URBIS RŌMAE VIRĪ INLŪSTRĒS Complete text as printed

Text-only version I. Rōmānī imperiī exōrdium

Proca,1 rēx Albānōrum, Numitōrem et Amūlium fīliōs habuit. Numitōrī, quī nātū2 māior erat, rēgnum relīquit;3 sed Amūlius, pulsō4 frātre, rēgnāvit et, ut5 eum subole6 prīvāret,5 Rhēam Silviam, ēius fīliam, Vestae1 sacerdōtem fēcit, quae2 tamen 5 Rōmulum et Remum geminōs ēdidit.3 Eā4 rē cōgnitā Amūlius ipsam5 TEMPLE OF VESTA From a coin A VESTAL in vincula coniēcit,6 parvulōs alveō7 impositōs8 abiēcit in Tiberim, quī tunc forte super rīpās erat effūsus9; sed, relābente 10 flūmine, eōs aqua in siccō relīquit. Vāstae tum in iīs locīs sōlitūdinēs erant. Lupa, ut fāmā10 trāditum est, ad vāgītum11 accurrit, īnfantēs linguā10 lambit, ūbera eōrum ōrī7 15 mātremque12 sē gessit.

Cum13 lupa saepius14 ad parvulōs velutī ad catulōs reverterētur,13 Faustulus, pāstor rēgius,15 rē16 animadversā eōs tulit in casam et Accae Lārentiae coniugī dedit17 ēducandōs.18 Adultī19 deinde 20 hī inter pāstōrēs prīmō lūdicrīs20 certāminibus vīrēs auxēre,21 deinde vēnandō22 saltūs peragrāre et latrōnēs ā rapīnā23 pecorum arcēre coepērunt. Quārē cum13 iīs īnsidiātī essent13 latrōnēs, Remus captus est, Rōmulus24 vī sē dēfendit. Tum Faustulus, necessitāte compulsus,1 indicāvit Rōmulō quis esset2 eōrum 25 avus, quae māter. Rōmulus statim armātīs3 pāstōribus Albam4 properāvit.

Intereā Remum latrōnēs ad Amūlium rēgem perdūxērunt,5 eum accūsantēs, quasi6 Numitōris agrōs īnfēstāre solitus7 esset; CASA itaque Remus ā rēge Numitōrī ad8 supplicium 30 trāditus est; at cum Numitor, adulēscentis vultum cōnsīderāns, aetātem9 minimēque servīlem indolem comparāret, haud10 procul erat quīn nepōtem āgnōsceret. Nam Remus ōris līneāmentīs11 erat mātrī12 35 simillimus13 congruēbat. Ea rēs dum Numitōris animum anxium tenet,14 repente Rōmulus supervenit,15 frātrem līberat,15 interēmptō Amūliō avum Numitōrem in rēgnum restituit.15

B.C.

754.

Deinde Rōmulus et Remus urbem in iīsdem locīs, ubi expositī16 40 ubique ēducātī erant, condidērunt17; sed ortā18 inter eōs contentiōne, uter nōmen novae urbī daret19 eamque imperiō regeret, auspicia20 dēcrēvērunt21 adhibēre. Remus prior22 sex vulturēs, Rōmulus posteā duodecim vīdit. Sīc Rōmulus, victor auguriō,1 urbem Rōmam vocāvit. Ad2 novae urbis tūtēlam sufficere 45 vāllum vidēbātur. Cūius3 angustiās inrīdēns cum Remus saltū id trāiēcisset, eum īrātus4 Rōmulus interfēcit, hīs increpāns verbīs: “Sīc5 deinde, quīcumque alius trānsiliet moenia mea!” Ita sōlus potītus est imperiō6 Rōmulus.

Skip to next selection.

TIBER STATUE Paris

Text-only version II. Rōmulus, Rōmānōrum rēx prīmus 753-715 B.C.

Rōmulus7 imāginem urbis magis quam urbem fēcerat; incolae deerant.8 Erat in9 proximō lūcus10; hunc asȳlum fēcit. Et statim eō mīra vīs11 latrōnum pāstōrumque cōnfūgit. Cum12 vērō uxōrēs ipse1 populusque nōn habērent, lēgātōs circā vīcīnās 5 gentēs mīsit,2 quī3 societātem cōnūbiumque4 novō populō peterent.3 Nūsquam benīgnē audīta lēgātiō est; lūdibrium etiam additum5: “Cūr nōn fēminīs quoque asȳlum aperuistis? Id enim compār foret6 cōnūbium.” Rōmulus, aegritūdinem animī dissimulāns, lūdōs parat; indīcī7 deinde fīnitimīs spectāculum 10 iubet. Multī convēnēre8 studiō etiam9 videndae novae urbis, māximē Sabīnī cum līberīs et coniugibus. Ubi spectāculī tempus vēnit eōque10 conversae11 mentēs12 cum oculīs erant, tum sīgnō datō iuvenēs Rōmānī discurrunt, virginēs rapiunt.13

Haec14 fuit statim causa bellī. Sabīnī enim ob15 virginēs raptās ARMILLA 15 bellum adversus Rōmānōs sūmpsērunt,16 et cum Rōmae17 appropinquārent, Tarpēiam virginem nactī sunt,18 quae aquam forte19 extrā moenia petītum20 ierat. Hūius pater Rōmānae praeerat arcī. Titus Tatius, Sabīnōrum dux, Tarpēiae optiōnem mūneris 20 dedit, sī exercitum suum in Capitōlium perdūxisset.1 Illa petiit quod2 Sabīnī in sinistrīs manibus3 gererent,4 vidēlicet aureōs ānulōs et armillās. Quibus dolōsē prōmissīs, DEATH OF TARPĒIA Tarpēia Sabīnōs in arcem perdūxit, ubi Tatius scūtīs5 eam obruī iussit; nam et6 ea in laevīs7 25 habuerant.8 Sīc impia prōditiō celerī poenā5 vindicāta est.

Deinde Rōmulus ad certāmen prōcessit, et in eō locō, ubi nunc Rōmānum Forum9 est, pūgnam cōnseruit. Prīmō10 impetū vir inter11 Rōmānōs īnsīgnis, nōmine12 30 Hostīlius, fortissimē dīmicāns cecidit; cūius interitū13 cōnsternātī Rōmānī fugere coepērunt. Iam Sabīnī clāmitābant: “Vīcimus perfidōs hospites,14 imbellēs hostēs. Nunc sciunt longē15 aliud esse virginēs rapere,16 aliud pūgnāre16 cum virīs.” Tunc Rōmulus, arma ad caelum tollēns, Iovī aedem17 vōvit, et exercitus seu forte 35 seu dīvīnitus restitit.18 Itaque proelium redintegrātur; sed raptae mulierēs crīnibus19 passīs ausae sunt sē inter tēla volantia īnferre et hinc patrēs, hinc virōs ōrantēs,20 pācem conciliārunt.

Rōmulus, foedere21 cum Tatiō īctō, et Sabīnōs in urbem recēpit et rēgnum1 cum Tatiō sociāvit. Vērum haud ita multō post, 40 occīsō2 Tatiō, ad Rōmulum potentātus omnis recidit.3 Centum deinde ex seniōribus ēlēgit, quōrum cōnsiliō4 omnia ageret,5 quōs senātōrēs nōmināvit propter senectūtem. Trēs equitum6 centuriās cōnstituit, populum in trīgintā cūriās distribuit. Hīs ita ōrdinātīs, cum7 ad8 exercitum lūstrandum cōntiōnem in campō9 ad RŌMULUS AS QUIRĪNUS From a coin 45 Caprae10 palūdem habēret, subitō coorta est tempestās cum māgnō fragōre tonitribusque et Rōmulus ē cōnspectū ablātus11 est. Ad deōs trānsīsse vulgō crēditus12 est; cuī13 reī fidem fēcit Iūlius Proculus, vir nōbilis. Ortā14 enim 50 inter patrēs et plēbem sēditiōne, in cōntiōnem prōcessit,15 iūreiūrandō adfīrmāns vīsum16 ā sē Rōmulum augustiōre17 fōrmā, eundemque18 praecipere19 ut sēditiōnibus abstinērent20 et rem mīlitārem colerent20; futūrum21 ut omnium gentium dominī exsisterent. Aedēs in colle Quirīnālī 55 Rōmulō1 cōnstitūta,2 ipse3 prō deō cultus2 et Quirīnus est appellātus.

Skip to next selection.

Text-only version III. Numa Pompilius, Rōmānōrum rēx secundus 716-673 B.C.

Successit Rōmulō Numa Pompilius, vir inclitā iūstitiā4 et religiōne.4 Is Curibus,5 ex oppidō Sabīnōrum, accītus est. Quī cum Rōmam vēnisset, ut6 populum ferum religiōne mītigāret, sacra plūrima īnstituit. Āram Vestae cōnsecrāvit, et īgnem7 in ārā SELLA CURŪLIS From a coin 5 perpetuō alendum virginibus dedit. Flāminem8 Iovis sacerdōtem creāvit eumque īnsīgnī veste9 et curūlī10 sellā adōrnāvit. Dīcitur11 quondam ipsum Iovem ē caelō ēlicuisse.12 Hīc, ingentibus fulminibus in urbem dēmissīs, dēscendit in nemus 10 Aventīnum, ubi Numam docuit quibus sacrīs fulmina13 essent prōcūranda,13 et praetereā imperiī certa1 pīgnora populō Rōmānō datūrum sē esse prōmīsit. Numa laetus rem populō nūntiāvit. Postrīdiē omnēs ad aedēs2 rēgiās convēnērunt silentēsque exspectābant3 quid futūrum esset.4 Atque ANCĪLIA From a coin 15 sōle ortō dēlābitur ē caelō scissō5 scūtum, quod ancīle appellāvit Numa. Id nē6 fūrtō auferrī posset,6 Māmurium fabrum ūndecim scūta eādem fōrmā fabricāre iussit. Duodecim autem Saliōs7 Mārtis sacerdōtēs lēgit, quī ancīlia, sēcrēta 20 illa imperiī pīgnora, cūstōdīrent8 et Kalendīs IĀNUS Mārtiīs per urbem canentēs et rīte saltantēs ferrent.8 Annum in duodecim9 mēnsēs ad cursum lūnae dēscrīpsit; nefāstōs10 fāstōsque diēs fēcit; portās Iānō11 geminō12 aedificāvit 25 ut esset index pācis et bellī; nam apertus,13 in armīs esse cīvitātem, clausus,13 pācātōs circā omnēs populōs, sīgnificābat.

Lēgēs14 quoque plūrimās et ūtilēs tulit Numa. Ut vērō māiōrem īnstitūtīs15 suīs auctōritātem conciliāret, 30 simulāvit1 sibi2 cum deā Ēgeriā esse conloquia nocturna ēiusque3 monitū sē omnia, quae ageret, facere. Lūcus erat, quem4 medium fōns perennī rigābat aquā; eō saepe Numa sine arbitrīs5 sē īnferēbat, velut6 ad congressum deae; ita7 omnium animōs eā7 pietāte imbuit, ut fidēs8 ac iūsiūrandum nōn minus quam lēgum 35 et poenārum metus cīvēs continēret.9 Bellum quidem10 nūllum gessit, sed10 nōn minus cīvitātī prōfuit quam Rōmulus.11 Morbō12 exstīnctus in Iāniculō monte sepultus13 est. Ita duo14 deinceps rēgēs, ille bellō, hīc pāce, cīvitātem auxērunt. Rōmulus septem et trīgintā rēgnāvit annōs,15 Numa trēs et quadrāgintā.

Skip to next selection.

Text-only version IV. Tullus Hostīlius, Rōmānōrum rēx tertius 673-641 B.C.

Mortuō16 Numā Tullus Hostīlius rēx creātus est. Hīc nōn sōlum proximō17 rēgī dissimilis, sed ferōcior etiam Rōmulō18 fuit. Eō rēgnante1 bellum inter Albānōs et Rōmānōs exortum2 est. Ducibus3 Hostīliō et Fūfetiō placuit rem4 paucōrum certāmine5 5 fīnīrī. Erant apud Rōmānōs trigeminī frātrēs Horātiī, trēs apud Albānōs Cūriātiī. Cum6 eīs agunt rēgēs ut prō suā quisque patriā dīmicent7 ferrō. Foedus8 īctum est eā9 lēge, ut, unde10 victōria, ibi imperium esset.

Īctō foedere trigeminī arma capiunt et in medium inter duās 10 aciēs prōcēdunt. Cōnsēderant utrimque duo exercitūs. Datur sīgnum, īnfēstīque11 armīs ternī12 iuvenēs, māgnōrum13 exercituum animōs gerentēs, concurrunt. Ut prīmō concursū increpuēre14 arma micantēsque fulsēre15 gladiī, horror ingēns spectantēs16 perstringit. Cōnsertīs17 deinde manibus, statim duo Rōmānī alius 15 super alium exspīrantēs cecidērunt18; trēs Albānī vulnerātī. Ad19 cāsum Rōmānōrum conclāmāvit gaudiō exercitus Albānus. Rōmānōs iam spēs tōta dēserēbat. Ūnum Horātium trēs Cūriātiī circumsteterant.20 Forte21 is integer fuit; sed quia tribus impār erat, ut distraheret hostēs, fugam capessīvit,22 singulōs23 per intervālla 20 secūtūrōs esse ratus. Iam aliquantum1 spatiī ex eō locō, ubi pūgnātum est, aufūgerat, cum respiciēns videt ūnum ē Cūriātiīs haud procul ab sēsē abesse. In2 eum māgnō impetū redit, et dum Albānus exercitus inclāmat3 Cūriātiīs ut opem ferant frātrī, iam Horātius eum occīderat. Alterum4 deinde, priusquam5 25 tertius posset5 cōnsequī, interfēcit.

