DE PARTICIPIO.

DE PARTICIPIO.

Participium est pars orationis partem capiens nominis partemque uerbi. þes part mæg bêon gehâten dǣlnimend, forþan ðe hê nimð of naman cynn and casus, and of worde hê nimð tîde and getâcnunga: of him bâm hê nimð getel and gefêgednysse. participium habet sex accidentia dǣlnimend hæfð syx gelimp: hê hæfð genus (þæt is cynn), casus (gebîgednys), tempus (tîd), significatio (getâcnunc), numerus (getel), figura (gefêgednys). wê wyllað nû secgan be ðisum eallum gewislîcor.

Ealle ðâ dǣlnimendan, ðe getâcnjað andwearde tîde, syndon ðrêora cynna. of ðâm worde amo ic lufige cymð participium andwerdre tîde þrêora cynna: hic et haec et hoc amans þes and þêos and þis lufjende, huius amantis and swâ forð æfter þǣre ðriddan declinunge. ðâ ôðre ealle geendjað on us and synd mobilia, þæt is âwendendlîce fram cynne tô cynne: amatus gelufod tô werlîcum hâde, amata tô wîflîcum cynne, amatum tô nâðrum cynne. eallswâ doctus gelǣred hê, docta hêo, doctum hit. þâs ðrêo cynn synd on ðysum dǣle and nâ mâ, forðan ðe on ðisum dǣle ne bið nân commune duum generum, þæt is gemǣne twegra cynna, nê nân epicenon, þæt is gemencged cynn. man cweð on lêden hic miluus þes glida. swâ hwæðer swâ hit sŷ, hê þê hêo, and haec aquila þes earn, hê and hêo. ac þæt gecynd nele geþafjan, þæt ðâs cynn bêon on þysum dǣle. swâswâ ðâ word belimpað tô ðrŷm cynnum, swâ êac þâ participia, ðe of ðâm wordum cumað, belimpað tô þrŷm cynnum, tô were and tô wîfe and tô nâðrum cynne. doceo ic tǣce: wer tǣcð and wîf tǣcð and mancipium, þæt is weal, tǣcð sumne cræft. nû cymð of þâm worde participium docens tǣcende þrêora cynna and doctus gelǣred, docta, doctum, swâswâ wê ǣr cwǣdon. ealle, þâ þe geendjaþ on us, folgjað þǣre ôðre declinunge æfter werlîcum hâde and, þâ ðe geendjað on um, gâð æfter neutrum and, þâ ðe geendjað on a, folgjað þǣre forman declinunge.

DE CASIBVS.

Ðes dǣl hæfð six casus ǣfre befullan, and heora nân ne âteorað on ǣnigre declinunge, þêah ðe sume naman dôn.

DE TEMPORIBVS.

Ðes dǣl hæfð þâ ylcan tîda, þe ðâ word habbað, þe hê of cymð.

Þes part oððe þes dǣl næfð nân angin nê nǣnne stede of him sylfum, ac byð of worde âcenned and becymð syþþan tô his âgenre geþingðe, swâswâ nân ôðer ne dêð. ðâ ôðre seofan dǣlas sindon sume frumcennede, sume cumað of ðâm ôðrum. rex cyning is frumcenned nama, and regalis cynelîc cymð of þâm and hæfð ealle þâ ðing, þe his ealdor hæfð; and ealswâ ealle þâ ôðre dǣlas. gif ðonne se ofgangenda dǣl gewent tô ôðrum dǣle, ðonne hæfð hê ðâ ðing êac, ðe him tô gebyrjað. bonus gôd is nama, and of ðâm cymð aduerbium bene wel. nû hæfð se bene þâ ðing, þe aduerbio gebyrað tô hæbbenne, nâ ðâ þing, þe naman gebyrjað, þêah ðe hê of naman côme. ealswâ uigilo ic wacige is word, and of ðâm cymð nama uigil wacol, ac þæt word hæfð þâ ðing, þe him tô gebyrjað, and se nama hæfð þâ ðing, þe him gebyrjað, þonne hê ôðer dǣl is, ôðer his ealdor; and swâ gehwylce ôðre. nû is participium of worde and of worde cymð, byð swâ ðêah ôðer dǣl and ôðer þing, ôðer his ealdor bið; and for ðî hæfð sume gelimp, þe his ealdor næfð, swylce hê sŷ frumcenned, ðêah ðe hê symle of ôðrum cume. ne sî nân man swâ dysig, þæt hê þâs gelîcnysse tô ǣnigum hâlgum þinge âwende, forðan ðe þis is woruldcræft fram ûðwitum âset tô gesceâdwîsre sprǣce and ne mæg nê ne môt ǣnigum hâlgum þinge bêon geefenlǣht.

