Aus dem Leben.

('t lut wual up Stiien lüügenhaft, man 't is alldach wahr.)

De Michel to ... (et was Eene van de ächten düütsken Michels) harr'n upschuaten 'n Jungen, de tüsken 'n[1] Brautschappe un der Molkenkaamer graut wooren was; de was siin Liewe na nich na'r Stadt e wiesen un woll'r dach sau bedrööwede geeren auck es hen.

He lag'r siinen Bawwen[2] alle Daage met vor 'n Ahren, dat he 'r sick baule nich mehr vor redden of biergen konn.

De Buur woll dat Galpern[3] antleste nich länger mehr häären un siä to den Jungen: Af e daun! daar schast du nich länger bekrutt[4] ümme sien. Muaren in 'n Daage schast du'r hen, Jan-Hinnerk, dann heft de Plaugerigge en Ende. De Mömme schall di 'n Kuarw vull Egger un 'n Paar Schlaagen[5] Battern metdoonen, dat du nich liig n gehst un dann trest du unnerwieges bi 'n Köster vor un frägst 'n, af he wat na 'r Stadt to bestellen harre.

De Stadtlüüe wietet alltiidt wat Nigges, dann in der Stadt gaaet de Klokken jümmer an beeden Böörden[6] un se beliewet'r mehr un wietet'r bieter up to loopen as de Buuren; abers se sittet auck aller Nücke vull un willt us allmanngsens wual es wat narren un vor Oeweldaaren[7] hebben, daar mot me sick vor waaren un denken man an't elfte Gebot, dat het: »Laut di nich verblüffen[8]!« weest'e wual. Man wann di wat Nigges schlumpen scholl, dat most du rieken beachten un vertellen't mi faarts van Auwend, wann du wier inkümmst, dann du weest wual, dat Alle de to de Michels Aart hääret, van Natuur nütte[9] niggel'k sind.

As des annern Muarens de Hahnen den Dag inkreggeden stönd de Aulske up, sochte de Egger van der Hiilen, tellde se in'n Twiigkuarw[10] dää de Battern in'n Dook un siä to den Jungen: Süh, Jan Hinnerk, ick hewwe di daar dree Stiige[11] Egger tüsken de Schiiwen raaget[12] un twee Pund Battern in'n Dook e buunen, daar jedereene twee Pund van wegt. Sau as du nu man iewen binnen der Paarten bist, gehst du alle Hüüser n biilings[13] un röpst helle uut in de Düüren: Batter un Egger! un wann di dann wel[14] wat afkaupen will, büst du an'teerste acht Egger vor'n Schillink[15] un toleste häugestens niigen. De Battern dööst du unner'n halwen Oortsdaaler[16] 't Pund nich weg. Man ick segge di, laut di nich belämmern un bemüülen[17], dann daar sind de Stadtlüüe mannigsens auck nich to goot to, aparte wann se mierket, dat se'n dummen Dwaus[18] vor sick heb't, verstehst'e!

Du konnest auck wual 'n Bieker[19] Salt miëbringen, dat läst du di in den liigen Batterdook mieten; dann knüppest du de Timpen tohaupe un nimmst di in Achte, dat du'r Nicks uutguölen[20] läst. Wann du't ichtens man alle met Leiwe schliepen konnest, dann woll'k auck wual'n Pund Traun hebben; de liige Pulle steht daar up'r Anrichte[21]. Ick hebbe eer 'ne Fissen[22] ümme'n Hals e buunen, daar packest du met'r Hand düür, dann lät se sick bieter driägen, begripst'e wual; man du most se bedierwe anpacken, dann an'r eenen Siit is'r al'n lütken Bost inne, un most di auck waaren[23], dat se di nich an't Tüüg kümmt un dat du'r nich to viele met schiölest, süss mogtest du di fuul[24] maaken, dann se is van binnen un buuten nütte toschleppet[25].

Wann du in de Stadt kümmst, dann sette de Traunpullen man faarts bi 'n Päärtner in; de heft gooe Waare, deswiegen hebb'k'r miinen Ingank auck bes nu to alltiidt e hatt un em jümmeran Allens e günnet, wann wi wat uut'r Stadt hebben mosten un et docht aparte nich, wann me met'r Käupenskup van'n Eenen na'n Annern löpt.