Iam singulī6 supererant,7 sed nec spē nec vīribus parēs.8 Alter9 erat intāctus ferrō et geminātā victōriā ferōx10; alter fessum11 vulnere, fessum cursū trahēbat12 corpus. Nec illud proelium fuit. Rōmānus exsultāns male sustinentem arma Cūriātium cōnficit,13 30 iacentem14 spoliat. Rōmānī ovantēs15 ac grātulantēs Horātium accipiunt et domum16 dēdūcunt. Prīnceps ībat Horātius, trium frātrum spolia prae sē gerēns. Cuī17 obvia fuit soror, quae dēspōnsa fuerat ūnī ex Cūriātiīs, vīsōque18 super umerōs frātris palūdāmentō spōnsī, quod ipsa cōnfēcerat, flēre et crīnēs19 solvere coepit. Movet 35 ferōcis iuvenis animum complōrātiō sorōris in tantō gaudiō pūblicō; itaque strictō20 gladiō trānsfīgit puellam, simul eam verbīs21 increpāns: “Abī22 hinc cum immātūrō amōre ad spōnsum, oblīta23 frātrum, oblīta patriae. Sīc eat,1 quaecumque Rōmāna lūgēbit hostem.”

40 Atrōx id vīsum est facinus2 patribus3 plēbīque; quārē raptus est in iūs4 Horātius et apud iūdicēs condemnātus. Iam accesserat līctor5 iniciēbatque6 laqueum. Tum Horātius ad populum prōvocāvit. Intereā pater Horātiī senex prōclāmābat fīliam suam iūre caesam7 esse; et iuvenem amplexus8 spoliaque Cūriātiōrum FASCĒS 45 ostentāns, ōrābat populum nē9 sē, quem paulō ante cum ēgregiā stirpe cōnspexissent,10 orbum līberīs11 faceret.9 Nōn tulit populus patris lacrimās iuvenemque12 absolvit admīrātiōne13 magis virtūtis quam iūre13 causae. Ut tamen caedēs 50 manifēsta expiārētur, pater quibusdam14 sacrificiīs perāctīs trānsmīsit per viam15 tigillum et fīlium capite adopertō velut sub iugum16 mīsit; quod tigillum Sorōrium17 appellātum est.

Nōn diū pāx18 Albāna mānsit19; nam Mettius 55 Fūfetius, dux Albānōrum, cum20 sē invidiōsum apud cīvēs vidēret,20 quod1 bellum ūnō2 paucōrum certāmine fīnīsset, ut3 rem corrigeret, Vēientēs Fīdēnatēsque adversus Rōmānōs concitāvit. Ipse, ā Tullō in4 auxilium arcessītus, aciem in collem subdūxit, ut fortūnam bellī exspectāret et sequerētur. Quā5 rē Tullus intellēctā 60 māgnā vōce ait6 suō illud iussū Mettium facere, ut hostēs ā tergō circumvenīrentur. Quō audītō hostēs territī et victī sunt. Posterō diē Mettius cum ad grātulandum Tullō vēnisset, iussū illīus quadrīgīs7 religātus et in8 dīversa distrāctus9 est. Deinde Tullus Albam propter ducis perfidiam dīruit et Albānōs Rōmam trānsīre iussit.10

65 Rōma interim crēvit11 Albae ruīnīs12; duplicātus est cīvium numerus; mōns Caelius urbī additus et, quō13 frequentius habitārētur,13 eam14 sēdem Tullus rēgiae cēpit ibique deinde habitāvit. Auctārum15 vīrium fīdūciā ēlātus16 bellum Sabīnīs indīxit. Pēstilentia īnsecūta1 est; nūlla tamen ab armīs quiēs dabātur. Crēdēbat 70 enim rēx bellicōsus2 salūbriōra mīlitiae3 quam domī esse iuvenum4 corpora, sed ipse quoque5 diuturnō morbō est implicitus. Tunc vērō adeō6 frāctī7 simul cum corpore sunt spīritūs8 illī ferōcēs, ut nūllī reī posthāc nisi sacrīs operam daret. Memorant Tullum fulmine9 īctum cum domō cōnflagrāsse. Tullus 75 māgnā glōriā bellī rēgnāvit annōs duōs et trīgintā.

Skip to next selection.

Text-only version V. Ancus Mārcius, Rōmānōrum rēx quārtus 641-616 B.C.

NUMA AND ANCUS

MĀRCIUS

Tullō mortuō10 Ancum Mārcium rēgem11 populus creāvit. Numae Pompiliī nepōs Ancus Mārcius erat, aequitāte12 et religiōne12 avō similis. Tunc Latīnī, cum quibus 5 Tullō rēgnante īctum foedus erat, sustulerant13 animōs, et incursiōnem in agrum Rōmānum fēcērunt. Ancus, priusquam14 eīs bellum indīceret,14 lēgātum mīsit, quī15 rēs repeteret, eumque1 mōrem posterī accēpērunt. Id autem hōc 10 modō fīēbat. Lēgātus, ubi ad fīnēs eōrum venit ā quibus rēs repetuntur, capite2 vēlātō “Audī, Iuppiter,” inquit3 “audīte, fīnēs hūius4 populī. Ego sum pūblicus5 nūntius populī Rōmānī; verbīs6 meīs fidēs sit.” Deinde peragit pōstulāta. Sī nōn dēduntur rēs quās expōscit, hastam in fīnēs hostium ēmittit bellumque 15 ita indīcit. Lēgātus, quī eā dē rē mittitur, Fētiālis7 rītusque bellī indīcendī Iūs Fētiāle appellātur.

Lēgātō Rōmānō rēs repetentī superbē respōnsum8 est ā Latīnīs; quārē bellum hōc9 modō eīs indictum est. Ancus, exercitū CARCER MAMERTĪNUS cōnscrīptō, profectus10 Latīnōs fūdit et 20 complūribus oppidīs dēlētīs cīvēs Rōmam trādūxit11. Cum12 autem in tantā hominum multitūdine facinora clandestīna fierent, Ancus carcerem13 in mediā urbe ad14 terrōrem incrēscentis audāciae aedificāvit. 25 Īdem nova moenia urbī circumdedit, Iāniculum montem ponte15 subliciō in Tiberī factō urbī cōniūnxit, in ōre1 Tiberis Ōstiam urbem condidit. Plūribus aliīs rēbus intrā paucōs annōs cōnfectīs; immātūrā morte praereptus obiit.

Skip to next selection.

Text-only version VI. Lūcius Tarquinius Prīscus, Rōmānōrum rēx quīntus 616-578 B.C.

Ancō rēgnante Lūcius Tarquinius, Tarquiniīs,2 ex Etrūriae urbe, profectus,3 cum coniuge et fortūnīs omnibus Rōmam commigrāvit. Additur haec fābula: advenientī4 aquila pilleum sustulit5 et super carpentum,6 cuī7 Tarquinius īnsidēbat, cum māgnō clangōre volitāns 5 rūrsus8 capitī9 aptē reposuit; inde sublīmis10 abiit. Tanaquil coniux, caelestium11 prōdigiōrum perīta, rēgnum12 eī portendī intellēxit; itaque, virum complexa, excelsa13 et alta13 spērāre eum iussit. Hās spēs cōgitātiōnēsque sēcum portantēs urbem ingressī1 sunt, domiciliōque ibi comparātō Tarquinius pecūniā et 10 indūstriā dīgnitātem atque etiam Ancī rēgis familiāritātem cōnsecūtus2 est; ā quō tūtor līberīs relīctus3 rēgnum intercēpit et ita administrāvit, quasi4 iūre adeptus5 esset.

Tarquinius Prīscus Latīnōs bellō domuit; Circum6 Māximum aedificāvit; dē7 Sabīnīs triumphāvit; mūrum8 lapideum urbī AUGUR 15 circumdedit. Equitum centuriās9 duplicāvit, nōmina mūtāre nōn potuit, dēterritus, ut ferunt, Attī Nāviī auctōritate. Attus enim, eā tempestāte10 augur inclitus, id fierī posse negābat, nisi11 avēs addīxissent11; īrātus rēx in12 20 experīmentum artis eum interrogāvit, fierīne posset13 quod ipse mente concēpisset14; Attus auguriō āctō fierī posse respondit. “Atquī hōc”15 inquit rēx “agitābam, num cōtem illam secāre novāculā possem.”13 “Potes16 ergō” inquit 25 augur, et rēx secuisse dīcitur. Tarquinius fīlium tredecim annōrum,17 quod in proeliō hostem percussisset,18 praetextā19 bullāque1 dōnāvit; unde2 haec3 ingenuōrum puerōrum īnsīgnia esse coepērunt.

Supererant4 duo Ancī fīliī, quī, aegrē ferentēs sē paternō5 30 rēgnō fraudātōs esse,6 rēgī īnsidiās parāvērunt. Ex pāstōribus duōs ferōcissimōs dēligunt ad patrandum facinus. Eī simulātā rixā in vēstibulō rēgiae tumultuantur. Quōrum7 clāmor cum8 penitus in rēgiam pervēnisset, vocātī ad rēgem pergunt. Prīmō uterque vōciferārī coepit et certātim9 alter alterī obstrepere. 35 Cum vērō iussī essent in vicem dīcere, ūnus ex10 compositō rem ōrdītur; dumque intentus in eum sē rēx tōtus āvertit, alter ēlātam11 secūrim in ēius caput dēiēcit, et relīctō12 in vulnere tēlō ambō forās sē prōripiunt.

Skip to next selection.

Text-only version VII. Servius Tullius, Rōmānōrum rēx sextus 578-534 B.C.

Post hunc Servius Tullius suscēpit imperium, genitus ex nōbilī fēminā,13 captīvā tamen et famulā. Quī cum in domō Tarquiniī Prīscī ēducārētur, ferunt14 prōdigium15 vīsū ēventūque mīrābile accidisse. Flammae1 speciēs puerī dormientis caput amplexa est. 5 Hōc vīsū Tanaquil summam2 eī dīgnitātem portendī intellēxit SIGNUM coniugīque suāsit ut3 eum haud secus ac suōs līberōs4 ēducāret.3 Is postquam adolēvit, et fortitūdine et cōnsiliō īnsīgnis fuit. In proeliō quōdam,5 in quō rēx Tarquinius adversus Sabīnōs cōnflīxit, mīlitibus6 sēgnius 10 dīmicantibus, raptum7 sīgnum in hostem mīsit. Cūius8 recipiendī grātiā Rōmānī tam ācriter pūgnāvērunt, ut et sīgnum et victōriam referrent. Quārē ā Tarquiniō gener adsūmptus est; et cum Tarquinius occīsus esset, Tanaquil, Tarquiniī uxor, mortem ēius cēlāvit, populumque 15 ex superiōre9 parte aedium adlocūta10 ait rēgem grave quidem, sed nōn lētāle vulnus accēpisse, eumque petere, ut interim dum convalēsceret,11 Serviō Tulliō12 dictō audientēs essent. Sīc13 Servius Tullius rēgnāre coepit, sed rēctē imperium administrāvit. Sabīnōs subēgit14; montēs trēs, Quirīnālem, Vīminālem, Ēsquilīnum 20 urbī adiūnxit; fossās15 circā mūrum dūxit. Īdem cēnsum16 ōrdināvit, et populum in classēs17 et centuriās18 distribuit.

Servius Tullius aliquod urbī decus addere volēbat. Iam1 tum inclitum erat Diānae Ephesiae fānum.2 Id commūniter3 ā cīvitātibus DIANA OF EPHESUS Asiae factum fāma ferēbat. Itaque Latīnōrum 25 populīs suāsit ut et4 ipsī fānum Diānae cum5 populō Rōmānō Rōmae in Aventīnō monte aedificārent. Quō6 factō, bōs mīrae māgnitūdinis7 cuīdam Latīnō nāta8 dīcitur, et respōnsum somniō datum8 eum populum summam imperiī habitūrum,8 30 cūius cīvis bovem illam Diānae immolāsset.9 Latīnus10 bovem ad fānum Diānae ēgit et causam sacerdōtī Rōmānō exposuit. Ille callidus11 dīxit prius eum vīvō flūmine manūs abluere dēbēre. Latīnus dum ad Tiberim12 dēscendit, sacerdōs bovem immolāvit. 35 Ita imperium cīvibus sibique glōriam adquīsīvit.

Servius Tullius fīliam alteram ferōcem, mītem alteram habēns,13 cum Tarquiniī fīliōs parī esse animō14 vidēret, ferōcem15 mītī, mītem ferōcī in mātrimōnium dedit, nē duo violenta ingenia mātrimōniō iungerentur. Sed mītēs seu forte seu fraude periērunt; 40 ferōcēs mōrum similitūdō coniūnxit. Statim Tarquinius SACRIFICE ā Tulliā1 incitātus advocātō2 senātū rēgnum paternum repetere coepit. Quā3 rē audītā Servius dum ad Cūriam contendit, iussū Tarquiniī per gradūs4 dēiectus et 45 domum refugiēns interfectus est. Tullia carpentō vecta in Forum properāvit et cōniugem ē Cūriā ēvocātum prīma rēgem salūtāvit; cūius iussū cum ē turbā ac tumultū dēcessisset5 domumque redīret, 50 vīsō patris corpore, cunctantem et frēna mūliōnem inhibentem super ipsum6 corpus carpentum agere iussit, unde7 vīcus ille Scelerātus dictus est. Servius Tullius rēgnāvit annōs quattuor et quadrāgintā.

Skip to next selection.

Text-only version VIII. Tarquinius Superbus, Rōmānōrum rēx septimus et ūltimus 534-510 B.C.

Tarquinius Superbus rēgnum scelestē8 occupāvit.9 Tamen bellō strēnuus Latīnōs Sabīnōsque domuit. Urbem Gabiōs in potestātem redēgit fraude Sextī fīliī. Is cum indīgnē ferret eam urbem ā patre expūgnārī nōn posse,10 ad Gabīnōs sē contulit, patris saevitiam 5 in sē conquerēns. Benīgnē ā Gabīnīs exceptus paulātim eōrum benevolentiam cōnsequitur, fīctīs blanditiīs ita eōs adliciēns, ut apud omnēs plūrimum posset,1 et ad postrēmum dux bellī ēligerētur. Tum ē suīs ūnum ad patrem mittit scīscitātum2 quidnam sē3 facere vellet. Pater nūntiō fīliī nihil respondit, sed 10 velut dēlīberābundus4 in hortum trānsiit ibique inambulāns sequente nūntiō altissima5 papāverum capita baculō dēcussit. Nūntius, fessus exspectandō, rediit Gabiōs. Sextus, cōgnitō silentiō patris et factō,6 intellēxit7 quid vellet pater. Prīmōrēs cīvitātis interēmit patrīque urbem sine ūllā dīmicātiōne 15 trādidit.