Participium hæfð þrêo tîda, praesens andwerd: legens rǣdende oððe faciens wyrcende. praeteritum is forðgewiten: factus geworht. futurum is tôwerd tîd: facturus tô wyrcenne.

Of dǣdlîcum worde cumað twegen participia. ân is andwerdre tîde: legens rǣdende; ôðer is tôwerdre tîde: lecturus sê ðe rǣdan sceal; lecturus sum cras ic sceal rǣdan tô merigen.

Of ðâm þrôwjendlîcum worde cumað eft twegen participia: forðgewitenre tîde, swâswâ is lectus gerǣd; tôwerdre tîde is legendus þæt ðe sceal bêon gerǣd; and swâ ungerîme ôðre.

Of nâðres cynnes wordum cumað êac participia andwerdre tîde and tôwerdre, swâswâ of dǣdlîcum wordum: sto ic stande is neutrum, and of ðâm is participium stans standende and staturus sê ðe standan sceal.

Of þâm fîf þrôwigendlîcum neutrum cumað þrêo participia: gaudeo ic blîssige, and of ðâm is gaudens blîssigende and gauisus geblîssod and gauisurus sê ðe blîssjan sceal; audeo ic dearr, audens gedyrstlǣcende, ausus dyrstig oððe gedyrstlǣht, ausurus sê ðe gedyrstlǣcð; soleo ic gewunige, solens wunigende, solitus gewunod tô sumum ðincge, soliturus sê ðe sceal bêon gewunod; fio ic eom geworht oððe geworden, fiens wurþende, factus geworden oððe geworht, fiendus ðæt ðe gewurðan sceal; fido ic getrûwige, fidens trûwigende, fisus getrûwod, fisurus sê ðe wyle oððe sceal trûwjan.

Of ðâm worde, ðe is gecweden deponens, cumað þrêo participia. loquor ic sprece is deponens, and of ðâm is participium loquens sprecende and locutus sê ðe spræc and loquuturus sê ðe wyle oððe sceal sprecan.

Of þâm worde, þe is gecweden commune, cumað fêower participia, twegen dǣdlîce and twegen þrôwigendlîce. osculor ic cysse getâcnað ǣgðer gê dǣde gê þrôwunge, and of ðâm is participium osculans cyssende andwerdre tîde, swâswâ dǣdlîce word. ôðer is forðgewitenre tîde þrôwigendlîc: osculatus gecyssed. êac wê cweðað osculatus sum ic cyste oððe ic eom gecyssed, osculatus es tô þâm ôðrum hâde, osculatus est tô ðâm þriddan hâde. twegen sind tôwerde, ân dǣdlîc osculaturus sê ðe wyle oððe sceal cyssan and ôðer þrôwigendlîc osculandus sê ðe sceal bêon gecyssed.

Of eallum fulfremedum wordum cumað participia, swâswâ hêr âwriten is, on fîf wîsan, and, þâ ðe sind andwerdre tîde, ðâ sind þrêora cynna. of ðǣre forman coniugatione geendjað ealle on ans: amans lufigende, spirans orðigende; of ðǣre ôðre coniugatione geendjað on ens: docens tǣcende, habens hæbbende; of ðǣre ðryddan sume on ens, sume on iens: legens rǣdende, faciens wyrcende; of ðǣre fêorðan geendjað ealle on iens: audiens gehŷrende, ueniens cumende. ealle ðâs word sind þrêora cynna and gâð æfter ðǣre þryddan declinunge.

Ðâ ôðre geendjað sume on tus, sume on sus, sume on rus, sume on dus and wendað heora femininum on a and heora neutrum on um, swâswâ wê ǣr sǣdon. and þâm casum hî bêoð geðêodde, ðe ðâ word synd, ðe hî of cumað. amo deum ic lufige god, amans deum lufigende god. doceo pueros ic lǣre þâ cild, docens pueros tǣcende þâm cildum. lego librum ic rǣde âne bôc, legens librum rǣdende þâ bôc. audio te ic gehŷre ðê, audiens te gehŷrende þê. þus gâð ealle mǣst dǣdlîce word.

