DE CONIVNCTIONE.

DE CONIVNCTIONE.

Coniunctio est pars orationis indeclinabilis adnectens ordinansque sententiam. coniunctio mæg bêon gecweden geþêodnys. sê is ân dǣl lêdensprǣce undeclinigendlîc gefæstnjende and endebyrdigende ǣlcne cwyde. swâswâ lîm gefæstnað fel tô sumum brede, swâ getîgð sêo coniunctio þâ word tôgædere. þes dǣl gefæstnað and gefrætwað lêdensprǣce and hwîlon tôscǣt and hwîlon geendebyrt. pius et fortis fuit dauid rex ârfæst and strang wæs dauid cyning: se et is coniunctio, þæt is on englisc and. ego et tu ic and ðû, nos et uos wê and gê wyllað ân. nû þû miht gehŷran, hû þes dǣl tîgð þâ word tôgædere. næfð þes dǣl nâne mihte nê nân andgit, gif hê âna stent, ac on endebyrdnysse lêdensprǣce hê gelîmað þâ word, nê hê ne bið nâht on englisc âwend bûtan ôðrum wordum.

Tria accidunt coniunctioni þrêo ðing gelimpað þisum dǣle: ân is potestas miht, ôðer is figura gefêgednys, þridda ordo endebyrdnys. potestas is miht, and sêo geswutelað, hwæt þes dǣl mæge fremman, forðan ðe hê hwîlon geþêot ôðre dǣlas and hwîlon tôscǣt. sume sindon gehâtene copulatiuae, þæt sind geðêodendlîce, forðan ðe hî geðêodað ôðre dǣlas on ðǣre sprǣce endebyrdnysse, ac hî nabbað nân andgit, gif hî âna standað. þâs sind geþêodendlîce: et, que, ac, ast, at, atque. uir et mulier wer and wîf. stetitque and hê stôd. cantauitque and hê sang. omnis populus uirorum ac mulierum eall folc wera and wîfa. ast alii adfirmant and ôðre sêþað. at is ongeânweardlîc: at iesus ait and se hǣlend cwæð him tôgeânes; at illi tacuerunt and hî sûwodon tôgeânes þæs hǣlendes wordum. atque aliis est largus and ôþrum hê is cystig. ealle ðâs habbað ân englisc, þêah ðe hî for fægernysse fela synd on lêdensprǣce.

Sume synd gehâtene disiunctiuae, þæt synd âscyrigendlîce, forðan ðe hî tôtwǣmað þæt andgyt and þâ word geðêodað. hêr synd ðâ: aut, ue, uel, ne, nec, an, neque. lege aut scribe rǣd oððe wrît. aut aliquis latet error oððe sum gedwyld lûtað þǣr. ne lingua nec manus oculiue peccent nê tunge nê handa oððe êagan syngjon. sentisne? understentst þû lâ? uisne? wylt þû lâ? uel dies est uel nox oððe hit is dæg oððe niht. tota die uel legit iste uel cogitat eallne dæg oððe þes man rǣt oððe hê þencð. nec laudo nec uitupero nê ic ne herige nê ic ne tǣle. eft ongeânwerdlîce: nec una hora auarus neglegit lucrum neque pius iustitiam nê forgyt se gŷtsere his gestrêon âne tîd nê se ârfæsta his rihtwîsnysse. siue and seu syndon êac disiunctiuae: siue errore uiae seu tempestatibus acti hî synd genêadode oððe mid gedwylde þæs weges oððe mid stormum þæs unwederes. siue uir siue mulier swâ hwæþer swâ hit sŷ, swâ wer, swâ wîf. an is interrogatiua, þæt is âxjendlîc: tu es, qui uenturus es, an alium expectamus? eart þû, sê ðe tôweard is, oððe wê ôðres anbîdjan sceolon? hê is êac dubitatiua, þæt is twŷnjendlîc: eloquor an sileam? hwæðer ic sprece oððe swŷgje?