Posteā rēx Ardeam urbem obsidēbat. Ibi cum in castrīs essent, Tarquinius Collātīnus, sorōre8 rēgis nātus, forte cēnābat apud Sextum Tarquinium cum iuvenibus9 rēgiīs. Incidit10 dē uxōribus mentiō; cum suam ūnusquisque laudāret, placuit experīrī. 20 Itaque citātīs11 equīs Rōmam āvolant; rēgiās12 nurūs in convīviō13 et lūxū dēprehendunt. Pergunt inde Collātiam14; Lucrētiam, Collātīnī uxōrem, inter ancillās lānae15 dēditam inveniunt. Ea ergō cēterīs praestāre iūdicātur. Paucīs interiectīs diēbus Sextus Collātiam rediit et Lucrētiae vim16 attulit. Illa posterō diē, advocātīs 25 patre et coniuge, rem exposuit et sē cultrō, quem sub veste abditum habēbat, occīdit. Conclāmat vir paterque et in1 exitium rēgum coniūrant. Tarquiniō2 Rōmam redeuntī clausae sunt urbis portae et exsilium indictum.3

In antīquīs annālibus memoriae haec sunt prōdita.4 Anus 30 hospita atque incōgnita ad Tarquinium quondam Superbum rēgem adiit,5 novem librōs ferēns, quōs esse dīcēbat dīvīna ōrācula: eōs sē velle6 vēnumdare. Tarquinius pretium percontātus est: mulier nimium atque immēnsum popōscit. Rēx, quasi7 anus aetāte dēsiperet, dērīsit.8 Tum illa foculum cum īgnī appōnit et trēs librōs 35 ex novem deūrit; et, ecquid reliquōs sex eōdem pretiō9 emere vellet, rēgem interrogāvit. Sed Tarquinius id multō rīsit magis, dīxitque anum iam procul dubiō dēlīrāre. Mulier ibīdem statim trēs aliōs librōs exūssit10; atque id11 ipsum dēnuō placidē rogat, ut12 trēs reliquōs eōdem illō pretiō emat. Tarquinius ōre13 iam 40 sēriō atque attentiōre animō13 fit; eam14 cōnstantiam cōnfīdentiamque nōn neglegendam15 intellegit: librōs trēs reliquōs mercātur nihilō minōre pretiō9 quam quod erat petītum prō omnibus. Sed eam mulierem tunc ā Tarquiniō dīgressam16 posteā nūsquam locī vīsam15 cōnstitit. Librī17 trēs in sacrāriō conditī Sibyllīnīque 45 appellātī. Ad eōs, quasi ad ōrāculum, Quīndecemvirī adeunt, cum diī immortālēs pūblicē cōnsulendī sunt.

Skip to next selection.

Text-only version IX. Iūnius Brūtus, Rōmānōrum cōnsul prīmus

Iūnius Brūtus, sorōre1 Tarquiniī Superbī nātus, cum2 eandem fortūnam timēret, in quam frāter inciderat, quī ob dīvitiās et prūdentiam ab avunculō erat occīsus, stultitiam finxit, unde Brūtus dictus est. Profectus3 Delphōs4 cum Tarquiniī fīliīs, 5 quōs pater ad Apollinem mūneribus honōrandum mīserat, baculō5 sambūceō aurum inclūsum dōnō6 tulit deō. Perāctīs deinde mandātīs patris, iuvenēs Apollinem cōnsulunt quisnam ex ipsīs Rōmae7 rēgnātūrus esset.8 Respōnsum est eum Rōmae7 summam potestātem habitūrum, quī prīmus mātrem ōsculātus esset.9 Tunc 10 Brūtus, velut sī cāsū prōlāpsus10 cecidisset, terram ōsculātus est, scīlicet quod ea commūnis māter omnium mortālium esset.

B.C.

509.

Expulsīs rēgibus duo cōnsulēs11 creātī sunt, Iūnius Brūtus et Tarquinius Collātīnus12 Lucrētiae marītus. At lībertās modo parta13 per dolum et prōditiōnem paene āmissa est. 15 Erant in iuventūte Rōmānā adulēscentēs aliquot, sodālēs adulēscentium Tarquiniōrum.14 Hī cum lēgātīs, quōs rēx ad bona sua repetenda Rōmam mīserat, dē restituendīs rēgibus conloquuntur, ipsōs Brūtī cōnsulis fīliōs in societātem cōnsiliī adsūmunt. Sermōnem eōrum ex servīs ūnus excēpit; rem ad cōnsulēs dētulit. 20 Datae15 ad Tarquinium lītterae manifēstum facinus fēcērunt. Prōditōrēs in vincula coniectī sunt, deinde damnātī. Stābant ad pālum dēligātī iuvenēs nōbilissimī; sed ā cēterīs līberī cōnsulis omnium in sē oculōs āvertēbant. Cōnsulēs in sēdem prōcessēre16 suam, missīque līctōrēs nūdātōs1 virgīs caedunt secūrīque feriunt. 25 Suppliciī nōn spectātor modo, sed et2 exāctor erat Brūtus, quī tunc patrem exuit, ut cōnsulem ageret.3

Tarquinius deinde bellō apertō rēgnum reciperāre cōnātus4 est. Equitibus praeerat Ārūns, Tarquiniī fīlius: rēx ipse cum legiōnibus sequēbātur. Obviam hostī5 cōnsulēs 30 eunt; Brūtus ad explōrandum cum equitātū antecessit. Ārūns, ubi procul Brūtum āgnōvit,6 īnflammātus īrā “Ille est vir” inquit “quī nōs patriā expulit; ipse7 ēn ille nostrīs decorātus īnsīgnibus māgnificē incēdit.” Tum 35 concitat calcāribus equum atque in ipsum cōnsulem dīrigit; Brūtus avidē sē certāminī offert. Adeō8 īnfēstīs animīs concurrērunt, ut ambō hastā trānsfīxī caderent; fugātus tamen proeliō est Tarquinius. Alter9 cōnsul Rōmam triumphāns rediit. Brūtī conlēgae fūnus, quantō10 potuit apparātū, fēcit. 40 Brūtum mātrōnae, ut parentem, annum lūxērunt.11

Skip to next selection.

Text-only version X. Mūcius Scaevola

Cum Porsena12 Rōmam obsidēret, Mūcius, vir Rōmānae13 cōnstantiae, senātum adiit et veniam14 trānsfugiendī petiit, necem B.C. 507 rēgis reprōmittēns. Acceptā1 potestāte cum in castra Porsenae vēnisset, ibi in cōnfertissimā turbā prope tribūnal cōnstitit. 5 Stīpendium tunc forte2 mīlitibus dabātur et scrība cum rēge parī3 ferē ōrnātū sedēbat. Mūcius, īgnōrāns uter rēx esset, illum prō rēge occīdit. Apprehēnsus et ad rēgem pertrāctus4 dextram accēnsō5 ad sacrificium foculō iniēcit, velut manum pūniēns, quod6 in caede peccāsset. Attonitus mīrāculō rēx 10 iuvenem āmovērī ab altāribus iussit. Tum Mūcius, quasi beneficium remūnerāns, ait trecentōs adversus eum7 suī similēs coniūrāsse. Quā rē ille territus8 bellum acceptīs obsidibus dēposuit.9 Mūciō prāta trāns Tiberim data,10 ab eō Mūcia appellāta. Statua quoque eī11 honōris grātiā cōnstitūta est.

Skip to next selection.

Text-only version XI. Fabiī trecentī sex 479-477 B.C.

Cum12 adsiduīs Vēientium13 incursiōnibus vexārentur12 Rōmānī, Fabia gēns senātum adit; cōnsul Fabius prō gente loquitur: “Vōs alia bella cūrāte; Fabiōs14 hostēs Vēientibus date: id bellum prīvātō sūmptū15 gerere nōbīs16 in animō est.” Grātiae eī 5 ingentēs āctae sunt. Cōnsul ē Cūriā ēgressus, comitante1 Fabiōrum āgmine, domum rediit. Mānat tōtā urbe rūmor; Fabium ad2 caelum laudibus ferunt. Fabiī posterō diē arma capiunt. Numquam3 exercitus neque minor numerō neque clārior fāmā et admīrātiōne hominum per urbem incessit. Ībant sex et trecentī 10 mīlitēs, omnēs patriciī, omnēs ūnīus gentis. Ad Cremeram flūmen perveniunt. Is opportūnus vīsus est locus commūniendō praesidiō.4 Hostēs nōn5 semel fūsī pācem supplicēs6 petunt.

Vēientēs7 pācis impetrātae cum brevī paenituisset,8 redintegrātō bellō iniērunt cōnsilium īnsidiīs ferōcem hostem captandī. 15 Multō successū Fabiīs9 audācia crēscēbat. Cum igitur pālātī passim agrōs populārentur, pecora ā Vēientibus obviam10 ācta sunt; ad quae prōgressī Fabiī in īnsidiās dēlāpsī11 omnēs ad ūnum periērunt. Diēs, quō id factum est, inter nefāstōs relātus12 est; porta, quā profectī erant, Scelerāta est appellāta. Ūnus 20 omnīnō superfuit ex eā gente, quī propter aetātem impūberem domī13 relīctus14 erat. Is15 genus propāgāvit ad Quīntum16 Fabium Māximum, quī Hannibalem morā17 frēgit.18

Skip to next selection.

Text-only version XII. Lūcius Virgīnius

Annō trecentēsimō1 ab urbe2 conditā prō duōbus cōnsulibus decemvirī creātī sunt, quī3 adlātās ē Graeciā lēgēs populō prōpōnerent.4 Duodecim5 tabulīs6 eae sunt perscrīptae. Cēterum decemvirī7 suā8 ipsōrum īnsolentiā in exitium āctī sunt. Nam 5 ūnus ex iīs Appius Claudius virginem plēbēiam adamāvit. Quam9 cum Appius nōn posset pretiō ac spē perlicere, ūnum ē clientibus10 subōrnāvit, quī eam in11 servitūtem dēpōsceret,12 facile victūrum13 sē spērāns, cum ipse esset et accūsātor et iūdex. Lūcius Virgīnius, puellae pater, tunc aberat mīlitiae causā. Cliēns igitur 10 virginī14 venientī in Forum (namque ibi in tabernīs litterārum15 lūdī erant) iniēcit manum, adfīrmāns suam esse servam. Eam sequī sē iubet; nī faciat,16 minātur sē vī abstrāctūrum. Pavidā puellā17 stupente,17 ad clāmōrem nūtrīcis fit concursus. Itaque cum ille puellam vī nōn posset abdūcere, eam vocat in iūs, ipsō 15 Appiō17 iūdice.17

Intereā missī nūntiī ad Virgīnium properant. Is commeātū sūmptō ā castrīs profectus prīmā lūce Rōmam advēnit, cum iam cīvitās in Forō exspectātiōne ērēcta stābat. Virgīnius statim in Forum lacrimābundus et cīvium opem implōrāns fīliam suam 20 dēdūcit. Neque1 eō sētius Appius, cum in tribūnal ēscendisset, Virgīniam clientī suō addīxit. Tum pater, ubi nihil ūsquam auxiliī2 vīdit, “Quaesō,” inquit “Appī, īgnōsce patriō dolōrī3; sine mē fīliam ultimum adloquī.” Datā veniā pater cum fīliam sēdūxisset, ab laniō cultrō4 adreptō pectus puellae trānsfīgit. 25 Tum vērō sibi viam facit et respersus cruōre ad exercitum profugit et mīlitēs ad vindicandum facinus accendit. Concitātus exercitus montem Aventīnum īnsēdit; decem tribūnōs5 mīlitum B.C. 449. creāvit; decemvirōs magistrātū sē abdicāre coēgit6 eōsque omnēs aut morte aut exiliō multāvit; ipse Appius Claudius in carcerem 30 coniectus mortem sibi cōnscīvit.7

Skip to next selection.

Text-only version XIII. Titus Mānlius Torquātus

Titus Mānlius ob ingeniī et linguae tarditātem ā patre rūs8 relēgātus erat. Quī cum audīvisset patrī9 diem dictam esse ā Pompōniō, tribūnō plēbis, cēpit cōnsilium rudis quidem et agrestis animī,10 sed pietāte laudābile. Cultrō succinctus māne in 5 urbem atque ā portā cōnfēstim ad11 Pompōnium pergit: intrōductus12 cultrum stringit et super lectum Pompōniī stāns sē eum trānsfīxūrum minātur, nisi ab inceptā accūsātiōne dēsistat.13 Pavidus tribūnus, quīppe1 quī cerneret ferrum ante oculōs micāns, accūsātiōnem dīmīsit. Ea rēs adulēscentī2 eō3 māiōrī4 fuit honōrī 10 quod animum ēius acerbitās paterna ā pietāte nōn āvertisset, ideōque eōdem annō tribūnus mīlitum factus est.

Cum posteā Gallī5 ad tertium6 lapidem trāns Aniēnem fluvium castra posuissent, exercitus Rōmānus ab urbe profectus in citeriōre MĪLIĀRIUM rīpā fluviī cōnstitit. Pōns in mediō7 erat: tunc Gallus B.C. 361. 15 eximiā corporis māgnitūdine in vacuum pontem prōcessit et quam8 māximā vōce potuit “Quem nunc” inquit “Rōma fortissimum habet, is prōcēdat9 agedum ad pūgnam, ut ēventus certāminis nostrī ostendat utra gēns bellō sit melior.” Diū inter 20 prīmōrēs iuvenum Rōmānōrum silentium fuit. Tum Titus Mānlius ex statiōne ad imperātōrem pergit: “Iniussū10 tuō,” inquit, “imperātor, extrā ōrdinem numquam pūgnāverim,11 nōn sī certam victōriam videam11; sī tū permittis, volō ego illī bēluae ostendere mē ex eā 25 familiā ortum esse, quae Gallōrum āgmen ex rūpe Tarpēiā dēiēcit.”12 Cuī imperātor “Macte1 virtūte,” inquit “Tite Mānlī, estō: perge et nōmen Rōmānum invictum praestā.”