Sume nimað datiuum casum. impero tibi ic bebêode ðê and imperans tibi. benedico tibi oþðe te ic blêtsige ðê, benedicens tibi uel te. noceo tibi ic derige ðê, nocens tibi. inuideo tibi ic andige on ðê, inuidens tibi. parco tibi ic ârige ðê, parcens tibi. respondeo tibi ic andswarige ðê, respondens tibi.

Þrôwigendlîce word bêoð oftost geðêodde ablatiuum: amor a te ic eom gelufod fram ðê and participium amatus a te gelufod fram ðê; and swâ fela ôðre.

Deponentia nymað sume genitiuum and datiuum. misereor tui and tibi and te ic miltsige þê, miserens tui and miserens illius miltsigende ðîn and miltsigende his. wê cweðað miserere nostri, domine and miserere nobis, domine miltsa ûs, drihten. obliuiscor tui and tibi and te ic forgyte ðê, obliuiscens tui and tibi and te. recordor tui ic gemune ðê oððe ic eom ðîn gemyndig, recordans tui. sume gâð elles. loquor uerbum ic sprece word and loquor ad te ic sprece tô ðê, loquens ad te oððe loquutus, and loquor tibi. precor deum ic bidde god, precans and precatus deum. dignor te illa re ic gemedemige ðê tô ðâm ðinge and dignans te illa re and medemigende ðê tô ðâm ðinge. careo mea pecunia ic ðolige mînes fêos, carens sua re ðoligende his þinges.

Ealle naman mǣst têoð genitiuum: amicus illius his frêond, arator illius his yrðling, faber regis þæs cyninges smið, reus mortis dêaðes scyldig, ignarus doli nytende fâcn, securus armorum orsorh wǣpna. hî magon êac sume bêon geðêodde datiuo gehiwodlîce: amicus illi est hê is him frêond, scriptor illi est hê is him wrîtere, þæt is ðâm men, þe hê wrît. sume nimað accussatiuum gehiwodlîce: exosus bella onscunjende gefeoht, praescius futura forewitig tôweardra ðinga. sume têoð ablatiuum: dignus est bono hê is wyrðe gôdes, dignus est morte hê is wyrðe dêaðes, mactus uirtute geþogen on mægne. and eallswâ hî gâð menigfealdlîce and tô ǣlcum cynne.

Ðæt word, þe wê cweðað sum ic eom, es þû eart, est hê is; et pluraliter sumus wê sind, estis gê synd, sunt hî synd--of þissum worde cwǣdon þâ ealdan bôceras participium andwerdre tîde ens, ac hit nis nû nâ gewunelîc. of ðâm is swâ ðêah gefêged potens mihtig. of ðâm worde cymð praeteritum fui ic wæs, and his tôweardra participium is futurus, ðæt wê cweðað ǣfre tôwerd.

Þæt word eo ic fare (is ðû færst, it hê færð) macað participium iens farende, euntis farendes. eallswâ of queo ic mæg quiens magende, queuntis, queunti and swâ forð, and ealle, þâ ðe of him gefêgede bêoð, habbað e and u on ðâm fîf gebîgedum casum. heora tôweardan participia synd ðâs: iturus sê ðe wyle oððe sceal faran; quiturus, ac wê ne cunnon nân englisc þǣr tô.

Sume gâð of þâm regole, forðan ðe se gewuna is strengra. eruo ic generje, erutus generod: nû wolde se regol þæs cræftes habban of ðâm eruturus, ac se gewuna hylt eruiturus sê ðe wyle oððe sceal nerjan. orior ic ûp âspringe, ortus ûp âsprungen, oriturus sê ðe wyle oððe sceal ûp âspringan. pario ic cenne (þis gebyrað tô wîmmannum), partus âcenned, pariturus sê ðe cennan sceal. fruor ic brûce, fructus gebrocen, fruiturus sê ðe brûcan sceal. fungor ic brûce macað functus gebrocen and functurus sê ðe brûcan sceal; of ðâm bið defunctus forðfaren, sê ðe his tîman brêac.

Gyf þâ word âteorjað, þonne âteorjað êac þâ participia, ðe him of cuman sceoldon.

DE NVMERO.

Numerus is getel: on ðisum dǣle singularis ânfeald currens yrnende et pluralis and menigfeald currentes yrnende; and hî nǣfre ne âteorjað on nâðrum getele þê mâ, þe on casum.

DE FIGVRA.