Man ens wöörd he mi es hellske falsk to; dat is zwaarens al en Praus[26] e liien un ick hebb't em auck al lange wier vergieten.

As uuse Gretlies na 'ne lütke Blaage van'n Wichte was un iewen an to kräuteln fönk, nam ick den Nestepuck[27] es up'r Huukenacken[28] met na'r Stadt un tratt auck bii'n Päärtner in; de mogte jüst wual nich recht frisk sienen, dann he satt in der Beddekaamern up'n Schreine un tröck een Paar kloppenbörger Strümpe uäwer't ann're an. Ick baut em'n gooen Muaren; he gaf 'ne mi wier ümme un fröög mi, waar ick sau lange bliewen wööre, ick gönge em dach wual nich vorbi: (In den sülwesten Augenblicke mierkede ick, dat den Wichte wat ankwam, man dat kwam di sau mutts[29], dat'k den Verwank[30] nich mehr winnen konn, dat'k'r met uut'n Stuawen lööp; deswiegen kräup'k'r man gawwe met inn'n Houk[31] achter·de Kaamerdüüren.) Nei, anwerde ick met 'n Schnappe up'n Päärtner siine Frauge, ick bin ju sin Liewe na nich vorbi e gaunen un günne ju weiß Gatt Allens vor as nau. Dat mierke ick, siä he, man düt harren ji wual'n Annern günnen mogt. —

Unners du diin Wierk in der Stadt afdööst, met di dann de Päärtner den Traun in, un wann du'r dann wier uutwullt, haalest du de Pullen wier af; man lat se'r jau nich daalfallen, segg'k di.

De Junge tröck siin beste Wämm'sken un siine Sönndagesschoo un de niggen Schatthuasen[32] un Landströöfeln[33] an, sett'de de ruwwen Ellebutts[34]-Müssen met'n langen Vossschwanze up, un staapelde met'n Dagweeren läs.

As he an de Kösterigge kwam, stönd de Hepzepter[A] in der Schrautdüüren[35] un keik in't Wier. Gooen Muaren, Jan Hinnerk! siä he, waar wullt du al sau froo un iilig hento? Na'r Stadt, anwerde Jan Hinnerk, un de Aule heft mi seggt, ick scholl Ju fraugen, af Ji vellichte wat to bestellen harren. Dat kümmt mi nett to Passe, siä de Köster, ick hewwe van Muaren jüst 'n Paar Pund Sparges stuaken, de konnest du mi wual miëniemen, dann de Stadtlüüe müüget dat Quieckentüüg geeren frisk. Wann 't Wier'r sick man ichtens to regeeren will, un dat rieke ick dach, dann't süht'r wisse na sau jeewe[36] na uut, un den Grummeltaaren[37], de gintern upstigt, schall miines Achtens de Wiind na wual wier uut'n eene jaagen, dann schollen uuse Jungens van Daage Baunen planten un dat Lüüt harr'k'r auck geeren met bi e hatt, man miin' Fruwwe will abschlut Gaaren kuacken un daar kann se't Wicht nich bi missen, dessenthalwen kann ick van de Uusen van Daage nich Eenen na'r Stadt e kriigen: Man du most'n Lütk letten[38], dat'k se di uut'n Keller kriige; trett in un gank'n Käaren sitten un verhaale di; met'n Schnappe[39] bin'k'r w'er wier[B].... Süh daar, Jan-Hinnerk, dat sind jüst twee Pund, ick hewwe se di in een Buund e buunen, un wann'r di wel na frägt, dann födderst du vor't Pund sess Grössen, man scholl et de Fall sien, dat du auck man fiiwe kriigen konnest, dann doo se'r auck man vor weg.

Jan Hinnerk liä[40] de Sparges bi'r Siit' in siinen Kuarw un draawede allewisseweg fuörwerts na'r Stadt hento.

As he vor de Paarten kwam, möök he Augen as Pingelpötte[41]; he tratt faarts in de eersten Düüren, daar lag'n Keerel in 'n griisen Paltrocke[42] up'r Riekelbank un schnuarkede as 'n Behr[43]. Gatt help! rööp Jan Hinnerk, wi-ji Battern of Egger kaupen? Man de Keerel schnawwede en elennige an un siä: Du Tuorfschnuute van'n Jungen, sühst du nich, dat hier nine Lüüe n wuohnet? Vuörwele di to'r Stadt in un daar fraug n biilings, du Aabelhans!