Armant deinde iuvenem aequālēs: scūtum capit, Hispānō2 cingitur3 gladiō, ad propiōrem4 pūgnam habilī. Exspectābat eum GLADIUS 30 Gallus stolidē laetus et linguam ab inrīsū exserēns. Ubi cōnstitēre5 inter duās aciēs, Gallus ēnsem cum ingentī sonitū in arma Mānliī dēiēcit. Mānlius vērō inter corpus et arma Gallī sēsē īnsinuāns ūnō6 alterōque īctū ventrem trānsfōdit et in spatium ingēns 35 ruentem porrēxit hostem; iacentī7 torquem dētrāxit, quem cruōre respersum8 collō9 circumdedit10 suō. Dēfīxerat pavor11 cum admīrātiōne Gallōs; Rōmānī alacrēs obviam mīlitī suō prōgrediuntur et grātulantēs laudantēsque ad imperātōrem perdūcunt. Mānlius 40 inde Torquātī cōgnōmen accēpit.

B.C.

340.

Īdem Mānlius, posteā cōnsul factus bellō Latīnō, ut dīsciplīnam mīlitārem restitueret, ēdīxit nē12 quis extrā ōrdinem in hostēs pūgnāret. T. Mānlius,13 cōnsulis fīlius, cum propius forte ad statiōnem hostium 45 accessisset, is, quī Latīnō equitātuī praeerat, ubi cōnsulis fīlium āgnōvit,14 “Vīsne” inquit “congredī mēcum, ut singulāris certāminis ēventū cernātur, quantum eques Latīnus Rōmānō praestet?” Mōvit ferōcem animum iuvenis seu īra seu dētrēctandī15 certāminis pudor. Itaque oblītus1 imperiī2 paternī in certāmen 50 ruit et Latīnum3 ex equō excussum trānsfīxit spoliīsque lēctīs LĪCTOR in castra ad patrem vēnit. Extemplō fīlium āversātus cōnsul mīlitēs classicō advocat. Quī postquam frequentēs convēnēre, “Quandōquidem” inquit “tū, fīlī, contrā imperium cōnsulis pūgnāstī, oportet4 55 dīsciplīnam, quam solvistī, poenā5 tuā restituās. Trīste exemplum, sed in6 posterum salūbre iuventūtī eris. Ī,7 līctor, dēligā8 ad pālum.” Metū omnēs obstupuēre; sed postquam cervīce caesā fūsus est cruor, in questūs et lāmenta ērūpēre.9 Mānliō Rōmam redeuntī seniōrēs tantum 60 obviam exiērunt: iuventūs et tunc eum et omnī10 deinde vītā exsecrāta est.

Operae pretium erit aliud sevēritātis dīsciplīnae Rōmānae exemplum prōferre, simul ut appāreat quam facile sevēritās in11 crūdēlitātem et furōrem abeat. Cn. Pīsō fuit12 vir ā multīs vitiīs 65 integer, sed prāvus et cuī13 placēbat prō cōnstantiā rigor. Is cum īrātus ad mortem dūcī iussisset mīlitem, quasi14 interfēcisset commīlitōnem, cum quō ēgressus erat ē castrīs et sine quō redierat, rogantī15 tempus aliquod ad conquīrendum16 nōn dedit. Damnātus mīles extrā castrōrum vāllum ductus est et iam cervīcem 70 porrigēbat, cum subitō appāruit ille commīlitō, quī occīsus17 dīcēbātur. Tunc centuriō suppliciō praepositus condere gladium carnificem iubet. Ambō commīlitōnēs alter alterum complexī ingentī concursū et māgnō gaudiō exercitūs dēdūcuntur ad Pīsōnem. Ille cōnscendit tribūnal furēns et utrumque ad mortem 75 dūcī iubet, adicit et centuriōnem, quī damnātum mīlitem redūxerat, haec praefātus1: “Tē morte plectī iubeō, quia iam damnātus es; tē, quia causa damnātiōnis commīlitōnī fuistī; tē, quia iussus occīdere mīlitem imperātōrī2 nōn pāruistī.”

Cēterum Mānliānae gentis3 propriam ferē fuisse4 illam in 80 fīliōs acerbitātem alius Mānlius, illīus dē quō suprā dīximus nepōs, ostendit. Cum Macedonum lēgātī Rōmam vēnissent conquestum5 dē Sīlānō, Mānliī Torquātī fīliō, quod praetor6 prōvinciam expīlāsset,7 pater, avītae sevēritātis hērēs, petiit ā patribus8 cōnscrīptīs nē quid dē eā rē statuerent, antequam ipse īnspexisset 85 Macedonum et fīliī suī causam. Id ā senātū libenter concessum est virō summae9 dīgnitātis, cōnsulārī iūrisque cīvīlis perītissimō. Itaque, īnstitūtā domī cōgnitiōne causae, sōlus per tōtum bīduum utramque partem audiēbat ac tertiō diē prōnūntiāvit fīlium suum vidērī nōn tālem fuisse in prōvinciā, quālēs ēius māiōrēs fuissent, 90 et in cōnspectum suum deinceps venīre vetuit. Tam trīstī patris iūdiciō perculsus10 lūcem11 ulterius intuērī nōn sustinuit et proximā12 nocte vītam suspendiō fīnīvit. Perēgerat13 Torquātus sevērī et religiōsī iūdicis partēs,14 satisfactum erat reī pūblicae, habēbat ultiōnem Macedonia, at nōndum erat īnflexus patris rigor. Igitur 95 nē15 exsequiīs quidem fīliī interfuit, ut patribus mōs erat apud Rōmānōs, et eō ipsō diē, quō fūnus ēius dūcēbātur, aurēs, ut solēbat, volentibus cōnsulere sē dē iūre praebuit.

Skip to next selection.

Text-only version XIV. Pūblius Decius

B.C.

343.

P. Decius,1 Valeriō2 Māximō et Cornēliō Cossō cōnsulibus, tribūnus mīlitum fuit. Exercitū Rōmānō in angustiīs Gaurī montis clausō3 Decius ēditum collem cōnspexit imminentem hostium castrīs. Acceptō praesidiō verticem4 occupāvit, hostēs 5 terruit, cōnsulī spatium dedit ad subdūcendum āgmen in aequiōrem CORŌNA CĪVICA locum. Ipse, colle, quem īnsēderat,5 undique armātīs circumdatō, intempestā nocte per6 mediās hostium cūstōdiās somnō oppressās7 incolumis ēvāsit. Quā rē ab exercitū 10 dōnātus est corōnā cīvicā, quae dabātur eī, quī cīvēs in bellō servāsset. Cōnsul fuit bellō B.C. 340. Latīnō cum Mānliō8 Torquātō. Hōc bellō cum9 utrīque cōnsulī somniō obvēnisset eōs victōrēs futūrōs, quōrum dux in proeliō cecidisset, 15 convēnit inter eōs utī, utrīus cornū in aciē labōrāret, is diīs10 sē Mānibus dēvovēret. Inclīnante suā parte Decius sē et hostēs diīs Mānibus dēvōvit.11 Armātus in equum īnsiluit ac sē in mediōs hostēs immīsit: corruit obrutus tēlīs et victōriam suīs relīquit.

Skip to next selection.

Text-only version XV. Mānius Curius

Mānius Curius contrā Samnītēs profectus1 eōs ingentibus proeliīs vīcit.2 In quō bellō cum permultum agrī3 hominumque3 māximam vim4 cēpisset,5 ipse inde6 dītārī adeō7 nōluit, ut, cum interversae8 pecūniae arguerētur, catīllō9 līgneō, quō10 ūtī ad 5 sacrificia cōnsuēverat,11 in medium prōlātō iūrāret sē nihil amplius dē praedā hostīlī in domum suam convertisse. Curiō12 ad focum sedentī in agrestī scamnō et ex līgneō catīllō cēnantī cum māgnum aurī pondus Samnītēs attulissent,13 repudiātī ab eō sunt dīxitque nōn14 aurum habēre15 sibi praeclārum vidērī, sed iīs quī habērent 10 aurum imperāre.15 Quō respōnsō Curius Samnītibus ostendit sē neque aciē vincī neque pecūniā corrumpī posse. Agrī captī septēna iūgera populō virītim dīvīsit16; cumque ipsī senātus iūgera quīnquāgintā adsīgnāret, plūs accipere nōluit quam singulīs cīvibus erat datum, dīxitque perniciōsum esse cīvem,17 quī eō,18 quod 15 reliquīs tribuerētur, contentus nōn esset.19

Posteā cōnsul creātus adversus Pyrrhum missus est: cumque in Capitōliō dēlēctum habēret et iūniōrēs taediō20 bellī nōmina21 nōn darent, coniectīs in ūrnam omnium tribuum nōminibus prīmum22 nōmen ūrnā extrāctum citārī iussit et cum adulēscēns nōn 20 respondēret, bona23 ēius hastae subiēcit, deinde cum is questus1 dē iniūriā cōnsulis tribūnōs2 plēbis appellāsset, ipsum quoque vēndidit, nihil3 opus esse reī pūblicae eō cīve,4 quī nescīret pārēre, dīcēns. Neque tribūnī plēbis adulēscentī5 auxiliō5 fuērunt; posteāque rēs6 in cōnsuētūdinem abiit, ut dēlēctū rīte āctō, 25 quī7 mīlitiam dētrēctāret, in servitūtem vēnderētur. Hōc8 terrōre cēterī adāctī9 nōmina prōmptius dedērunt.

Hīs cōpiīs Curius Pyrrhī exercitum cecīdit10 dēque eō rēge triumphāvit. Īnsīgnem11 triumphum fēcērunt quattuor elephantī ELEPHANT cum turribus suīs, tum prīmum Rōmae12 30 vīsī. Victus rēx relīctō Tarentī12 praesidiō in Ēpīrum revertit. Cum13 autem bellum renovātūrus putārētur, Mānium Curium iterum cōnsulem fierī placuit.14 Sed inopīnāta mors rēgis Rōmānōs metū 35 līberāvit. Pyrrhus enim, dum Argōs oppūgnat,15 urbem iam ingressus ā iuvene quōdam Argīvō lanceā leviter vulnerātus est. Māter adulēscentis, anus paupercula, cum aliīs mulieribus ē tēctō domūs proelium 40 spectābat; quae cum vīdisset Pyrrhum in auctōrem vulneris suī māgnō impetū ferrī,16 perīculō fīliī suī commōta prōtinus tēgulam corripuit et utrāque manū lībrātam17 in caput rēgis dēiēcit.

Skip to next selection.

Text-only version XVI. Gāius Duīlius

COLUMNA RŌSTRĀTA

OF DUĪLIUS

Gāius Duīlius Poenōs nāvālī pūgnā prīmus1 dēvīcit. Quī cum vidēret nāvēs Rōmānās ā Pūnicīs vēlōcitāte superārī, manūs ferreās sīve corvōs, māchinam ad comprehendendās hostium nāvēs 5 tenendāsque ūtilem, excōgitāvit. Quae2 manūs ubi hostīlem apprehenderant nāvem, superiectō ponte trānsgrediēbātur Rōmānus3 et in ipsōrum4 ratibus comminus dīmicābant, unde5 Rōmānīs, quī rōbore praestābant, facilis victōria fuit. Celeriter sunt 10 expūgnātae nāvēs Pūnicae trīgintā, in quibus etiam praetōria6 septirēmis7 capta est, mersae8 tredecim.

TĪBĪCEN

Duīlius victor Rōmam reversus prīmus nāvālem triumphum ēgit. Nūlla victōria Rōmānīs grātior fuit, quod9 invictī terrā 15 iam etiam marī plūrimum10 possent.9 Itaque Duīliō concessum est, ut per omnem vītam praelūcente fūnāli et praecinente tībīcine ā cēnā redīret.11

Hannibal, dux classis Pūnicae, ē nāvī 20 quae iam capiēbātur, in scapham saltū sē dēmittēns Rōmānōrum manūs effūgit. Veritus autem, nē12 in patriā classis13 āmissae poenās daret, cīvium odium āstūtiā āvertit, nam ex illā īnfēlīcī pūgnā priusquam1 clādis nūntius domum2 pervenīret1 quendam ex amīcīs Carthāginem2 mīsit. Quī postquam cūriam intrāvit, 25 “Cōnsulit” inquit “vōs Hannibal, cum3 dux Rōmānōrum māgnīs cōpiīs maritimīs īnstrūctīs advēnerit,3 num cum eō cōnflīgere dēbeat?” Acclāmāvit ūniversus senātus nōn esse dubium quīn4 cōnflīgī oportēret. Tum ille “Cōnflīxit” inquit “et superātus est.” Ita nōn potuērunt factum damnāre, quod ipsī fierī dēbuisse 30 iūdicāverant. Sīc Hannibal victus crucis supplicium effūgit: nam eō5 poenae genere dux rē6 male gestā apud Poenōs adficiēbātur.

Skip to next selection.

Text-only version XVII. Mārcus Atīlius Rēgulus

B.C.

256.

Mārcus Rēgulus cum Poenōs māgnā clāde7 adfēcisset, Hannō Carthāginiēnsis ad eum vēnit, quasi dē pāce āctūrus,8 rē vērā ut8 tempus extraheret,8 dōnec9 novae cōpiae ex Āfricā advenīrent.9 Is ubi ad cōnsulem accessit, exortus10 est mīlitum 5 clāmor audītaque vōx, idem11 huīc faciendum esse, quod paucīs ante annīs12 Cornēliō cōnsulī ā Poenīs factum esset. Cornēlius enim, velut in conloquium per fraudem ēvocātus, ā Poenīs comprehēnsus erat et in vincula coniectus. Iam Hannō timēre incipiēbat, sed perīculum āstūtō respōnsō āvertit: “Hōc vērō” inquit 10 “sī fēceritis,1 nihilō2 eritis Āfrīs3 meliōrēs.” Cōnsul tacēre iussit eōs, quī pār4 parī referrī volēbant, et conveniēns5 gravitātī Rōmānae respōnsum dedit: “Istō tē metū, Hannō, fidēs Rōmāna līberat.” Dē pāce, quia neque Poenus sēriō agēbat et cōnsul victōriam quam pācem mālēbat, nōn convēnit.

