. — Wann 'n Minske baarf'sk geht, seggt me iewenwual Fospern; t. B. siine Fospern nau to rieken, de ick in'n Schneie nauspüürt hebbe, schal he wual to Bierge in mashakket[11] sien. Het 'n Minske abers Footwierk anne, dann seggt me Truaen: t. B. Holsketruaen. (Ick gläuwe du hest diine Holskeklaunen[12] verluaren, dat seh 'k an de Truaen.) Süss heetet auck de Spuuren de de Waagenriäer achtet sick lautet, »Waagentruaen.« Man de Trette van Gäusen un Iänden heetet »Pattken« Gäuse- of Iände-Pattken. Wat segge Ji nu? Mi ducht Ji schiölt wual begriipen miöten, dat Ji daar aparte 'ne aule Ratten up 't Speck buunen harren. Wi küüret na wual es bett to haupe, dann will wi mehr van söckes wat naasken, man dann schall't Ju auck duwwelt wier ümmekuomen, dat Ji Ju alldach wat verniggen[13] schiölet, dann miine Müüse wietet vorwahr na mehr Läcker as eene un ick weet na'n heelen Bras[14] van de Aart Uutdrücke, daar schwaare Wiisen up gahet, de de Duusendste nich n weet, un ick will Ju auck wual wicken, dat Ji'r wat anne to knuustern[15] kriigen schiölet.

Sin Ji auk wual es in Haagen wiesen, of he Ji wual es 'n Buuren uut'n Kaspel Haagen küüren häärt? De hebbt 'ne ganz andre Uutsprauke as wi Beeden un as andre Lüüe.

Et lut alle sau singerig wat se'r hier kriiget un is röökelause leige to schriiwen; dann daar segget se: »Bieaounen;« »Trieaounen,« »Prioumen,« »Ierftebriaken,« »Schieaou,« »Pantiouffeln,« »de Kieou,« »Hious,« »Aeaoulske,« un hebbet grieaute Tiäsken, daar geiht 'n Dieouk un 'n Bieouk un 'n Stiuten in, un wann se Jau seggen willt, segget se Jeaou; dat kann dach de heilste Meister nich anners as met alle fiif Klinkerbookstaawen schriiwen. Wat mot me söcke Wäärde eerst lange achter 'n Tiänen herümme schliepen, ehr me se 'r uut krigt. Wo lichtferrig konnen se't hebben, wann se sprööken as andre ehrlicke Lüüe un kort af siäen: Jau[A].

Bi Haagen fällt mi nau in, dat'k Ju wual anraaen mogde, de Geeterigge[16] to Bieckeroode, dat man en Paar Schiöte Wieges van Haagen is, to bekiiken; dann ick weet aparte wual, dat Ji auck sau 'n Niggelaut[17] in allen Ecken siid. Dat is 'ne Anlaage daar eene Respekt vor hebben mot un ick versiekere Ju, dat Ji de Augen hauge upriiten willt, wann Ji'r es kuomet. Me kann nich bedenken, wat se daar alle vor Saaken uut Iisen geeten kiönet, van 'n Gröttsten bes to'n Lütkesten un de sind alle tohaupe sau rieken un sau glatt, as wann se de fiinste Schatillger[18] maaket un met'n Gnittelsteene[19] afpoleert harr.