Ne bið nân participium gefêged, bûton þæt word, þe hê of cymð, bêo ǣr gefêged. facio ic wyrce is ânfeald word, and of ðâm is ânfeald participium faciens wyrcende. of ðâm is gefêged perficio ic gefremme, and of ðâm is gefêged participium perficiens gefremmende; and swâ fela ôðre. gif ðonne se participium bið gefêged þurh hine sylfne and þæt word ne bið nâ gefêged, þonne wyrð se participium tô naman. noceo ic derige and of þâm nocens derjende ǣgðer gê participium gê nama: innocens unsceððig is ǣfre nama, forðan ðe hê is gefêged bûton þâm worde: innoceo ne bið nâ gewunelîc word. sapio ic wât, and of ðâm sapiens wîs is participium and nama: insipiens unwîs oððe unsnotor is ǣfre nama, forðan ðe hê is swâ gefêged, swâ þæt word ne mæg bêon, þe hê of côm; and swâ fela ôðre. eft, gif hî bêoð wiðmetene, þæt is, gif hî bêoð comparatiua, ðonne bêoð hî êac naman. indulgens miltsigende, indulgentior mildre; acceptus andfencge, acceptior andfengra; and fela ôðre. sume synd ǣgðer gê participia gê naman. passus geþrôwod is participium of ðâm worde patior ic þrôwige, and eft passus stæpe is nama. lapsus âsliden of þâm worde labor ic ætslîde, and lapsus slide is nama. monitus gemyngod of þâm worde moneo ic mynegige, and monitus mynegung is nama; and swâ gehwylce ôðre. ac, gif hî bêoð participia, þonne bêoð hî ðǣre ôðre declinunge and mobilia. gif hî bêoð naman, þonne bêoð hî ðǣre fêorðan declinunge and fixa, þæt is unâwendendlîce. eallswâ eft uisus gesewen is participium, and uisus gesihð is nama. auditus gehŷrd is participium, and auditus hlist is nama. ictus gecnysed and ictus sweng oððe cnyssung. tactus gehrepod and tactus hrepung. habitus gehæfd and habitus gyrla. usus gebrocen and usus brŷce and ôðre þyllîce. eft natus âcenned is participium, and meus natus mîn bearn is nama oððe natus illius his sunu. eft amans deum lufigende god is participium, and amans dei is nama, þæt is amator dei, godes lufigend; and amans uirtutis mihte lufigend. factum geworht participium and factum dǣd. dictum gecweden and dictum cwyde. audiendus sê ðe sceal bêon gehŷred and audiendus est hê is tô gehŷrenne nama. habendus sê ðe sceal bêon gehæfd and habendus est hê is tô hæbbenne. scriptura is femininum participium of scripturus, and scriptura is gewrit (nama). ealswâ pictura sêo ðe mêtan sceal and pictura mêting. statura sêo ðe standan sceal and statura mannes leng. usura sêo ðe brûcan sceal and usura gafol. litura sêo ðe clǣman sceal and litura clǣming. diligentia is menigfeald neutrum of diligens, and haec diligentia þêos geornfulnys is nama. abstinentia is menigfeald participium and abstinentia forhæfednys. ealswâ sapientia participium and wîsdôm; and swâ fela ôðre.

Sume bêoð ǣfre naman, forðan ðe hî ne cumað nâ of wordum: capillatus sîdfexede; comatus sê ðe loccas hæfð: coma is loc; auris is êare, and of ðâm is auritus sê ðe hæfð mycele êaran; nasus nosu, nasatus sê ðe hæfð mycele nosu; dens tôð, dentatus sê ðe hæfð mycele têð; barba beard, barbatus gebyrd; galea helm, galeatus gehelmod; lorica byrne, loricatus gebyrnod; scutum scyld, scutatus gescyldod; gladius swurd, gladiatus geswurdod; asta sceaft oððe spere, astatus gesperod; purpura purpur, purpuratus mid purpuran gescrŷd; pallium pæl, palliatus mid pælle gescrŷd; tonica tunece, tonicatus mid tunecan gescrŷd; arma wǣpnu, armatus gewǣpnod; gemma gimstân, gemmatus gegymmod; littera stæf, litteratus sê ðe can stæfcræft; cornu horn, cornutus gehyrned; astu præt, astutus pætig.

Ðâs and þyllîce sindon mobilia nomina, ðæt is âwendendlîce naman, forðan þe hî nabbað word on gewunan, bûton armatus is ǣgðer gê nama gê participium: armo ic wǣpnige sumne man is dǣdlîc word, and armor ic eom gewǣpnod is ðrôwigendlîc, and of ðâm is armatus, þonne hit bið participium and tîde getâcnað.