15 Rēgulus deinde in Āfricam prīmus6 Rōmānōrum ducum trāiēcit. Clypeam urbem et trecenta7 castella expūgnāvit, neque8 cum hominibus tantum, sed etiam cum mōnstrīs dīmicāvit. Nam cum ad flūmen Bagradam castra habēret, anguis mīrā māgnitūdine exercitum Rōmānōrum vexābat; multōs mīlitēs ingentī ōre corripuit; 20 plūrēs caudae verbere ēlīsit9; nōnnūllōs ipsō pēstilentis hālitūs adflātū exanimāvit. Neque is tēlōrum īctū perforārī poterat, dūrissimā10 squāmārum lōrīcā omnia tēla facile repellente. Cōnfugiendum11 fuit ad māchinās advectīsque ballistīs12 et catapultīs, velut13 arx quaedam mūnīta, dēiciendus hostis fuit. 25 Tandem saxōrum pondere oppressus14 iacuit, sed cruōre suō flūmen corporisque pēstiferō adflātū vīcīna loca īnfēcit Rōmānōsque castra inde submovēre coēgit.15 Corium bēluae, centum et vīgintī pedēs16 longum, Rōmam mīsit Rēgulus.

Huīc ob rēs17 bene gestās imperium in annum proximum prōrogātum 30 est. Quod ubi cōgnōvit Rēgulus, scrīpsit senātuī vīlicum suum in agellō, quem septem iūgerum1 habēbat, mortuum esse et servum, occāsiōnem nactum,2 aufūgisse ablātō īnstrūmentō3 rūsticō ideōque petere sē ut sibi4 successor in Āfricam mitterētur, nē, dēsertō agrō, nōn esset unde5 uxor et līberī alerentur.6 35 Senātus, acceptīs litterīs, rēs quās Rēgulus āmīserat pūblicā pecūniā redimī iussit, agellum colendum7 locāvit, alimenta8 coniugī ac līberīs praebuit. Rēgulus deinde multīs proeliīs Carthāginiēnsium opēs contudit9 eōsque pācem petere coēgit. Quam cum Rēgulus nōllet nisi dūrissimīs condiciōnibus10 dare, ā 40 Lacedaemoniīs illī auxilium petiērunt.

B.C.

255

Lacedaemoniī Xanthippum, virum bellī perītissimum, Carthāginiēnsibus mīsērunt, ā quō Rēgulus victus est ūltimā perniciē10: nam duo tantum mīlia hominum ex omnī Rōmānō exercitū refūgērunt et Rēgulus ipse captus et in carcerem B.C. 251 45 coniectus est. Inde Rōmam dē permūtandīs captīvīs missus est datō iūreiūrandō. ut,11 sī nōn impetrāsset,12 redīret ipse Carthāginem. Quī cum Rōmam vēnisset, inductus in senātum mandāta exposuit; sententiam13 nē dīceret recūsāvit; quamdiū14 iūreiūrandō hostium tenērētur, sē nōn esse senātōrem. Iūssus 50 tamen sententiam dīcere, negāvit15 esse ūtile captīvōs Poenōs reddī, illōs enim adulēscentēs esse et bonōs ducēs, sē iam cōnfectum1 senectūte. Cūius cum2 valuisset auctōritās, captīvī retentī sunt, ipse, cum retinērētur ā propinquīs et amīcīs, tamen Carthāginem rediit: neque vērō tunc īgnōrābat sē ad crūdēlissimum 55 hostem et ad exquīsīta supplicia proficīscī, sed iūsiūrandum cōnservandum3 putāvit. Reversum4 Carthāginiēnsēs omnī cruciātū necāvērunt: palpebrīs enim resectīs aliquamdiū in locō tenebricōsō tenuērunt: deinde cum sōl esset ārdentissimus, repente ēductum intuērī caelum coēgērunt; postrēmō in arcam līgneam, 60 undique clāvīs praeacūtīs horrentem et tam angustam, ut ērēctus perpetuō manēre cōgerētur, inclūsērunt. Ita dum fessum corpus, quōcumque inclīnābat, stimulīs ferreīs cōnfoditur, vigiliīs et dolōre continuō interēmptus est. Hīc fuit Atīliī Rēgulī exitus, ipsā vītā clārior et inlūstrior.

Skip to next selection.

Text-only version XVIII. Appius Claudius Pulcher

B.C.

249.

Appius Claudius, vir stultae temeritātis, cōnsul adversus Poenōs profectus priōrum ducum cōnsilia palam reprehendēbat sēque, quō5 diē hostem vīdisset, bellum cōnfectūrum esse iactitābat. Quī cum, antequam nāvāle proelium committeret, 5 auspicia6 habēret pullāriusque7 eī nūntiāsset, pullōs nōn exīre ē caveā neque vescī, inrīdēns iussit eōs in aquam mergī, ut saltem biberent, quoniam ēsse1 nōllent. Ea rēs cum, quasi2 īrātīs diīs, SACRED CHICKENS From the tomb of a Pullārius mīlitēs ad omnia sēgniōrēs timidiōrēsque fēcisset, commissō proeliō3 10 māgna clādēs ā Rōmānīs accepta est: octō eōrum mīlia caesa sunt, vīgintī mīlia capta. Quā re Claudius posteā ā populō condemnātus est damnātiōnisque4 īgnōminiam voluntāriā morte 15 praevēnit. Ea rēs calamitātī5 fuit etiam Claudiae,5 cōnsulis sorōrī: quae ā lūdīs pūblicīs revertēns, in6 cōnfertā multitūdine aegrē prōcēdente carpentō, palam optāvit ut frāter suus Pulcher 20 revīvīsceret atque iterum classem āmitteret, quō7 minor turba Rōmae foret.7 Ob vōcem illam impiam Claudia quoque damnāta gravisque8 eī9 dicta est multa.

Skip to next selection.

Text-only version XIX. Quīntus Fabius Māximus

B.C.

236.

Hannibal, Hamilcaris10 fīlius, novem11 annōs12 nātus, ā patre ārīs admōtus odium in Rōmānōs perenne iūrāvit. Quae rēs māximē vidētur concitāsse secundum13 Pūnicum bellum. Nam, mortuō1 Hamilcare, Hannibal causam bellī quaerēns Saguntum, 5 cīvitātem Hispāniae Rōmānīs2 foederātam ēvertit. HANNIBAL B.C. 219. Quāpropter Rōmā missī sunt Carthāginem lēgātī, quī Hannibalem, malī auctōrem, expōscerent. Tergiversantibus Poenīs Quīntus Fabius, lēgātiōnis prīnceps, sinū ex togā factō “Hīc” 10 inquit “vōbīs bellum et pācem portāmus; utrum3 placet, sūmite.” Poenīs daret4 utrum vellet succlāmantibus, Fabius, excussā5 togā, bellum sē dare dīcit. Poenī accipere sē respondērunt et, quibus6 acciperent animīs, iīsdem sē gestūrōs.7

15 Hannibal superātīs Pȳrēnaeī et Alpium iugīs in Ītaliam vēnit. Pūblium8 Scīpiōnem apud Tīcīnum9 amnem, Semprōnium apud Trebiam, Flāminium apud Trasumēnum prōflīgāvit.

Adversus hostem totiēns victōrem missus Quīntus Fabius dictātor10 Hannibalis impetum morā11 frēgit; namque, priōrum ducum 20 clādibus ēdoctus bellī ratiōnem mūtāre et adversus12 Hannibalem, succēssibus proeliōrum īnsolentem, recēdere13 ab ancipitī discrīmine et tuērī tantummodo Ītaliam cōnstituit Cunctātōrisque nōmen et laudem summī ducis meruit. Per loca alta āgmen dūcēbat modicō ab hoste intervāllō,14 ut neque omitteret15 eum 25 neque cum eō congrederētur; castrīs,1 nisi2 quantum necessitās cōgeret,2 mīles tenēbātur. Dux neque occāsiōnī3 reī4 bene gerendae deerat, sī qua ab hoste darētur, neque ūllam ipse hostī dabat. Itaque cum ex levibus proeliīs superior discēderet, mīlitem5 minus iam coepit aut virtūtis suae aut fortūnae 30 paenitēre.

Hīs artibus cum Hannibalem Fabius in agrō Falernō locōrum angustiīs clausisset, ille sine ūllō exercitūs dētrīmentō sē expedīvit. Namque ārida sarmenta in boum cornibus dēligāta6 prīncipiō7 noctis incendī bovēsque ad montēs, quōs Rōmānī īnsēderant, agī 35 iussit. Quī cum accēnsīs cornibus per montēs, per silvās hūc illūc discurrerent, Rōmānī mīrāculō attonitī cōnstitērunt; ipse Fabius, īnsidiās esse ratus,8 mīlitem extrā vāllum ēgredī vetuit. Intereā Hannibal ex angustiīs ēvāsit.

Dein Hannibal, ut Fabiō apud suōs cōnflāret invidiam, agrum 40 ēius, omnibus circā vāstātīs, intāctum relīquit. At Fabius, missō Rōmam Quīntō fīliō, inviolātum ab hoste agrum vēndidit ēiusque pretiō captīvōs Rōmānōs redēmit.

Haud grāta tamen Rōmānīs erat Fabiī cunctātiō: eumque prō cautō timidum, prō cunctātōre sēgnem9 vocitābant. Augēbat 45 invidiam Minucius, magister10 equitum, dictātōrem crīminandō: illum in dūcendō bellō sēdulō tempus terere,11 quō diūtius in magistrātū esset sōlusque et Rōmae et in exercitū imperium habēret. Hīs sermōnibus accēnsa plēbs dictātōrī12 magistrum equitum imperiō1 aequāvit. Hanc iniūriam aequō2 animō tulit 50 Fabius exercitumque suum cum Minuciō dīvīsit. Cum autem Minucius temerē proelium commīsisset, eī3 perīclitantī auxiliō vēnit Fabius. Cūius subitō adventū repressus Hannibal receptuī4 cecinit, palam cōnfessus5 ab sē Minucium, sē ā Fabiō victum esse. Redeuntem ex aciē dīxisse eum6 ferunt tandem7 eam nūbem, quae 55 sedēre in iugīs montium solita esset, cum procellā imbrem dedisse. Minucius autem perīculō līberātus castra cum Fabiō iūnxit et patrem eum appellāvit idemque facere mīlitēs iussit.

Posteā Hannibal Tarentō8 per prōditiōnem potītus est. Hanc urbem ut Poenīs trāderent, tredecim ferē nōbilēs iuvenēs Tarentīnī 60 coniūrāverant. Hī, nocte per9 speciem vēnandī urbe ēgressī, ad Hannibalem, quī haud procul castra habēbat, vēnērunt. Cuī cum quid parārent exposuissent, conlaudāvit eōs Hannibal monuitque ut10 redeuntēs pecora Carthāginiēnsium, quae pāstum11 prōpulsa essent, ad urbem agerent10 et velutī12 praedam ex hoste 65 factam aut praefectō aut cūstōdibus portārum dōnārent.10 Id iterum ac saepius ab iīs factum eōque13 cōnsuētūdinis adducta rēs est, ut, quōcumque noctis tempore sībilō dedissent14 sīgnum, porta urbis aperīrētur. Tunc Hannibal eōs nocte mediā cum decem mīlibus hominum dēlēctōrum secūtus est. Ubi portae appropinquārunt, 70 nōta iuvenum vōx et familiāre sīgnum vigilem excitāvit. Duo prīmī īnferēbant aprum vāstī corporis. Vigil incautus, dum bēluae māgnitūdinem mīrātur, vēnābulō occīsus est. Ingressī prōditōrēs cēterōs vigilēs sōpītōs1 obtruncant. Tum Hannibal cum suō āgmine ingreditur: Rōmānī passim trucīdantur. Līvius 75 Salīnātor, Rōmānōrum praefectus, cum iīs, quī caedī superfuērunt, in arcem cōnfūgit.

Profectus igitur Fabius ad recipiendum Tarentum urbem obsidiōne cinxit. Leve2 dictū mōmentum ad rem ingentem perficiendam eum adiūvit. Praefectus praesidiī Tarentīnī dēperībat3 80 amōre mulierculae,4 cūius frāter in exercitū Fabiī erat. Mīles iussus ā Fabiō prō perfugā Tarentum trānsiit ac per sorōrem praefectum ad5 trādendam urbem perpulit. Fabius vigiliā6 prīmā accessit ad eam partem mūrī, quam praefectus cūstōdiēbat. Adiuvantibus recipientibusque ēius mīlitibus, Rōmānī in urbem trānscendērunt. 85 Inde, proximā portā refrāctā,7 Fabius cum exercitū intrāvit. Hannibal8 nūntiātā Tarentī oppūgnātiōne, cum ad opem ferendam fēstīnāns captam urbem esse audīvisset, “Et Rōmānī” inquit “suum9 Hannibalem habent: eādem, quā cēperāmus, arte Tarentum āmīsimus.”

90 Cum posteā Līvius Salīnātor cōram Fabiō glōriārētur, quod10 arcem Tarentīnam retinuisset,10 dīxissetque eum11 suā operā Tarentum recēpisse, “Certē” inquit Fabius rīdēns, “nam nisi tū āmīsissēs,12 ego numquam recēpissem.”12

Quīntus Fabius iam senex fīliō suō cōnsulī lēgātus fuit; cumque 95 in ēius castra venīret, fīlius obviam patrī prōgressus est, duodecim līctōribus prō mōre antecēdentibus. Equō1 vehēbātur senex neque appropinquante cōnsule dēscendit. Iam ex līctōribus ūndecim verēcundiā2 paternae māiestātis tacitī praeterierant. Quod cum cōnsul animadvertisset, proximum līctōrem iussit 100 inclāmāre3 Fabiō patrī ut ex equō dēscenderet. Pater tum dēsiliēns “Nōn ego, fīlī,” inquit “tuum imperium contempsī, sed experīrī voluī num scīrēs cōnsulem tē esse.” Ad summam senectūtem vīxit Fabius Māximus, dīgnus tantō cōgnōmine.4 Cautior5 quam prōmptior habitus est, sed īnsita6 ēius ingeniō prūdentia eī 105 bellō, quod tum gerēbātur, propriē apta erat. Nēminī7 dubium est quīn8 rem9 Rōmānam cunctandō10 restituerit. Ut Scīpiō pūgnandō,10 ita hīc nōn dīmicandō10 māximē cīvitātī Rōmānae succurrisse vīsus est. Alter enim celeritāte suā Carthāginem oppressit, alter cunctātiōne id11 ēgit, nē Rōma opprimī posset.

Skip to next selection.

Text-only version XX. Aemilius Paulus et Terentius Varrō

B.C.

