Volume 1 — 19. LATEINISCHE LITERATUR.
Reading edition
RUDLIEB.
[Scherer D. 68, E. 62.]
Ein nur fragmentarisch erhaltenes lateinisches Gedicht, um 1050, wahrscheinlich in Baiern, verfasst. Herausgebeben von Schmeller in ‘Grimm und Schmeller. Lateinische Gedichte des x. u. xi. Jh.’ (Göttingen, 1838), Seiler (Halle, 1882).
RUDLIEB SPIELT DIE HARFE. SEIN NEFFE UND EIN FRÄULEIN TANZEN UND WÜRFELN.
Pulsans mox læva digitis geminis, modo dextra Tangendo chordas dulces reddit nimis odas, Multum distincte faciens variamina quæque, Quod pede saltandi manibus neumas vel agendi Nescius omnino citus hæc perdisceret ambo. Qui prius audacter chordas pulsant ioculanter, Auscultant illi taciti modulare nec ausi. Sic tribus insolitis actis dulcissime rithmis Quartum poscit hera faceret petit et sua nata, Eius contribulis quem saltaret vel herilis. 10 Quem per sistema sive diastema dando responsa Dum mirabiliter operareturve decenter, Surrexit iuvenis, quo contra surgit herilis. Ille velut falcho se girat et hæc ut hirundo; Ast ubi conveniunt, citius se præteriebant; Is se movisse, sed cernitur illa natasse, Neutrum saltasse neumas manibus variasse Nemo corrigere quo posset, si voluisset. Tunc signum dederant, ibi multi quod doluerunt Deponendo manus, finitus sit quia rithmus. 20 Insimul et resident et in alterutrum nimis ardent Lege maritali cupientes consociari, Illius id matre fieri nimium cupiente Atque facultante, quod vellent, sermocinare. Hunc dominella rogat, quo secum tessere ludat, Annulus ut victi donetur ter superanti. Tunc is: ‘qui ludum, quem ludamus modo primum, Acquirat,’ dixit ‘digitalis uterque suus sit.’ Hæc ea laudavit ludens et eum superavit, Gratis perdente iuvene gratis sibi dante. Quæ nimium læta, se sic habuisse trophæa, Ludendo proprium cito perdebat digitalem, 10 Quem trahit a digito iaciebat eique rotando. In cuius medio nodus fuerat cavus intro; Hunc ni laxaret, digito non inposuisset.
DER ERZPOET.
[Scherer D. 75, E. 68.]
Ein wandernder Geistlicher von adlichem Geschlecht, Namens Walther, gelegentlich am Hofe Friedrich Barbarossas; Schützling des Kanzlers und Kölner Erzbischofs Reinald von Dassel. Er verfasste Vagantenlieder. Herausgegeben von Schmeller ‘Carmina burana’ (Stuttgart, 1847); Übersetzung von Laistner ‘Golias’ (Stuttgart, 1879).
BEICHTE.
Estuans interius ira vehementi in amaritudine loquar meę menti: factus de materia, cinis elementi similis sum folio 20 de quo ludunt venti. Cum sit enim proprium viro sapienti supra petram ponere sedem fundamenti, stultus ego comparor fluvio labenti, sub eodem tramite nunquam permanenti. Feror ego veluti sine nauta navis, ut per vias aeris 20 vaga fertur avis, non me tenent vincula, non me tenet clavis, quęro mihi similes, et adiungor pravis. Mihi cordis gravitas res videtur gravis; iocus est amabilis dulciorque favis; quicquid Venus imperat labor est suavis, quę nunquam in cordibus habitat ignavis. Via lata gradior more iuventutis, 10 inplicor et vitiis inmemor virtutis, voluptatis avidus magis quam salutis, mortuus in anima curam gero cutis. Pręsul discretissime, veniam te precor: morte bona morior, nece dulci necor, 20 meum pectus sauciat puellarum decor, et quas tactu nequeo, saltem corde męchor. Res est arduissima vincere naturam, in aspectu virginis mentem esse puram; iuvenes non possumus legem sequi duram, 30 iuvenumque corporum non habere curam. Quis in igne positus igne non uratur? Quis Papię demorans castus habeatur, ubi Venus digito iuvenes venatur, oculis inlaqueat, facie prędatur? Si feras Hippolytum hodie Papię, non erit Hippolytus in sequenti die. Veneris ad thalamum omnis currunt vię 10 non est in tot turribus turris Galatię. Secundo redarguor etiam de ludo. Sed cum ludus corpore me dimittat nudo, frigidus exterius mentis ęstu sudo, tunc versus et carmina meliora cudo. 20 Tertio capitulo memoro tabernam. Illam nullo tempore sprevi, neque spernam, donec sanctos angelos venientes cernam, cantantes pro mortuis ‘Requiem ęternam.’ Meum est propositum in taberna mori, 30 ubi vina proxima morientis ori; tunc cantabunt lętius angelorum chori: ‘Deus sit propitius isti potatori.’ Poculis accenditur animi lucerna, cor inbutum nectare volat ad superna; mihi sapit dulcius vinum de taberna, quam quod aqua miscuit pręsulis pincerna. Loca vitant publica quidam poetarum, 10 et secretas eligunt sedes latebrarum, student, instant, vigilant, nec laborant parum, et vix inde reddere possunt opus clarum. Ieiunant et abstinent poetarum chori, vitant rixas publicas et tumultus fori, 20 et, ut opus faciant quod non possit mori, moriuntur studio subditi labori. Tales versus facio, quale vinum bibo; nihil possum facere, nisi sumpto cibo; nihil valent penitus quę ieiunus scribo, 30 Nasonem post calicem carmine pręibo. Mihi nunquam spiritus poetrię datur, nisi prius fuerit venter bene satur; cum in arce cerebri Bachus dominatur, in me Phębus irruit, et miranda fatur. Unicuique proprium dat natura munus: ego nunquam potui scribere ieiunus; me ieiunum vincere posset puer unus; 10 sitim et ieiunium odi tamquam funus. Unicuique proprium dat natura donum; ego versus faciens bibo vinum bonum et quod habent purius dolia cauponum; tale vinum generat copiam sermonum. 20 Ecce, meę proditor pravitatis fui, de qua me redarguunt servientes tui, sed eorum nullius accusator fui, quamvis velint ludere seculoque frui. Iam nunc in pręsentia pręsulis beati, 30 secundum dominici regulam mandati mittat in me lapidem, neque parcat vati cuius non sit animus conscius peccati. Sum locutus contra me quicquid de me novi, et virus evomui quod tam diu fovi, vita vetus displicet, mores placent novi, homo videt faciem, corda patent Iovi. Iam virtutes diligo, vitiis irascor, 10 renovatus animo spiritu renascor, quasi modo genitus lacte novo pascor, ne sit meum amplius vanitatis vas cor. Electe Colonię parce confitenti, fac misericordiam veniam petenti, 20 et da pęnitentiam culpas sic dicenti. Feram quicquid iusseris animo libenti. Assis ergo subditis inmemor irarum, parcit enim subditis leo rex ferarum, et vos idem facite, principes terrarum; 30 quod caret dulcidine, nimis est amarum. Cum sit fama multiplex de te divulgata, veritati consonent omnia prolata; colorare stultum est bene colorata; et non decet aliquem serere iam sata. Raptus ergo specie famę decurrentis veni non inmodicum verba dare ventis, sed ut rorem gratię de profundo mentis, 10 pręcepit ut dominus trahant offerentis. Vide, si complaceat tibi me tenere; in scribendis litteris certus sum valere, et si forsan accidat opus inminere, vices in dictamine potero supplere. 20 Hoc si recusaveris, audi quod attendas: paupertatis oneri pie condescendas, et ad pęnas hominis huius depellendas curam aliquatenus muneris impendas. Pater mi, sub brevi multa comprehendi; 30 quia doctis decens est modus hic loquendi; et ut prorsus resecem notam applaudendi, non in verbo longius placuit protendi.
DAS ANTICHRISTSPIEL.
[Scherer D. 77, E. 70.]
Ein lateinisches Drama aus der Mitte des zwölften Jahrhunderts, früher Wernher von Tegernsee, dem Verfasser eines Marienlebens, zugeschrieben, weil die Handschrift aus Tegernsee stammt. Herausgegeben von von Zezschwitz ‘Vom römischen Kaisertum deutscher Nation ein mittelalterliches Drama’ (Leipzig, 1877); W. Meyer (München, 1882); Übersetzung von Zezschwitz (Leipzig, 1878).
Statim ingreditur Antichristus sub aliis indutus loricam comitantibus eum Ypocrisi a dextris et Heresi a sinistris, ad quas ipse cantat:
Mei regni venit hora. per vos ergo sine mora fiat, ut conscendam regni solium. me mundus adoret et non alium. Vos ad hoc aptas cognovi, vos ad hoc hucusque fovi. ecce labor vester et industria 10 nunc ad hoc sunt mihi necessaria. En Christum gentes honorant venerantur et adorant. eius ergo delete memoriam in me suam transferentes gloriam. ad Ypocrisin: In te pono fundamentum. ad Heresim: Per te fiet incrementum. ad Ypocrisin: Tu favorem laicorum exstrue. ad Heresim: Tu doctrinam clericorum destrue. Tunc illę: 20 Per nos mundus tibi credet, nomen Christi tibi cedet. Ypocrisis:nam per me favorem dabunt laici. Heresis: et per me Christum negabunt clerici.