Jan Hinnerk schaut tohaupe as'n Föör Backsteene, man he lööt sick alldach nich verblüffen, he taug de Schuaken[44] faart un lööp un rööp in alle Düüren: Wer will Sparges un Egger kaupen? Man he konn'r an't Eerste Nicks van quiit weeren, dann he dachte, dat Meeste kann di deenen, dann kümmst'e sauvel ehr wier na 'r Stadt.

Antleste, as he lange noog na de haugesten Priise ganfelt[45] harr', raak't he bi'n Mann de een Pund Sparges hebben woll. Niem't se Alle, siä de Junge, ick hebbe aparte nine Wechte, dat'k se uut'n eene wiegen konn'. Man de Mann woll abschlut nich mehr as een Pund hebben. Daar hest'e fiif Grössen, siä he, un wann du nine Wechte hest, sau nimm 'n Kniif, du Dummerjaun, un schniit se midden düür un doo mi man de bäuwesten Halfscheed.

Den Jungen duchte, he harr'n gooen Handel maaket un he sprünk up eenen Beene vor Frööden, dat de dumme Keerl man de dünnen Ende nuamen un em alle de dicken lauten harr' un dachte bi sick, Jan-Hinnerk dat schall wual striiken[46], nu sind di vor de dicken Ende sess Grössen dach wual sachte sieker e noog. Man he harr sick dach bedaart[47]; dann as he nu faartan de dicken Ende feil baut, lacheden se em Alle wat uut un siäen: Met söcke Sparges loop na 'n Düüwel, waar du de Köppe lauten hest, daar brink auck de Steerte hen.

Tiigen de Middagestiidt wöörd em aabel[48] to Sinne, dann em kwam Hunger un Döst an. Met des kwam he vor'n Huus, daar 'ne Riige lange Stuuten un'n Kuarw vull Beschüüte[49] achter de Ruuten stönden. Hier wuohnt wisse 'n Rüggenscheeter[50] un is wual sachte auck Werthskup, fröög he, un begiehrde 'n langen Stuuten un 'n Kroos Beer. Triäet neiger, siä de Huusheere un legget af. In'n Stuawen stönd saune niggemoodske Kuackmaschiine, met 'ner breen iisern'n Plauten buawen uppe, (as se reefaarts wisse viele to Biekeroode bi Haagen maaket weeret) de sag Jan Hinnerk vor'n Disk an. Up siine Wiise was de Junge uäwerlegsam e noog; den Kuarw met de Egger, mende he, settest du achter den Disk an de Grund, daar werd he di sau baule nich ümmestätt, man den Dook met de Battern legst'u buawen up'n Disk, dann beschnoopet se di de Katten un Rüüens sau hennige nich. Un nu kräup he achter den langen Gästedisk un lööt sick siinen langen Stuuten un den Kroos Beer goot schmecken. Man as he't knapp binnen harr', uäwerwältigede en de Schlaup. Unners he schnuarkede harren se van Buuten Füür in den niggemood'sken Uawen bott un as he wier upmunterde[51], was siine Batter heel verschwuunen un Nicks mehr daarvan to blikken, as de schmierige Dook. Dat konn uuse Jan-Hinnerk nich begriipen; he rööp den Werth un siä: Ick aarmste Kiind! ick harr'n Dook met Battern daar midden up'n Disk e settet un nu ick 'ne w'er wier sööke, is de Batter tohaupe d'ruute; de mot mi stualen sien. Man de Werth hölp en uut'n Draume, dann he beliikteekede[52] em, dat de iiserne Disk en glöönigen Uawen sii un de Batter van der Hitte schmolten wööre un he se nu uut'r Asken wier n sööken konne. Wat was'r to doonen? Jan-Hinnerk most'r sick in giewen, man em spiitede[53] Nicks mehr, as dat he'r nich eerst 'n resoluuten Schlart[54] van tüsken siinen langen Stuuten daun harr', dann harr' he 'ne nich sau dräuge to kewwen bruuket. He kreig siinen Kuarw achter'n Uawen denn, un lööp un rööp fuörwetan, wer will Egger un Sparges kaupen?