216.

Hannibal12 in Āpūliam pervēnerat. Adversus eum Rōmā profectī sunt duo cōnsulēs, Aemilius Paulus et Terentius Varrō. Paulō Fabiī cunctātiō magis placēbat; Varrō1 autem, ferōx et temerārius, ācriōra sequēbātur cōnsilia. Ambō cōnsulēs ad 5 vīcum, quī Cannae appellābātur, castra commūnīvērunt. Ibi deinde Varrō, invītō2 conlēgā, aciem īnstrūxit et sīgnum pūgnae dedit. Hannibal autem ita cōnstituerat aciem, ut Rōmānīs3 et sōlis radiī et ventus ab oriente pulverem adflāns adversī essent. Victus caesusque est Rōmānus exercitus; nūsquam graviōre 10 vulnere adflīcta est rēs pūblica. Aemilius Paulus tēlīs obrutus cecidit: quem cum mediā in pūgnā sedentem in saxō opplētum cruōre cōnspexisset quīdam tribūnus mīlitum, “Cape” inquit “hunc equum et fuge, Aemilī.4 Etiam sine tuā morte lacrimārum satis lūctūsque est.” Ad ea cōnsul5: “Tū6 quidem macte virtūte 15 estō! Sed cavē7 exiguum tempus ē manibus hostium ēvādendī perdās! Abī, nūntiā patribus ut urbem mūniant ac prius quam hostis victor adveniat, praesidiīs fīrment. Mē in hāc strāge meōrum mīlitum patere8 exspīrāre.” Alter cōnsul cum paucīs equitibus Venusiam perfūgit. Cōnsulārēs aut praetōriī occidērunt ĀNULUS 20 vīgintī, senātōrēs captī aut occīsī trīgintā, nōbilēs virī trecentī, mīlitum quadrāgintā mīlia, equitum tria mīlia et quīngentī. Hannibal in9 tēstimōnium victōriae suae trēs modiōs aureōrum ānulōrum10 Carthāginem mīsit, quōs dē manibus 25 equitum Rōmānōrum et senātōrum dētrāxerat.

Hannibalī victōrī cum cēterī grātulārentur suādērentque ut quiētem iam ipse sūmeret et fessīs mīlitibus daret, ūnus ex ēius praefectīs, Maharbal, minimē1 cessandum ratus, Hannibalem hortābātur ut statim Rōmam pergeret, diē quīntō victor in 30 Capitōliō epulātūrus.2 Cumque Hannibal illud nōn probāsset, Maharbal “Nōn omnia nīmīrum” inquit “eīdem3 diī dedēre. Vincere scīs, Hannibal; victōriā ūtī nescīs.” Mora hūius diēī satis crēditur salūtī4 fuisse urbī4 et imperiō.4 Hannibal cum victōriā posset ūtī, fruī māluit, relīctāque Rōmā in Campāniam dīvertit, 35 cūius5 dēliciīs mox exercitūs ārdor ēlanguit, adeō ut vērē dictum sit Capuam6 Hannibalī Cannās fuisse.

Numquam tantum pavōris Rōmae fuit, quantum7 ubi acceptae clādis nūntius advēnit. Neque tamen ūlla pācis mentiō facta est; quīn8 etiam animō cīvitās adeō māgnō fuit, ut Varrōnī ex tantā 40 clāde redeuntī obviam īrent et grātiās agerent, quod dē rē pūblicā nōn dēspērāsset: quī, sī Poenōrum dux fuisset,9 temeritātis poenās omnī suppliciō dedisset.9 Nōn autem vītae cupiditāte, sed reī pūblicae amōre sē superfuisse10 reliquō aetātis suae tempore approbāvit. Nam et barbam capillumque submīsit,11 et posteā numquam 45 recubāns12 cibum cēpit; honōribus quoque, cum eī dēferrentur ā populō, renūntiāvit, dīcēns fēlīciōribus magistrātibus1 reī pūblicae opus esse. Dum igitur Hannibal sēgniter et ōtiōsē agēbat. CONVĪVIUM Rōmānī interim respīrāre2 coepērunt. Arma nōn 50 erant: dētrācta sunt templīs3 vetera hostium spolia. Deerat iuventūs: servī manūmissī et armātī sunt. Egēbat aerārium: 55 opēs suās libēns senātus in medium prōtulit, nec praeter quod in bullīs singulīsque4 ānulīs erat quidquam sibi aurī relīquērunt. Patrum exemplum secūtī sunt equitēs imitātaeque equitēs omnēs tribūs. Dēnique vix5 suffēcēre tabulae, vix scrībārum manūs, cum omnēs prīvātae opēs in pūblicum dēferrentur.

60 Cum Hannibal redimendī6 suī cōpiam captīvīs Rōmānīs fēcisset, decem ex ipsīs Rōmam eā dē rē missī sunt; nec pīgnus aliud fideī ab iīs pōstulātum est, quam ut iūrārent sē, sī nōn impetrāssent, in castra esse reditūrōs. Eōs senātus nōn redimendōs cēnsuit responditque eōs cīvēs nōn esse necessāriōs, quī, cum armātī 65 essent, capī potuissent. Ūnus ex iīs lēgātīs ē castrīs Poenōrum ēgressus, velutī7 aliquid8 oblītus, paulō post in castra erat regressus, deinde comitēs ante noctem adsecūtus erat. Is ergō, rē nōn impetrātā, domum abiit; reditū enim in castra sē līberātum esse iūreiūrandō interpretābātur.9 Quod ubi innōtuit, iussit senātus 70 illum comprehendī et vinctum dūcī ad Hannibalem. Ea rēs Hannibalis audāciam māximē frēgit, quod senātus populusque Rōmānus rēbus1 adflīctīs tam excelsō esset animō.

Skip to next selection.

Text-only version XXI. Pūblius Cornēlius Scīpiō Āfricānus

SCĪPIŌ

Pūblius Cornēlius Scīpiō2 nōndum annōs pueritiae ēgressus patrem singulārī virtūte servāvit; quī3 cum pūgnā4 apud Tīcīnum5 contrā Hannibalem commissā graviter vulnerātus 5 in hostium manūs iam iam6 ventūrus esset, fīlius interiectō7 corpore Poenīs inruentibus sē opposuit et patrem perīculō līberāvit. Quae8 pietās Scīpiōnī posteā aedīlitātem petentī favōrem populī conciliāvit. Cum obsisterent 10 tribūnī plēbis, negantēs9 ratiōnem ēius esse habendam, quod nōndum ad petendum lēgitima10 aetās esset, “Sī mē” inquit Scīpiō “omnēs Quirītēs aedīlem facere volunt, satis annōrum habeō.” Tantō inde favōre ad suffrāgia itum11 est, ut tribūnī inceptō dēsisterent.

15 Post clādem Cannēnsem Rōmānī exercitūs reliquiae Canusium perfūgerant; cumque ibi tribūnī mīlitum quattuor essent, tamen omnium cōnsēnsū ad Pūblium Scīpiōnem, admodum12 adulēscentem, summa imperiī dēlāta est. Quibus cōnsultantibus nūntiat Pūblius Fūrius Philus, cōnsulāris virī fīlius, nōbilēs quōsdam 20 iuvenēs propter dēspērātiōnem cōnsilium dē Italiā dēserendā inīre. Statim in hospitium Metellī, quī cōnspīrātiōnis erat prīnceps, sē contulit Scīpiō, et cum concilium ibi iuvenum, dē quibus adlātum1 erat, invēnisset, strictō super cāpita cōnsultantium gladiō, “Iūrāte” inquit “vōs neque ipsōs rem pūblicam populī 25 Rōmānī dēsertūrōs, neque alium cīvem Rōmānum dēserere passūrōs2: quī3 nōn iūrāverit, in sē hunc gladium strictum esse sciat.”4 Haud5 secus pavidī, quam sī victōrem Hannibalem cernerent,6 iūrant omnēs cūstōdiendōsque sēmet ipsōs Scīpiōnī trādunt.

B.C.

212.

30 Cum Rōmānī duās clādēs in Hispāniā accēpissent duoque ibi summī imperātōrēs7 intrā diēs trīgintā cecidissent, placuit8 exercitum augērī eōque prōcōnsulem mittī; nec tamen quem mitterent9 satis cōnstābat. Eā dē rē indicta sunt comitia. Prīmō populus exspectābat ut, quī sē tantō dīgnōs imperiō 35 crēderent,10 nōmina profitērentur; sed nēmō audēbat illud imperium suscipere. Maesta igitur cīvitās ac prope inops11 cōnsiliī12 comitiōrum diē in campum dēscendit. Subitō P. Cornēlius Scīpiō, quattuor et vīgintī fermē annōs nātus, professus sē petere,13 in superiōre, unde14 cōnspicī posset, locō cōnstitit. In quem 40 postquam omnium ōra conversa sunt, ad ūnum omnēs Scīpiōnem in Hispāniā prōcōnsulem esse iussērunt. At postquam animōrum15 impetus resēdit, populum16 Rōmānum coepit factī paenitēre: aetātī Scīpiōnis māximē diffīdēbant. Quod ubi animadvertit Scīpiō, advocātā cōntiōne ita māgnō ēlātōque animō dē bellō, 45 quod gerendum esset, disseruit, ut hominēs cūrā līberāret spēque certissimā implēret.

Profectus igitur in Hispāniam Scīpiō Carthāginem Novam, quō1 diē vēnit, expūgnāvit. Eō2 congestae3 erant omnēs paene Āfricae et Hispāniae opēs, ibi arma, ibi pecūnia, ibi tōtīus Hispāniae 50 obsidēs erant: quibus omnibus potītus est Scīpiō. Inter captīvōs ad eum adducta est eximiae fōrmae adulta virgō. Quam ubi comperit inlūstrī locō inter Celtibērōs nātam prīncipīque ēius gentis adulēscentī dēspōnsam esse, arcessītīs parentibus et spōnsō eam reddidit. Parentēs virginis, quī ad eam redimendam satis4 55 māgnum aurī pondus attulerant, Scīpiōnem ōrābant ut id ā sē dōnum acciperet. Scīpiō aurum ante pedēs pōnī iūssit vocātōque ad sē virginis spōnsō, “Super dōtem” inquit “quam acceptūrus ā socerō es, haec tibi ā mē dōtālia dōna accēdent” aurumque tollere āc sibi habēre iūssit. Ille domum reversus ad referendam 60 Scīpiōnī grātiam Celtibērōs Rōmānīs conciliāvit.

Deinde Scīpiō Hasdrubalem5 victum6 ex Hispāniā expulit. Castrīs hostium potītus omnem praedam mīlitibus concessit, captīvōs7 Hispānōs sine pretiō domum dīmīsit; Āfrōs vērō vēndī iussit. Erat inter eōs puer adultus rēgiī generis,8 fōrmā 65 īnsīgnī8: quem cum percontārētur Scīpiō quis et cūiās esset, et cūr id9 aetātis in castrīs fuisset, “Numida sum” inquit puer, “Massīvam populārēs vocant: orbus ā patre relīctus, apud avum māternum, Numidiae rēgem, ēducātus sum. Cum avunculō Masinissā, quī nūper subsidiō Carthāginiēnsibus vēnit, in Hispāniam 70 trāiēcī; prohibitus propter aetātem ā Masinissā numquam ante proelium iniī. Eō diē, quō pūgnātum est cum Rōmānīs, īnsciō avunculō, clam armīs equōque sūmptō, in aciem exiī: ibi, prōlāpsō equō, captus sum ā Rōmānīs.” Scīpiō eum interrogat velletne1 ad avunculum revertī. Cum, effūsīs2 gaudiō lacrimīs, id 75 vērō sē cupere puer dīceret, tum Scīpiō puerō ānulum aureum equumque ōrnātum dōnat datīsque quī3 tūtō dēdūcerent equitibus dīmīsit.

Cum Pūblius Cornēlius Scīpiō sē ergā Hispānōs clēmenter gessisset, circumfūsa multitūdō eum rēgem ingentī cōnsēnsū appellāvit; 80 at Scīpiō, silentiō per praecōnem factō, “Nōmen imperātōris” inquit, “quō4 mē meī mīlitēs appellārunt, mihi5 māximum est: rēgium6 nōmen, alibī māgnum, Rōmae intolerābile est. Sī id amplissimum iūdicātis, quod rēgāle est, vōbīs licet exīstimāre rēgālem in mē esse animum; sed ōrō vōs ut ā rēgis appellātiōne abstineātis.” 85 Sēnsēre etiam barbarī māgnitūdinem animī, quā Scīpiō id āspernābātur, quod cēterī mortālēs admīrantur et concupīscunt.

Scīpiō receptā Hispāniā cum iam bellum in ipsam Āfricam trānsferre meditārētur, conciliandōs7 prius rēgum et gentium animōs exīstimāvit. Syphācem, Maurōrum rēgem, opulentissimum 90 tōtīus Āfricae rēgem, quem8 māgnō ūsuī9 sibi9 fore10 spērāret, prīmum tentāre statuit. Itaque lēgātum cum dōnīs ad eum mīsit C. Laelium, quōcum intimā familiāritāte vīvēbat. Syphāx amīcitiam B.C. 206. Rōmānōrum sē accipere adnuit, sed fidem nec dare nec accipere, nisi cum ipsō cōram duce Rōmānō, voluit. 95 Scīpiō igitur in Āfricam trāiēcit. Forte ita incidit, ut eō ipsō tempore Hasdrubal1 pulsus Hispāniā ad eundem portum appelleret,2 Syphācis amīcitiam pariter petītūrus.3 Uterque ā rēge in hospitium invītātus. Cēnātum4 simul apud rēgem est; eōdem etiam lectō5 Scīpiō atque Hasdrubal accubuērunt. Tanta autem 100 inerat cōmitās in Scīpiōne, ut nōn Syphācem modo, sed etiam hostem īnfēstissimum Hasdrubalem sibi conciliāret. Scīpiō, foedere īctō cum Syphāce, in Hispāniam ad exercitum rediit.