Tunc precedent eum ipso paulatim sequente. Et postquam venerint ante sedem regis Ierosolimæ Ypocrisis insusurret ypocritis annuntians eis adventum Antichristi. Qui statim occurrunt sibi cantantes:
Sacra religio ‖ iam diu titubavit. matrem ecclesiam ‖ vanitas occupavit. Ut quid perditio ‖ per viros faleratos? deus non diligit ‖ seculares prelatos. Ascende culmina ‖ regiæ potestatis. per te reliquiæ ‖ mutentur vetustatis.
Tunc Antichristus:
Quomodo fiet hoc? ‖ ego sum vir ignotus. 10
Tunc ipsi:
Nostro consilio ‖ mundus favebit totus. Nos occupavimus ‖ favorem laicorum. nunc per te corruat ‖ doctrina clericorum. Nostris auxiliis ‖ hunc tronum occupabis: tu tuis meritis ‖ cetera consummabis.
Tunc Antichristus veniens ante sedem regis Ierosolimæ cantat ad ypocritas:
Quem sub ecclesiæ ‖ gremio concepistis, longis conatibus ‖ me tandem genuistis. 20 Ascendam igitur ‖ et regna subiugabo, deponam vetera, ‖ nova iura dictabo.
Tunc exuentes ei superiora indumenta ascendunt expositis gladiis et deponentes regem Ierosolimis coronant Antichristum cantantes:
Firmetur manus tua et exaltetur d(extera) t(ua).
Tunc rex Ierosolimis ascendit ad regem Teotonicorum solus cantans:
Deceptus fueram ‖ per speciem bonorum. ecce destituor ‖ fraude simulatorum. 30 Regni fastigia ‖ putabam * beata, si essent talium ‖ edictis ordinata. Romani culminis ‖ dum esses advocatus, sub honore viguit ‖ ecclesiæ status. Nunc tuæ patens est ‖ malum discessionis. viget pestiferæ ‖ lex superstitionis.
Interim ypocritę conducunt Antichristum in templum domini ponentes ibi tronum suum. Ecclesia vero quæ ibi remanserat multis contumeliis et verberibus affecta redibit ad sedem apostolici.
Tunc Antichristus dirigit nuntios suos ad singulos reges, et primo ad regem Grecorum dicens:
Scitis divinitus ‖ ad hoc me vobis datum, ut per omnes habeam ‖ terras principatum. Ad hoc idoneos ‖ ministros vos elegi, per quos totus mundus ‖ subdatur nostræ legi. Hinc primo terminos ‖ Grecorum occupate. 10 Grecos terroribus ‖ aut bello subiugate.
Qui venientes ad regem Grecorum cantant coram eo:
Rex tibi salus sit ‖ dicta a salvatore nostro, regum et orbis ‖ totius rectore. Qui sicut scripturis ‖ mundo fuit promissus, descendit de cælis ‖ ab arce patris missus. Ille semper idem ‖ manens in deitate ad vitam sua nos ‖ invitat pietate. Hic se vult a cunctis ‖ ut deum venerari et a toto mundo ‖ se iubet adorari. 20 Huius edicti formam ‖ si tu preteribis, in ore gladii ‖ cum tuis interibis.
Quibus ille:
Libenter exhibeo ‖ regi famulatum, quem tanto dicitis ‖ honore sublimatum. Honor est et gloria ‖ tali obedire, huic tota mente ‖ desidero servire.
Et hoc iterans venit ad presentiam Antichristi et stans coram eo cantat:
Tibi profiteor ‖ decus imperiale. 30 quo tibi serviam ‖ ius postulo regale.
Et flexo genu offert ei coronam. Tunc Antichristus depingens primam litteram nominis sui regi et omnibus suis in fronte et coronam ei in capite reponens cantat:
Vive per gratiam ‖ et suscipe honorem, dum me recognoscis ‖ cunctorum creatorem.
Tunc ille revertitur ad sedem suam.
Iterum Antichristus dirigit ypocritas ad regem Francorum cum muneribus dicens:
Hęc munera regi ‖ Francorum offeretis, quem cum suis ad nos ‖ per illa convertetis. Hi nostro ritui ‖ formam adinvenere, nostro adventui ‖ viam preparavere. Horum subtilitas ‖ nobis elaboravit tronum conscendere, ‖ quem virtus occupavit.
{10} Tunc ypocritæ acceptis muneribus vadunt ad regem Francorum et stantes coram eo cantant:
Rex tibi salus sit et c.
ultimam clausulam ista commutantes:
Sed de tui regni ‖ certus deuotione rependit tibi vicem ‖ voluntatis bonæ.