Sume syndon gehâtene expletiuae oððe completiuae gecwedene, þæt synd gefyllendlîce: þâ gefyllað and gefægerjað þâ lêdensprǣce, and, þêah ðe hîg forlǣtene bêon, ne byð swâ ðêah þǣre sprǣce andgit forlǣten. hêr synd ðâ: autem, enim, uero, quidem, equidem, quoque, nam, namque, uidelicet. tu autem, domine, miserere mei et resuscita me ðû, sôðlîce, drihten, miltsa mê and ârǣr mê. ego enim sum dominus, deus tuus ic, sôðlîce, eom drihten, ðîn god. tu uero odisti disciplinam þû, sôðlîce, hatedest godes stêore. ego quidem facio ic, witodlîce, dô. equidem merui ic, witodlîce, þæt geearnode. tu quoque þû êac swylce. doctus sum; nam legi ic eom gelǣred; sôðlîce, ic rǣdde. erat namque in sermone uerax hê wæs, sôðlîce, on sprǣce sôðfæst. hominem uidelicet iustum laudo rihtwîsne mannan, gewislîce, ic herige. eallswâ regnum scilicet illud þæt rîce, gewislîce.

Sume sindon causales gehâtene. causa is intinga, and þâs bêoð for sumon intingan gecwedene: si, etsi, etiamsi, siquidem. si uis gif ðû wylt; si possum gif ic mæg. etsi uoluero gloriari, non ero insipiens þêah ðe ic wylle wuldrjan, ne bêo ic nâ unsnoter. etiamsi mortuus fuerit, uiuet þêah ðe hê bêo dêad, hê leofað. donatus telð gyt mâ tô ðisum: ni, nisi, sed. ni and nisi habbað ân andgyt. ni uelles, non uenisses bûton þû woldest, ne côme ðû. ni fallor bûton ic bêo mid lêasunge bepǣht. nisi dominus custodierit ciuitatem bûton drihten gehealde þâ burh. non ego, sed tu nâ ic, ac ðû. non bos est, sed equus nis hit nâ oxa, ac is hors. gyt synd mâ ðyssera æfter priscianes tǣcinge: quoniam, quia, quam ob rem. confitemini domino, quoniam bonus andettað drihtne, forðan ðe hê is gôd. quia fecisti rem hanc forðan ðe þû dydest þys þing. eft quia tu es petrus þæt þû eart petrus. quam ob rem uenisti? for hwî côme ðû? quam ob rem uolui for þî ic wolde. þis is êac aduerbium and bið menigfealdlîce quas ob res? for hwilcum ðingum? naman bêoð êac tô ðisum genumene: qua causa? for hwilcum intingan? qua gratia? for hwilcum gesceâde?; and praepositio: quapropter for ðî þonne; and pronomen: ideo for þî, idcirco for ðî, propterea for þî et similia.

Sume sind gecwedene rationales. ratio is gesceâd, and þâs sind for sumon gesceâde gesette on endebyrdnysse lêdensprǣce: ergo, igitur, ita, itaque, utique. tulit ergo dominus hominem eornostlîce, drihten genam þone mann. igitur perfecti sunt caeli et terrae eornostlîce, heofenas and eorðan wǣron fulfremedlîce geworhte. sicut domino placuit, ita factum est swâswâ hit drihtne gelîcode, swâ hit is gedôn. itaque epulemur in domino witodlîce, uton wistfulljan on drihtne. utique uolo witodlîce, ic wylle. utique uolumus witodlîce, wê wyllað.

Priscianus cwæð, þæt sume sind aduersatiuae, þæt sind wiþerrǣdlîce. quamuis, quamquam, licet, etsi, etiamsi, tamen. quamuis clames, non audiat surdus ðêah ðe ðû clypige, hit ne gehŷrð se dêafa. quamquam stultus moneatur, non emendetur ðêah ðe se stunta bêo gemynegod, hê ne byð gerihtlǣht. licet petieris dimidium regni mei ðêah ðe ðû bidde healfne dǣl mînes rîces. licet is âlŷfed is word: mihi licet ic môt, nobis licet wê môton; tibi licuit ðû môstest; licitus sermo âlŷfed sprǣc, licita res âlŷfed ðingc, licitum uerbum âlŷfed word; inlicitum unâlŷfed; and participium licens âlŷfende and aduerbium licenter âlŷfedlîce, swâswâ of libet mê lyst libens lustbǣre and libenter lustlîce. se ôðer licet næfð nâht ðyses. quamuis non roget, tamen uult habere ðêah ðe hê ne bidde, þêah hê wyle habban. tamen uult ðêah hê wyle. be ðâm ôðrum wê sǣdon. saltim getâcnað wanunge: saltim, si haberem unum denarium hûru, gif ic hæfde ǣnne pening; si non uis legere, saltim audi gif ðû nelt rǣdan, hlyst hûru.