Masinissa quoque amīcitiam cum Scīpiōne iungere iam dūdum6 cupiēbat. Quārē ad eum trēs Numidārum prīncipēs mīsit ad 105 tempus locumque conloquiō statuendum. Duōs prō obsidibus retinērī ā Scīpiōne iubet; remissō tertiō, quī Masinissam ad locum cōnstitūtum addūceret, Scīpiō et Masinissa cum paucīs in conloquium vēnērunt. Cēperat iam ante Numidam ex fāmā rērum gestārum admīrātiō virī, sed māior praesentis7 venerātiō cēpit: 110 erat enim in vultū māiestās summa; accēdēbat prōmissa caesariēs habitusque corporis, nōn cultus8 munditiīs, sed virīlis vērē ac mīlitāris, et flōrēns iuventa. Prope attonitus ipsō congressū Numida grātiās dē9 fīliō frātris remissō agit: adfīrmat sē ex eō tempore eam quaesīvisse10 occāsiōnem, quam tandem oblātam11 115 nōn omīserit; cupere sē illī et populō Rōmānō operam nāvāre. Laetus eum Scīpiō audīvit atque in societātem recēpit.

Scīpiō deinde Rōmam rediit et ante annōs12 cōnsul factus est. Sicilia eī prōvincia dēcrēta est permissumque ut in Āfricam inde trāiceret. Quī cum vellet ex fortissimīs peditibus Rōmānīs 120 trecentōrum equitum numerum complēre, nec posset illōs subitō armīs et equīs īnstruere, id prūdentī cōnsiliō perfēcit. Namque ex omnī Siciliā trecentōs iuvenēs nōbilissimōs et dītissimōs, quī equīs mīlitārent1 et sēcum in Āfricam trāicerent,1 lēgit diemque iīs ēdīxit, quā2 equīs armīsque īnstrūctī atque ōrnātī adessent.1 125 Gravis ea mīlitia, procul domō, terrā marīque multōs labōrēs, māgna perīcula adlātūra vidēbātur; neque ipsōs modo, sed parentēs cōgnātōsque eōrum ea cūra angēbat. Ubi diēs quae dicta erat advēnit, arma equōsque ostendērunt, sed omnēs ferē longinquum et grave bellum horrēre appārēbat. Tunc Scīpiō mīlitiam 130 iīs sē remissūrum ait, sī arma et equōs mīlitibus Rōmānīs voluissent3 trādere. Laetī condiciōnem accēpērunt iuvenēs Siculī. Ita Scīpiō sine pūblicā impēnsā suōs īnstrūxit ōrnāvitque equitēs.

Tunc Scīpiō ex Siciliā in Āfricam ventō secundō profectus est tantō mīlitum ārdōre, ut nōn ad bellum dūcī vidērentur, sed ad 135 certa victōriae praemia. Celeriter nāvēs ē cōnspectū Siciliae ablātae sunt cōnspectaque brevī Āfricae lītora. Scīpiō cum ēgrediēns ad terram nāvī prōlāpsus esset et ob hōc attonitōs mīlitēs cerneret, id, quod trepidātiōnem adferēbat, in hortātiōnem convertēns, “Āfricam oppressī” inquit, “mīlitēs!” Expositīs cōpiīs in 140 proximīs tumulīs castra mētātus4 est. Ibi speculātōrēs hostium in castrīs dēprehēnsōs5 et ad sē perductōs5 nec suppliciō adfēcit nec dē cōnsiliīs ac vīribus Poenōrum percontātus est, sed circā omnēs Rōmānī exercitūs manipulōs cūrāvit dēdūcendōs; dein interrogātōs6 num ea satis cōnsīderāssent, quae speculārī erant 145 iūssī, prandiō datō incolumēs dīmīsit.

Scīpiōnī in Āfricam advenientī Masinissa sē coniūnxit cum parvā equitum turmā. Syphāx vērō ā Rōmānīs ad Poenōs dēfēcerat. Hasdrubal, Poenōrum dux, Syphāxque Scīpiōnī sē opposuērunt, quī utrīusque castra ūnā nocte perrūpit et incendit. 150 Syphāx ipse captus et vīvus ad Scīpiōnem pertrāctus est. Syphācem in castra addūcī cum esset nūntiātum, omnis velut ad spectāculum triumphī multitūdō effūsa est; praecēdēbat ipse1 vinctus, sequēbātur grex nōbilium Maurōrum. Movēbat omnēs fortūna2 virī, cūius amīcitiam ōlim Scīpiō petierat. Rēgem 155 aliōsque captīvōs Rōmam mīsit Scīpiō; Masinissam, quī ēgregiē rem Rōmānam adiūverat, aureā corōnā dōnāvit.

B.C.

203.

Haec et aliae, quae sequēbantur, clādēs Carthāginiēnsibus tantum terrōris intulērunt, ut Hannibalem ex Ītaliā ad tuendam patriam revocārent. Frendēns gemēnsque ac vix 160 lacrimīs3 temperāns is dīcitur lēgātōrum vērba audīsse mandātīsque pāruisse. Respexit saepe Ītaliae lītora, sēmet accūsāns, quod4 nōn victōrem exercitum statim ab5 Cannēnsī pūgnā Rōmam dūxisset. Zamam vēnerat Hannibal, quae urbs quīnque diērum iter6 ā Carthāgine abest, et nūntium ad Scīpiōnem mīsit ut 165 conloquendī sēcum potestātem faceret. Scīpiō cum conloquium haud abnuisset, diēs locusque cōnstituitur. Itaque congressī sunt duo clārissimī suae aetātis ducēs. Stetērunt aliquamdiū tacitī mūtuāque admīrātiōne dēfīxī.7 Cum vērō dē condiciōnibus pācis inter eōs nōn convēnisset, ad suōs sē recēpērunt, renūntiantēs armīs8 B.C. 202. 170 dēcernendum esse. Commissō deinde proeliō Hannibal victus cum quattuor equitibus fūgit. Cēterum9 cōnstat utrumque dē alterō cōnfessum esse nec melius īnstruī aciem nec ācrius potuisse pūgnārī.

Carthāginiēnsēs metū perculsī1 ad petendam pācem ōrātōrēs 175 mittunt trīgintā cīvitātis prīncipēs. Quī ubi in castra Rōmāna vēnērunt, veniam cīvitātī petēbant nōn culpam pūrgantēs,2 sed initium culpae in Hannibalem trānsferentēs.2 Victīs lēgēs imposuit Scīpiō. Lēgātī, cum nūllās condiciōnēs recūsārent, Rōmam profectī sunt, ut, quae ā Scīpiōne pacta3 essent, ea patrum ac 180 populī auctōritāte cōnfīrmārentur. Ita pāce terrā marīque partā,4 Scīpiō exercitū in nāvēs impositō Rōmam revertit. Ad quem advenientem concursus ingēns factus est; effūsa nōn ex urbibus modo, sed etiam ex agrīs multitūdō viam obsidēbat. Scīpiō inter grātulantium plausūs triumphō omnium5 clārissimō 185 urbem est invectus prīmusque nōmine victae ā sē gentis est nōbilitātus Āfricānusque appellātus.

Ex hīs rēbus gestīs virum eum esse virtūtis dīvīnae vulgō crēditum est. Id etiam dīcere haud piget,6 quod scrīptōrēs dē eō litterīs mandāvērunt, Scīpiōnem cōnsuēvisse, priusquam TEMPLE OF IUPPITER CAPITŌLĪNUS 190 dīlūcēsceret, in Capitōlium7 ventitāre ac iubēre aperīrī cellam Iovis ibi sōlum diū dēmorārī, quasi cōnsultantem dē rē pūblicā cum Iove: aedituōsque ēius templī saepe esse mīrātōs, quod eum id8 temporis in Capitōlium 195 ingredientem canēs, semper in aliōs saevientēs, nōn lātrārent. Hās vulgī dē Scīpiōne opīniōnēs cōnfīrmāre atque approbāre vidēbantur dicta factaque ēius plēraque admīranda, ex quibus est ūnum hūiuscemodī. Adsidēbat oppūgnābatque oppidum 200 in Hispāniā, sitū moenibusque ac dēfēnsōribus validum et mūnītum, rē etiam cibāriā cōpiōsum, neque ūlla ēius potiundī spēs erat. Quōdam diē iūs in castrīs sedēns dīcēbat Scīpiō atque ex eō locō id oppidum procul vidēbātur. Tum ē1 mīlitibus, quī in iūre apud eum stābant, interrogāvit quispiam ex mōre in2 205 quem diem locumque vadēs sistī iubēret. Et Scīpiō manum ad ipsam oppidī, quod obsidēbātur, arcem prōtendēns, “Perendiē” inquit “sēsē3 sistant illō in locō,” atque ita factum. Diē4 tertiā, in quam vadēs sistī iusserat, oppidum captum est. Eōdem diē in arce ēius oppidī iūs dīxit.

210 Hannibal, ā Scīpiōne victus suīsque invīsus, ad Antiochum, Syriae rēgem, cōnfūgit eumque hostem Rōmānīs fēcit. Missī sunt Rōmā lēgātī ad Antiochum, in quibus erat Scīpiō Āfricānus, quī cum Hannibale Ephesī5 conlocūtus ab eō quaesīvit, quem fuisse māximum imperātōrem crēderet. Respondit Hannibal 215 Alexandrum, Macedonum rēgem, māximum sibi vidērī, quod parvā manū innumerābilēs exercitūs fūdisset. Quaerentī deinde, quem secundum pōneret, “Pyrrhum” inquit, “quod prīmus castra6 mētārī docuit nēmōque illō7 ēlegantius loca8 cēpit et praesidia dēposuit.” Scīscitantī dēnique quem tertium dūceret, sēmet ipsum 220 dīxit. Tum rīdēns Scīpiō “Quidnam tū dīcerēs9” inquit “sī mē vīcissēs9?” “Tum10 mē vērō” respondit Hannibal “et ante Alexandrum et ante Pyrrhum et ante omnēs aliōs imperātōrēs posuissem.9” Ita imprōvīsō adsentātiōnis genere Scīpiōnem ē grege imperātōrum velut inaestimābilem sēcernēbat.

225 Scīpiō ipse fertur quondam dīxisse, cum eum quīdam parum pūgnācem dīcerent, “Imperātōrem mē māter, nōn bellātōrem1 peperit.2” Īdem dīcere solitus est nōn sōlum dandam esse viam fugientibus, sed etiam mūniendam.

Dēcrētō adversus Antiochum bellō3 cum Syria prōvincia 230 obvēnisset Lūciō Scīpiōnī, quia parum in eō putābātur esse animī,4 parum rōboris,4 senātus gerendī hūius bellī cūram mandārī volēbat conlēgae ēius C. Laeliō. Surgēns tunc Scīpiō Āfricānus, frāter māior Lūciī Scīpiōnis, illam familiae īgnōminiam dēprecātus est: dīxit in frātre suō summam esse virtūtem, summum 235 cōnsilium sēque eī lēgātum fore prōmīsit. Quod cum ab eō esset dictum, nihil5 est dē Lūciī Scīpiōnis prōvinciā commūtātum: itaque frāter nātū māior minōrī lēgātus in Asiam profectus est et tam diū eum cōnsiliō operāque adiūvit, dōnec triumphum ille et cōgnōmen Asiāticī peperisset.

240 Eōdem bellō fīlius Scīpiōnis Āfricānī captus est et ad Antiochum dēductus. Benīgnē et līberāliter adulēscentem rēx habuit,6 quamquam ab ēius patre tum7 māximē fīnibus imperiī pellēbātur. Cum deinde pācem Antiochus ā Rōmānīs peteret, lēgātus ēius Pūblium Scīpiōnem adiit eīque fīlium sine pretiō redditūrum 245 rēgem dīxit, sī per eum pācem impetrāsset.8 Cuī Scīpiō respondit “Abī, nūntiā rēgī, mē prō tantō mūnere grātiās9 agere; sed nunc aliam grātiam nōn possum referre, quam ut eī suādeam10 ut bellō absistat et pācis condiciōnem nūllam recūset.” Pāx nōn convēnit11; tamen Antiochus Scīpiōnī fīlium remīsit tantīque virī 250 māiestātem venerārī quam dolōrem suum ulcīscī māluit.

Victō Antiochō cum praedae ratiō ā L. Scīpiōne repōscerētur, Āfricānus prōlātum1 ab eō librum, quō2 acceptae et expēnsae summae continēbantur et refellī inimīcōrum accūsātiō poterat, discerpsit, indīgnātus3 dē eā rē dubitārī, quae sub ipsō lēgātō 255 administrāta esset. Quīn etiam hunc4 in modum verba fēcit: “Nōn5 est quod quaerātis, patrēs cōnscrīptī, num parvam pecūniam in aerārium rettulerim, quī anteā illud Pūnicō aurō replēverim, neque mea innocentia potest in dubium vocārī. Cum Āfricam tōtam potestātī vestrae subiēcerim, nihil ex eā praeter 260 cōgnōmen rettulī. Nōn igitur mē Pūnicae, nōn frātrem meum Asiāticae gazae avārum reddidērunt; sed uterque nostrum6 invidiā quam pecūniā est locuplētior.” Tam cōnstantem dēfēnsiōnem Scīpiōnis ūniversus senātus comprobāvit.

Deinde Scīpiōnī Āfricānō duo tribūnī plēbis diem dīxērunt, 265 quod praedā ex Antiochō captā aerārium fraudāsset. Ubi causae dīcendae diēs vēnit, Scīpiō māgnā hominum frequentiā in Forum est dēductus. Iussus causam dīcere rōstra cōnscendit et, corōnā7 CORŌNA TRIUMPHĀLIS triumphālī capitī suō impositā, “Hōc ego diē” inquit “Hannibalem Poenum, imperiō nostrō 270 inimīcissimum, māgnō proeliō vīcī in terrā Āfricā pācemque nōbīs et victōriam peperī īnspērābilem. Nē8 igitur sīmus adversus deōs ingrātī, sed cēnseō relinquāmus9 nebulōnēs hōs eāmusque nunc prōtinus in Capitōlium Iovī 275 optimō māximō supplicātum.” Ā rōstrīs in Capitōlium āscendit; simul sē ūniversa cōntiō ab accūsātōribus āvertit et secūta Scīpiōnem est, nec quisquam praeter praecōnem, quī reum citābat, cum tribūnīs remānsit. Celebrātior is diēs favōre1 hominum fuit, quam quō2 triumphāns dē Syphāce rēge et Carthāginiēnsibus urbem est 280 ingressus. Inde, nē amplius tribūnīciīs iniūriīs vexārētur, in Līternīnum concessit, ubi reliquam ēgit aetātem sine urbis dēsīderiō.