Nu entmod'ten em en Tropp aule Wiiwer un fröögen, waviel Egger he vor'n Schillink n geiwe? Achte, siä he; — niigen de Wiiwer —, dann wollen se Jedder vor sess Penninge wecke hebben. De Junge gönk den Handel in un wann he eer[55] veere totell'd harr', schlöög he allebatt[56] dat füfde kort, dann he woll't deelen. Man dat was den Wiiwern nich na'r Müssen, dann se wollen heele Egger hebben; deswiegen behöölt de Junge de Egger un de liigen Döppe 'r to.

As he nu de ganzen Stadt düür dwaalt harr' un Nicks mehr quiit weeren konn', dachte he, du most man nagraae wier na Huus aarbeiden. De Köster schall wual met di tofriäe sien un de Aulske mag sülwent sehn, wo se füftehalf Egger vor sess Penninge verkaupen will.

Met'n Dunkelweeren tratt de Junge nu wier bii'n Päärtner in un woll de Traunpullen afhaalen, man he was'r nau nich in e mieten un se konnen auck de Pullen sau gliiks nich e fiinen, dann dat Wicht, dat's Muarens up de Booen[57] passet harr' un den de Junge dat Bestell daunen harre, harr' se in der Iile eenerwiegens daal e settet un konn'r sick sau gawwe[58] nich wier up besinnen, waar't se lauten harr'; deswiegen moste de Junge en Käären letten. Geetet mi unnerdessen en Drüppen in't Glas, siä Jan Hinnerk, dann will'k sau lange sitten gaunen; man ji miötet ju dach wual 'n bieten spööen, dat ji mi faarthelpet, süß mogt't mi to düüster weeren, dann de Klokke heft al 'n Verrel in siewen[59] schlaagen un ick freese[60] dat 't van Auwend stock-staakendüüster werd, dann 't fänkt al froo an to schiemern un de Maune geht wisse vor Middernacht nich up.

En Stool was'r nich an der Diälen, man achter der Huusdüüren stönden 'n Paar halwe Tunnen, daar wat inne was, dat uuse Jan-Hinnerk nich n kennede. He follde't an un't was sau hart as'n Steen un glinsterschwart. Daar kannst'e di wual sau lange uppe resten, dachte he, un lööt'r sick up daal; man as he wier upstaunen woll, konn' he gaar nich wier upkuomen. He rückeesede un rückeesede[61], un keik baule van der eenen baule van der annern Siit' achter sick un tröck un reit wat he man riiten konn, man de lierene Bückse woll p'rfass[62] nich läs. Nu fönk he an to joolen, dat de Päärtner un siine Lüüe anners nich n menden, as dat em'n graut Unglücke uäwerkuomen sii; man as se verneimen, wat'r Naut was, föngen se unwiis an to lachen un de Päärtner siä: Du Narre van'n Jungen, waarümme hest du diine breen Batzen[63] auck up de Tunnen daal[64] lauten, du säugest je wual dat'r Peck inne was. Wo wi di daar nu wier afkriigen willt, dat weet ick wahrhaftig nich. Süh es to, af du nich uut'r Bücksen uutkruupen kannst. He probeerde't 'n Paarmal, man he konn' sick sau viel nich es räugen un et woll abschlut nich gaunen. Dann miöte wi di 'r wual 'n Stücke achter uut schniien, siä de Paärtner. Trinlies, haal' es 'ne Scheeren! Man dat woll de Junge auck nich to biister[65] geeren hebben, dann et was siine beste Bückse de he harr'. Dann weet'k di anners ninen Raut, siä de Päärtner, as dat wi'r di wier uuthacket. Dat duchte den Jungen 't Beste to sienen un he woll't sick gefallen lauten. De Päärtner haalde'n breen Beitel[66] un'n Haamer un beitelde alle rund ümme daar de Junge faste satt, dat Peck läs, un as he nu upstaunen konn', schrappeden se't em sau goot se konnen achter af.

Man nu harr de Junge auck Iile, dat he weg kwam. He betaalde wat he schüllig was, nam siine Traunpullen in de Hand un tröck af.