Ick bin'r to Jahr auck es wiesen. Unnerwieges kwam ick bi'n aulen Pattkentriäer, de, as mi schein, geeren met mi an'n Pauk woll, un ick mag dann auk wual es geeren met allerhande Lüüe küüren, dann wat de Eene nich n weet, weet de Ann're un'r is nin Minske sau dumm, haule ick'r vor, dat m 'r nich de meesten Tiidt na wual ichtens wat van leeren konne. Man in den Düssen harr'k mi dach sau wat versehnen. As he uut miinen Wäärden begreip, dat ick na der Geeterigge woll, siä he, dat he'r auck na to gönge un 'n netten Richteweg van 'n half Stiige Trette wüste. De Küürklaus vertellde mi, dat dat Wierk 'n unnewieten[20] Geld e kostet harre, un mende, dat't aparte unwiis riike Lüüe sienen mosten, de söckes wat waugen konnen. Em duchte, se harren 'r leiwer vor up't Heck[21] liggen gaunen schollt un schmäuken 'n Piipvull Taback met Gemack, as dat se sick in saune wiitlöftige Ambrasige[22] giewen harren; dann mende he, wenn Eene sauviel Geld hewwe, kiöne he sick't Liiwen wual to Nütte maaken un bööwe sick nich met söcke Wiitlöftigheeden aftogiewen. He wööre'r auck al ens bi hier e kuomen, as se dat Wierk iewen begunnen un nau man in'r Eerden aarbeidet harren un van 'n Müürwierke nau na nich dat Bitterste[23] to sehnen wiesen wööre; dau harr' em al Eene tostieken, dat se wual al dicke en paar Wannen vull duwwelde Pistollen in der Schiiten toklegget harren. Ick gaf em wier ümme, dat wööre auck al goot; dann de 'r viel Geld hebbe, de kiöne un miöte auck viel verschliiten un wat waugen un anleggen, dat aarme Lüüe 'r auck wat van afkriigen, un se schiölen 't sieker dach vorhier auck wual goot e noog uäwerlegt hebben, dat se't nich Allens man baats[24] vor Wiälmoot in 'n Drecke verraaket hebben willen. Man dat konn'k em alldach sau recht nich to Koppe kriigen un he harr't 'r alle wisse weg man met to doonen, wo se daar dach wual bi buawen bliiwen un'r dat unnewietene Geld wier uutrakken wollen; dann wann se auck nau sau viele Pötte un Pannen to rechte kreigen, sau wööre't Kaspel Haagen dann dach aparte sau graut nich, dat se daar sauviele verschlieten, dat se'r saune unwiise Anstalt ümme antoleggen bruuket harren. Dat viele Geld, harr he wual häärt, brächten en de Draakels 's Nachts düür 'n Schattsteen, dann Minskenkinner konnen sauviele Geld nich hebben, as de Liggerigge[25] to Bieckeroode kostede un dat Schmeltegoot schiölen en de Schmedt in'n Wünnerkenslacke[26] up 'n Hüggel un siine Knechte todriegen. Wann se sick met de, Gatt si bi us! man 'ne gooe Siidt to waaren wieten, harren em de Lüüe seggt, dann kiöne 't na wual gaunen; man de Düüwel trüwwe 'n Düüwel un siinen Anhange! Ick woll em bedüüen, dat de Pötte un Pannen, daar he van siäe, auck gintsiits 's Kaspels Haagen un wiit un siit[27] in de Welt herin göngen; dat konn 'k em abers gaar nich unner de Müssen kriigen, dann he mende dat söck schwaar iisern Tüüg 't Fohrlaun wual nich es driägen konne, un daarmet mierkede ick, dat 'k vor dat Mal bi 'n rechten aulen Dwaus[28] e raaket was, de siin Liewe wual nich recht achter Moors Potte denn e kuomen sii un dessen Begriepe wual nich wiider reekede, as van de Gleppers[29] bes 'n Trechter[30].

Eegen is et auck, dat se up wat Stiien mannige Wäärde ganz anners uutsprieket, as se booksteveert un schriewen weeret. Meestig is dat bi Oorts- un Huus-Naamens de Fall; t. B. Oesede, »Aeuse;« Bissen-dorff, »Bistrup;« Schlede-hau-sen, »Schliesen;«[B] Gü-ters-loh, »Güüt-sel;« Hü-de-pohl, »Hüpel;« Ges-mold, »Gess'm;« Lindlage, »Lintl;« Nordhaus, »Naart's;« u. s. w.

Nu, dat dooet annre Völker auck wual, aparte bruuket de Tuutertaaters van Franzoosen meestig viel mehr Bookstaawen as se näudig harren; dann ümme man eenes bitobringen, schriiwet se »Monsieur« un segget »Mosjö.«

Man een Franzoose, de auck 'n Käären uäwer'n Rhiin kieken un Aart Düütsk raaebraaken leert harr un met eere wunnerlicke Schriiwerigge tierget wöörd, mende es, wi Düütsken maakeden 't hen un wier nich 'n Haar bieter, un sprööken faaken na vull k'rjösker, dann wi booksteweerden t. B. G—a—u—l un sprööken »Pferd.«