Sume synd gehâtene encleticae on grêcisc, þæt is on lêden inclinatiuae and on englisc âhyldendlîce, forðan ðe hî âhyldað and gebîgað heora swêg tô ðâm stæfgefêge, þe him ætforan stent. þæt sind ðrêo: que, ne, ue. arma uirumque þâ wǣpnu and þone wer. oculiue oððe êagan. satisne est oððe estne satis? is ðǣr genôh lâ? on eallum þisum and þyllecum gǣð se swêg tô ðâm stæfgefêge, þe him ætforan stent. þes que is sceort mid þrŷm stafum gewriten oððe getitelod, and se langa quae, þe is femininum of quis, sceal bêon mid fêower stafum q, u, a, e âwriten.

Sume syndon ǣgðer gê coniunctiones gê aduerbia. gif ic cweðe uolo, ut legas ic wylle, ðæt ðû rǣde, þonne byð se ut coniunctio; eft rogo, ut facias ic bidde, þæt ðû dô. gif ic cweðe feci, ut potui ic dyde, swâ ic mihte, þonne bið se ut aduerbium and getâcnað gelîcnysse. ealswâ feci, ut homo ic dyde, swâswâ mann. hwîlon hê getâcnað êac tîde: ut uidit beatus sebastianus þâ ðâ se êadiga sebastianus geseah; on þissere stôwe hê is temporale aduerbium, þæt is tîdlîc, forðan þe hê getâcnað tîde hêr, swâswâ hê dêþ gehwǣr. dum and cum sindon ǣgðer gê aduerbia gê coniunctiones. gif hî bêoð geðêodde þâm gemete, ðe is gehâten indicatiuus, þonne bêoð hî aduerbia; and eft, ðonne hi bêoð geþêodde þâm gemete, þe is gecweden coniunctiuus, þonne bêoð hî coniunctiones. manega synd gyt coniunctiones, þe wê ne magon nû secgan on ðissere sceortnysse.

DE FIGVRA.

Fêawa coniunctiones bêoð gefêgede. si and que and ne underfôð fêginge ðus: si quis swâ hwâ, si quando gif ǣfre oþðe âhwænne; ne quis: ne quis furetur þæt nân ne stele, ne quando obdormiam in morte þæt ic nǣfre on dêaðe ne slâpe; and þâs sind mobilia. quisque gehwâ, ubique gehwǣr, undique ǣghwanon. on þisum æftemystan nis nâ se que encletica, forðan ðe hê ne âhylt ðone swêg him tô, swâswâ his gewuna is. nam is ânfeald coniunctio, and namque is gefêged and swâ gehwylce.

DE ORDINE.

Ordo is endebyrdnys, and sume coniunctiones æfter gecynde standað ǣfre on foreweardan on ǣlcere lêdensprǣce, swâswâ dôð þâs: at, ast, si and gehwylce ôðre. þâs and þillîce synd gehâtene praepositiuae, þæt sind foresettendlîce. sume sind gehâtene subiunctiuae, þæt sind underþêodendlîce, forþan ðe hî bêoð ǣfre underþêodde on ðǣre lêdensprǣce endebyrdnysse, swâswâ is que and autem and gehwylce ôðre. sume sind communes, þæt is gemǣnre endebyrdnysse, forðan ðe hî magon hwîlon ætforan standan, hwîlon bæftan, swâswâ dêð ergo and igitur and gehwylce ôðre.