Tunc rex acceptis muneribus cantat:
Libenter exhibeo et c.
Et hoc iterans venit ad presentiam Antichristi et flexo genu offert ei coronam cantans:
Tibi profiteor et c. 20
Antichristus eo suscepto in osculum signans eum et suos in frontibus et imponens ei coronam cantat:
Vive per gratiam et c.
Tunc iterum dirigit ypocritas ad regem Teotonicorum cantans:
Excellens est in armis ‖ vis Teotonicorum, sicut testantur robur ‖ experti eorum. Regem muneribus ‖ est opus mitigari. est cum Teotonicis ‖ incautum preliari. Hi secum pugnantibus ‖ sunt pessima pestis. hos nobis subicite ‖ donis si potestis. 30
Tunc ypocritæ acceptis muneribus transeunt ad regem cantantes coram eo:
Rex tibi salus sit et c.
ultimum versum iterum isto commutantes:
Et his te honorans ‖ muneribus absentem amicum cernere ‖ desiderat presentem.
Tunc rex Teotonicorum cantat:
Fraudis versutias ‖ compellor experiri, per quas nequitia ‖ vestra solet mentiri. Sub forma veritas ‖ virtutis putabatur; ostendit falsitas, ‖ quod forma mentiatur. Per vos corrupta est ‖ fides Christianorum. per me conteretur ‖ regnum simulatorum. Plena sunt fraudibus ‖ munera deceptoris. iniquus corruet ‖ per gladium ultoris. Secum pecunia ‖ sit in perditionem, 10 gravem iniuria ‖ exspectat ultionem.
Tunc ypocritæ confusi redeunt et stantes coram Antichristo c(antant):
O regni gloria ‖ caput totius mundi, offensam aspice ‖ populi furibundi. Certe predictum est ‖ per fidem antiquorum, quod tu subities ‖ cervices superborum. Si virtute tua ‖ totus orbis subsistit, qua vi teotonicus ‖ furor tibi resistit? Tuam Germania ‖ blasphemat dicionem, extollit cornua ‖ contra religionem. 20 Respice igitur ‖ nostram confusionem, in ea iudica ‖ tuam offensionem. Tuam potentiam ‖ iniuria testatur, cuius imperio ‖ ruinam comminatur.
Tunc Antichristus:
Consummabo uere ‖ gentem perditionis pro tanto scandalo ‖ sanctæ religionis. Ecce superbiam ‖ humanæ potestatis teret potentia ‖ divinæ maiestatis.
{30} Tunc dirigit singulos nuntios ad reges dicens eis:
Ite congregantes ‖ facultates regnorum. conculcent impetu ‖ furorem superborum.
Nuntii vero venientes coram regibus c(antant):
Ecce noster dominus ‖ et deus deorum per nos exercitum ‖ convocavit suorum. Ut per hos teotonicum ‖ condempnet furorem, in bello martyrum ‖ consignabit cruorem.
Tunc reges conveniunt ante tronum Antichristi. Quibus ille:
Consummabo vere et c. Ite Germaniæ ‖ terminos invadetis, superbum populum ‖ cum rege conteretis.
Tunc omnes cantant:
Deus nobiscum est, ‖ quos tuetur potenter. Pro fide igitur ‖ pugnemus confidenter.
{10} Et disponentes acies suas in occursum Teotonicorum congrediuntur cum eis et superatur exercitus Antichristi. Tunc rex Teotonicorum rediens et sedens in trono suo cantat:
Sanguine patriæ ‖ honor est retinendus, Virtute patriæ ‖ est hostis expellendus. Ius dolo perditum ‖ est sanguine venale. sic retinebimus ‖ decus imperiale.
Tunc ypocritæ adducunt claudum coram Antichristo, quo sanato rex Teotonicorum hesitabit in fide. Tunc iterum adducunt leprosum, et illo sanato rex plus dubitabit. Ad ultimum important {20} feretrum, in quo iacebit quidam simulans se in prelio occisum. Iubet itaque Antichristus ut surgat dicens:
Signa semper querunt ‖ rudes et infideles. surge velociter, ‖ quis sim ego reveles.
Tunc ille de feretro cantat:
Tu sapientia ‖ supernæ veritatis virtus invicta es ‖ divinæ maiestatis.
Et ypocritæ secum c(antant):
Tu sapientia et c.
Tunc rex Teotonicorum videns signum seducitur dicens:
Nostro nos impetu ‖ semper periclitamur, 30 adversus dominum ‖ incauti preliamur. In huius nomine ‖ mortui suscitantur et claudi ambulant ‖ et leprosi mundantur. Illius igitur ‖ gloriam veneremur