As he de Paarten achter sick harr', lööt he sick düür'n Kopp gaunen, wat he in der Stadt uutgiewen harr', man daar was na siiner Meenunge en Verschiel[67] manken, den he uut'n Gedächtnisse gaaruut nich in't Riekene kriigen konn. He nam de Traunpullen bi der Fissen tüsken de Tiäne, kreig siin Geld uut'r Tasken un uäwertellde't in'n Gaunen uut eener Hand in de annere un riekede alle vor sick hen. Met des sprünk em'n Schelmstücke van'n Jungen in'n Weg und rööp em unner de Niäsen: Lütke Mann, lautet juue Pullen nich fallen! — He dacht'r nich an, dat he de Pullen met'n Tiänen höölt. — Nei, siä he, un baats! lag de Pulle up'n Steenen un was in Duusend Bieten[68].

Dat is di'n Unglücke, dachte he, wo du di daar uutfiilen wult, daar weest du na nine Mowwen antosetten, de Schliäge de du nu krigst, hest du wual eeget[69] un most se di gefallen lauten un träusten di met'n Vosse, de siä: dat is je man'n Uäwergank, as se em dat Fell uäwer de Ahren tröcken; Schliäge bist'e aparte al noog gewuohnt un du weest nagraae auck wual, dat me de nich länger 'n follt, as se kellet[70].

Den Dook met'n Salte harr' Jan-Hinnerk in't Knauplack buunen, man he harr den Knüppen nich faste noog to e trocken un süh daar, unnerwieges gönk he läs un dat Salt lag met ens in'n Drecke. He raakede't sau bedierwe wier up as he man konn, man et was alldach up wat Stiien schieterig wooren. Wat dööt'n dat, dachte he, dat krigst'e wual sachte wier reggen. Wann du inkümmst, schmist du't in'n Emmer vull Waater un waskest den Dreck'r af, dann is't wier jüst sau goot as't wiesen is un nin Minske schall'r wat af mierken.

Unnerwieges begiignede em'n Mann to Pierde, met'n grauten Rüüen, den fröög Jan Hinnerk: Is de Rüüe Juue, Heere?.. Nei, siä de Mann, ick bin den Rüüen siin Heere, un — daar reit he hen. Dat geföllt den Jungen un he dachte bi sick, dat is di 'n nett Vertellsel vor den Aulen.

As Jan Hinnerk nu wier in de Kösterigge kwam, fröög en de Köster: hest du de Sparges verkäft? Jau, seggt he, de Hälfte vor fiif Grössen, as Ji se mi in e settet hebbt't; de ann're Halfscheed un nau daarto de dikken Ende hebb'k wier met e bracht, de wollen de dummen Lüüe nich hebben. As de Köster dat häärde un sag, konn he siin Lachen nich lauten; he verbeit siin'n Verdreet, dann he höölt gooe Fründskup met'n aulen Michel un moste den Jungen auck na wual sau wat to liien hebben, dann he harr' em allmangsens 'n sülbacken'n Stuuten[71] miebracht, as he na na'r Schoole gönk; man heel konn de Köster sick dach nich bewältigen un lüünskede[72] em bedierwe to: Wat de Denste nich kennet, dat baatet[73] den Heeren nich. Du schast alldach bedanket sien, man to'n neigsten mot'k di wual 'ne Wechte met doonen, dat se di nich wier wat ööwen kiönet[74].

As he nu na Huus kwam, fröög de Aulske, wo is-'t di gaunen? Met'n Köster siine Sparges al goot, siä Jan-Hinnerk man met Juue Egger woll't mi nich glücken. Se wollen Alle man vor sess Penninge wecke hebben, un wann'k eer dann veere totellt harr' un dat füfde deelen woll, lööp't mi jümmer langs de Finger n daal un ick moste de liigen Döppe behaulen, dann de Wiiwer wollen alle man heele Egger hebben un de konn'k eer dach nich doonen; deswiegen hebb'k se wier met e bracht un de liigen Döppe'r bi. Met de Battern is't mi nau leiger gaunen; de harr'k in'n Werthshuuse up'n Disk e settet, dat'r mi nin Rüüe of Katte bi gaunen scholl, man as'k se wier upniemen woll, was de Batter heidi. Ick fröög den Werth, waar se bliewen wööre, man de siä mi, de Disk dat wööre nin Disk, man wual'n glöönigen Uawen. Dat is'r sieker wier eene van de niggemoodsken Tenten daar't de Stadtlüüe alltiidt met to doonen hebb't un waar se de Buuren anteerste sau geeren wat met ööwet, de söcke Saaken nau nich n kennet. De Stadtlüüe spiitet allmangsens, de Buur sii'n Schelm van Natuur, man de Liörke sind verentig na vull nietsker up Schelmstücke un hebb't se duwwelt dicke in'r Nacken; elkeene mag'r sick wual vor waaren, dat bin'k van Daage wiis e wooren.