De Franzoosen hebbt auck al in ölleren Tiien hen un wier düütske, sagaar ganz plattdüütske Wäärde in eere Sprauke up e nuamen, man de schriiwet se dach auck meestig jüst as wi; t. B. »Gratteboesse,« Krasseböße; up Haugdüütsk: »Kratzbürste;« »Havre-sac,« Hawersack; »Echoppe,« Schoppe, Schüüre; »trinquer,« drinken; »valise,« Felliisen; »fifre,« Piiper; »canapsac,« Knappsack, Quiärsack; »stangue,« Stange; »banc,« Bank; un Annre Mehr.

Wann me sau'n half Stiige Jahre tohaupe de Schöölerbänke drücket heft, dat hänkt eene vor 't ganze Liewent an un mi ducht, sau ault konn me nich weeren, dat't eene vergeite, wat me in de Tiidt alle vor Uptuäge tohaupe driiwen heft, un wann na den Uutspriöke[31] dann de Eene hier de Andre daar hen verschleit, ergetzet me sick na sauviel mehr, wann me in öllern Daagen na hier un daar es unvermoodlick 'n aulen Schoolkameraden wier andrept, daar me met van de Jungensstreiche, de me in de Kniiweljahre dull un vull sieten heft, küüren kann; dat lüstet[32] dat Harte un ick weet wual, dat 't'r Ju auck sau met geht. Ick vor miin Part kann Ju versiekern, dat 't mi alltiidt de beste Verhaal[33] is, wann 'k's Suomers es 'n Paar Daage in miiner Heemte[34] herümme schlinkviisen[35] kann un sööken de aulen Kernuuten nau, daar man leider nich ganz viele mehr van sind, un kiiken es achtern Tuune hier, wat se bedriiwet.

Ümme dat Ji nu auck sehet, dat'k mi na sau hen un wier met de plattdüütsken Sprauke bequackele[36] un 'r auck na wual sau wat van verstahe, schicke ick Ju hier 'n Paar Schnurren bi, de ick vor un nau auck sülwenst bedacht hebbe. Dat Handwierkerstücksken »As ick van Uänern gönk spatzeeren« etc. woll 'k mi abers wual wier uutbidden, dann ick hebb'r man dat eene Blatt mehr van; de Annern, van Hans Gastenkäären, van de besuapenen Gäuse etc. müüge Ji wual behaulen.

Un nu segget mi to'n Neigsten nich wier, dat'k miine meesten Wäarde binnen[37] behööle, dann an düsse Breewe schiöle Ji dach wual sachte en Paar Daage wat to bookstaweeren hebben.

Wann Ju söcke Breewe un uäwerall de Plattdüütske Schnackerigge haaget, kiöne Ji 't mi man seggen, dann kannk'r Ju na wual mehr met e deenen, aparte met 'n aardig Vertellsel van Michels Jungen, de to'n eersten Mal na'r Stadt wiesen was.

Haulet de Köppe risk, sau lange Ji ichtens kiönet un giiwet Ju nich faarts to, wann'r Ju af un an es'n Wierwiind[38] düür puußet, dann Ji wietet wual: Uuse leewe Herrgatt vergitt ninen Düütsken un wann He 'n nich ei'cken will, lät he 'ne piitsken. Aart Ungemack krigt 'n jedder Minskenkiind faarts van der Buurt[39] an in de Kiipen un mot 't sick gefallen lauten, dat he 't siin Liewe lank met sick herümme schliepen mot; man he mot'r auck't Siine bi ansetten, dat he't bi Tiien afwiiret, saviel in siiner Macht is, dat de Drägte[40] nich allsto schwaar werd un en heel an de Grund duuket; dann gaaet de paar Liewensdaage de uuse leewe Heere us toerkinnet heft, 'r auck met Störten un Upstaunen baule noog hier, bes de Köster un de Schöölers us, wann us de Kuusen nich mehr kellet un se us in 't leste Bedde tohüüet, dat leste Süsseleedken[41] vorsinget:

Grüüßet Juue Fruwwen un Kinner, aparte Liisken, fründlick van mi. Wann Ji es na'r Stadt kuomet, dann dooet dach auck es'n Trett na miinen Huuse.