Man waar hest du dat Salt, dat du miebringen schollest, fröög de Aulske wiider. Dat harr'k in't Knauplack buunen, siä de Junge, man de Knüppe reit mi uut un baats[75] lag't in'r Waagentruaen[76]. Ick nam't sau bedierwe wier up as'k man konn', man't was alldach aart[77] schieterig wooren, deswiegen dää'k't in'n Emmer vull Waater un woll't wier reggen spöölen; man as'k't'r wier uutfisken woll, was't alle to haupe schmolten. Ick rieke de Schaae sii sau graut nich, dann wann Ji süß 'ne Gäpsen vull[78] dräuge Salt in'n Pott schmieten, kiöne Ji'r je nu man 'n Schleef[79] vull Saltwaater in doonen, dat möste na miinen Gissen[80] up eene uut kuomen.

Un de Traun? Du Daamelsteert?.. Moor ick kann'r nich to doonen; as'k uut'r Stadt gönk, woll'k wieten, af se mi auck bedruagen harren; ick nam de Pullen bi'r Fissen tüsken de Tiäne, dann ick moste de Füüste frii hebben, packede in de Tasken un kreig't Geld'r uut, un tellde't in'n Gaunen uäwer. Dau sprünk mi met ens sa'n Jackhals van'n Jungen in'n Weg un siä: Lütke Mann, lautet juue Pullen nich fallen! Nei, siä'k, un kladaats lag se up'n Steenen un was in duusend Stücken. Vergiewet't mi, se was je dach al bosten, ick will'r mi bett vor waaren un se to'n neigsten leewer in de Tasken stieken, wann se auck nau sau schlepperig sien scholl.

De Aulske fönk an to gnuötern un to gnurren un et was den Jungen siin Glücke, dat de Aule'r to kwam. Tüs! tüs![81] siä he, un daarmet stoppede he der Aulsken dat leige Muul; dann he woll leewer wat Nigges wieten un fröög den Jungen, af he süss Nicks to vertellen harre. Jau wisse, siä de Junge. Wat't in der Stadt vor klooke Lüüe gift, dat scholl aparte nin Minske gläuwen. Lustert es up! Mi begiignede en Mann to Pierde, met'n unwiis grauten Rüüen; de äusige Schinnertiewe kräup mi tüsken'n Schuaken düür, dat ick baule lankstriekes up de Schnuuten fallen wööre. Ick fröög den Mann: Is de Rüüe Juue, Heere?.. Nei, siä he, ick bin den Rüüen siin Heere.

Wann du anners Nicks n weest, siä de Aule, daar harr'k di nich ümme na'r Stadt to schicken bruuket, dann harrest du mi man fraugen konnt, sau klook harr'k di auck bescheedt. Dat woll'k wual es häären, siä de Junge; wann't Kiind kasselt[82][C] is, will'r Jedereene wual Vadder[83] to staunen.

De Aule schmeit sick in de Bost as'n Wiiehopp[84], un siä: Daar ginten geht uuse Iisel; un fraug mi es, Jan-Hinnerk.

De Junge fröög: Is de Iisel Juue, Vaar?.. Nei, siä de Aule; ick bin den Iisel siin Vaar. —

De Junge besünn sick en Präusken, man antleste duchte em dach, dat luude[85] nich un moste'r wual wier in[86]. Wann Ji den Iisel siin Vaar wöören, dann wööre de Iisel je wual miin Broor? siä he. — Dat moste de Aule wual begriipen, dann he schleik schliipsteertens achter uut.

Man de Aulske, de den Praut met an e lustert[87] harr, siä: Iisels sind Iisels un bliiwet Iisels, se hebben veer Beene of twee, un wann auck uuse Griise diin Brooer nich n is, konnest du alldach siin Broor wual sien, dann du bist jüst nich'n Haar klööker as de.