Cum in Līternīnā vīllā sē continēret, complūrēs praedōnum ducēs ad eum videndum forte cōnfluxērunt. Quōs cum ad vim faciendam venīre exīstimāsset, praesidium servōrum in tēctō 285 conlocāvit aliaque parābat, quae3 ad eōs repellendōs opus erant. Quod ubi praedōnēs animadvertērunt, abiectīs armīs iānuae appropinquant et clārā vōce nūntiant Scīpiōnī sē nōn vītae ēius hostēs, sed virtūtis admīrātōrēs vēnisse, cōnspectum4 tantī virī, quasi caeleste aliquod beneficium, expetentēs; proinde nē5 gravārētur 290 sē spectandum praebēre. Haec postquam audīvit Scīpiō, forēs reserārī eōsque intrōdūcī iussit. Illī postēs iānuae tamquam religiōsissimam āram venerātī, cupidē Scīpiōnis dextram apprehendērunt ac diū deōsculātī sunt; deinde positīs ante vēstibulum dōnīs laetī, quod sibi Scīpiōnem ut vidērent contigisset, domum 295 revertērunt. Paulō post mortuus est Scīpiō moriēnsque ab uxōre petiit nē corpus suum Rōmam referrētur.

Skip to next selection.

Text-only version XXII. Tiberius Gracchus et Gāius Gracchus

Tiberius et Gāius Gracchī6 Scīpiōnis Āfricānī7 ex fīliā8 nepōtēs erant. Hōrum adulēscentia bonīs artibus et māgnā omnium spē exācta est: ad ēgregiam enim indolem optima accēdēbat ēducātiō. Erant enim dīligentiā Cornēliae mātris ā1 puerīs doctī et Graecīs 5 lītterīs2 ērudītī. Māximum mātrōnīs ōrnāmentum esse līberōs bene īnstitūtōs meritō putābat māter illa sapientissima. Cum Campāna mātrōna, apud illam hospita,3 ōrnāmenta sua, illō saeculō4 pulcherrima, ostentāret eī muliebriter,5 Cornēlia trāxit eam sermōne quoūsque6 ē scholā redīrent līberī. Quōs reversōs 10 hospitae ostendēns, “Haec” inquit “mea ōrnāmenta sunt.” Nihil7 quidem hīs adulēscentibus neque7 ā nātūrā neque7 ā doctrīnā dēfuit; sed8 ambō rem pūblicam, quam tuērī poterant, perturbāre māluērunt.

B.C.

134.

Tiberius Gracchus, tribūnus plēbis creātus, ā senātū dēscīvit: 15 populī favōrem profūsīs largītiōnibus sibi conciliāvit; agrōs9 plēbī dīvidēbat; prōvinciās novīs colōniīs10 replēbat. Cum autem tribūnīciam potestātem sibi prōrogārī11 vellet et palam dictitāsset,1 interēmptō senātū omnia per plēbem agī dēbēre, viam sibi ad rēgnum parāre vidēbātur. Quārē cum convocātī 20 patrēs dēlīberārent quidnam faciendum esset, statim Tiberius Capitōlium petit, manum ad caput referēns, quō sīgnō salūtem suam populō commendābat. Hōc2 nōbilitās ita accēpit, quasi diadēma pōsceret, sēgniterque cessante cōnsule, Scīpiō Nāsīca, cum3 esset cōnsōbrīnus Tiberiī Gracchī, patriam cōgnātiōnī 25 praeferēns sublātā dextrā prōclāmāvit: “Quī rem pūblicam salvam esse volunt, mē sequantur!” Dein optimātēs, senātus atque equestris4 ōrdinis pars māior in Gracchum inruunt, quī fugiēns dēcurrēnsque Clīvō Capitōlīnō frāgmentō subselliī īctus vītam, quam glōriōsissimē dēgere5 potuerat, immātūrā morte fīnīvit. 30 Mortuī Tiberiī corpus in flūmen prōiectum est.

B.C.

123.

Gāium Gracchum īdem furor, quī frātrem, Tiberium, occupāvit. Tribūnātum enim adeptus,6 seu vindicandae frāternae necis, seu comparandae rēgiae potentiae causā, pessima coepit inīre cōnsilia: māximās largītiōnēs fēcit; aerārium7 effūdit: lēgem dē 35 frūmentō plēbī dīvidendō tulit: cīvitātem8 omnibus Ītalicīs dabat.9 Hīs Gracchī cōnsiliīs quantā10 poterant contentiōne obsistēbant omnēs1 bonī, in quibus māximē Pīsō,2 vir cōnsulāris. Is cum multa contrā lēgem frūmentāriam dīxisset, lēge tamen lātā ad frūmentum cum cēterīs accipiendum vēnit. Gracchus ubi 40 animadvertit in cōntiōne Pīsōnem stantem, eum sīc compellāvit audiente populō Rōmānō: “Quī3 tibi cōnstās, Pīsō, cum eā lēge frūmentum petās, quam dissuāsistī?” Cuī Pīsō “Nōlim4 quidem, Gracche” inquit, “mea bona tibi5 virītim dīvidere liceat; sed sī faciēs, partem petam.” Quō respōnsō apertē dēclārāvit vir 45 gravis et sapiēns lēge, quam tulerat Gracchus, patrimōnium pūblicum dissipārī.

B.C.

121.

Dēcrētum ā senātū est ut6 vidēret cōnsul Opīmius nē quid dētrīmentī rēs pūblica caperet: quod nisi in māximō discrīmine dēcernī nōn solēbat. Gāius Gracchus, armātā 50 familiā,7 Aventīnum occupāvit. Cōnsul, vocātō ad arma populō, Gāium aggressus est, quī pulsus profūgit et, cum iam8 comprehenderētur, iugulum servō praebuit, quī dominum et mox sēmet ipsum super dominī corpus interēmit. Ut Tiberiī Gracchī anteā corpus, ita Gāiī mīrā crūdēlitāte victōrum in Tiberim dēiectum 55 est. Caput autem ā Septimulēiō, amīcō Gracchī, ad Opīmium relātum aurō9 repēnsum fertur. Sunt10 quī trādunt īnfūsō11 plumbō eum partem capitis, quō gravius efficerētur, explēsse.12

Occīsō Tiberiō Gracchō cum senātus cōnsulibus mandāsset, ut in1 eōs, quī cum Gracchō cōnsēnserant, animadverterētur, Blosius 60 quīdam, Tiberiī amīcus, prō sē dēprecātum2 vēnit, hanc, ut3 sibi īgnōscerētur, causam adferēns, quod tantī4 Gracchum fēcisset, ut, quidquid ille vellet, sibi faciendum putāret. Tum cōnsul “Quid?” inquit “sī tē Gracchus templō Iovis in Capitōliō facēs subdere iussisset,5 obsecūtūrusne voluntātī illīus fuissēs5 65 propter istam, quam iactās, familiāritātem?” “Numquam” inquit Blosius “voluisset5 id quidem,6 sed sī voluisset,5 pāruissem.5” Nefāria est ea vōx, nūlla enim est excūsātiō peccātī, sī amīcī causā peccāveris.

Exstat Gāiī Gracchī ē Sardiniā Rōmam reversī ōrātiō, in quā 70 cum7 alia tum7 haec dē sē nārrat: “Versātus sum in prōvinciā, quōmodo ex8 ūsū vestrō exīstimābam esse, nōn quōmodo ambitiōnī meae condūcere arbitrābar. Nēmō possit vērē dīcere assem9 AMPHORAE aut eō plūs in mūneribus mē accēpisse aut meā causā quemquam 75 sūmptum10 fēcisse. Zōnās, quās Rōmā proficīscēns plēnās argentī11 extulī, eās ex prōvinciā inānēs rettulī. Aliī amphorās, quās vīnī11 plēnās extulērunt, eās 80 argentō11 replētās domum reportārunt.”

Skip to next selection.

Text-only version XXIII. Gāius Marius

C. Marius, humilī locō nātus,1 mīlitiae tīrōcinium in Hispāniā duce Scīpiōne2 posuit.3 Erat imprīmīs Scīpiōnī cārus ob singulārem virtūtem et impigram4 ad perīcula et labōrēs alacritātem. Cum aliquandō inter cēnam Scīpiōnem quīdam interrogāsset, sī 5 quid illī5 accidisset, quemnam rēs pūblica aequē māgnum habitūra esset imperātōrem, Scīpiō, percussō lēniter Mariī umerō, “Fortāsse hunc” inquit. Quō dictō excitātus Marius dīgnōs rēbus, quās posteā gessit, spīritūs concēpit.

Q. Metellum6 in Numidiam contrā Iugurtham missum,7 cūius 10 lēgātus erat, cum ab eō Rōmam missus esset, apud populum Rōmānum crīminātus8 est bellum dūcere9: sī10 sē cōnsulem fēcissent, brevī tempore aut vīvum aut mortuum Iugurtham sē in B.C. 107. potestātem populī Rōmānī redāctūrum. Itaque creātus est cōnsul et in Metellī locum suffectus.11 Bellum ab illō 15 prōsperē coeptum cōnfēcit. Iugurtha ad Gaetūlōs perfūgerat eōrumque rēgem Bocchum adversus Rōmānōs concitāverat. Marius Gaetūlōs et Bocchum aggressus fūdit; castellum12 in excelsā rīpā positum, ubi rēgiī thēsaurī erant, nōn sine multō labōre expūgnāvit. Bocchus, bellō dēfessus, lēgātōs ad Marium mīsit, pācem 20 ōrantēs.13 Sulla14 quaestor, ā Mariō ad rēgem remissus, Bocchō persuāsit ut Iugurtham Rōmānīs trāderet. Iugurtha igitur vinctus ad Marium dēductus est; quem Marius triumphāns ante currum ēgit et in carcerem1 caenōsum inclūsit. Quō cum Iugurtha dētrāctā veste ingrederētur, ōs rīdentis2 in modum dīdūxisse 25 et stupēns similisque dēsipientī exclāmāsse fertur: “Prō! quam frīgidum est vestrum balneum!” Paucīs diēbus post in carcere necātus est.

TRIUMPH

B.C.

104.

Marius post bellum Numidicum iterum cōnsul creātus bellumque eī contrā Cimbrōs3 et Teutonēs dēcrētum est. Hī novī 30 hostēs, ab extrēmīs Germāniae fīnibus profugī, novās sēdēs quaerēbant, exclūsīque Galliā et Hispāniā cum4 in Ītaliam remigrārent, ā Rōmānīs ut aliquid sibi terrae darent petiērunt. Repulsī, quod nequīverant5 precibus, armīs petere cōnstituunt. Trēs6 ducēs Rōmānī impetūs barbarōrum nōn sustinuērunt. 35 Omnēs fugātī,1 exūtī1 castrīs. Āctum2 erat dē imperiō Rōmānō, nisi3 Marius fuisset. Hīc prīmō Teutonēs sub ipsīs Alpium rādīcibus adsecūtus proeliō4 oppressit. Vallem fluviumque medium5 hostēs tenēbant: Rōmānīs6 aquārum nūlla cōpia. Aucta necessitāte virtūs causa victōriae fuit. Nam flāgitante aquam 40 exercitū Marius “Virī7” inquit “estis, ēn illīc aquam habētis.” Itaque tantō ārdōre pūgnātum est eaque caedēs hostium fuit, ut TROPAEUM Rōmānī victōrēs dē cruentō flūmine nōn plūs aquae biberent quam sanguinis barbarōrum. Caesa trāduntur hostium ducenta mīlia, capta 45 nōnāgintā. Rēx ipse Teutobochus in proximō saltū comprehēnsus īnsīgne spectāculum triumphī fuit: quīppe vir prōcēritātis eximiae super tropaea ipsa ēminēbat.

Dēlētīs Teutonibus, C. Marius in Cimbrōs sē convertit. Quī 50 cum ex8 aliā parte Ītaliam ingressī Athesim flūmen nōn ponte nec nāvibus, sed iniectīs9 arborum truncīs, velut aggere, trāiēcissent, occurrit iīs C. Marius. Cimbrī lēgātōs ad cōnsulem mīsērunt, agrōs urbēsque sibi et frātribus pōstulantēs,10 Teutonum enim clādem īgnōrābant. Quaerente11 Mariō quōs illī frātrēs 55 dīcerent, cum Teutonēs nōmināssent, rīdēns Marius “Omittite12” inquit “frātrēs; tenent hī acceptam ā nōbīs terram aeternumque tenēbunt.” Tum lēgātī sē lūdibriō1 habērī sentientēs ultiōnem Mariō minātī sunt, simul atque Teutonēs advēnissent. “Atquī adsunt” inquit Marius “nec sānē cīvīle foret vōs frātribus vestrīs 60 nōn salūtātīs discēdere.” Tum vinctōs addūcī iussit Teutonum ducēs, quī in proeliō captī erant.

Hīs rēbus audītīs, Cimbrī ēgrediuntur castrīs et cum paucīs suōrum ad vāllum Rōmānum adequitāns Boiorix, Cimbrōrum dux, Marium ad pūgnam prōvocat et diem pūgnae ā Rōmānōrum 65 imperātōre petit. Proximum dedit cōnsul. Marius cum aciem ita īnstituisset, ut pulvis2 in oculōs et ōra hostium ferrētur, incrēdibilī strāge3 prōstrāta4 est illa Cimbrōrum multitūdō: caesa trāduntur centum octōgintā hominum mīlia. Nec minor cum uxōribus pūgna quam cum virīs fuit, cum obiectīs undique plaustrīs, 70 dēsuper,5 quasi ē turribus, lanceīs contīsque pūgnārent. Victae tamen cum missā ad Marium lēgātiōne lībertātem6 nōn impetrāssent, suffōcātīs ēlīsīsque7 īnfantibus suīs aut mūtuīs8 concidērunt vulneribus aut vinculō ē crīnibus suīs factō ab9 arboribus pependērunt. Canēs quoque dēfendēre, Cimbrīs caesīs, 75 eōrum domōs. Marius prō duōbus triumphīs, quī offerēbantur, ūnō contentus fuit. Prīmōrēs cīvitātis, quī eī aliquamdiū ut10 novō hominī ad tantōs honōrēs ēvectō11 invīderant, cōnservātam12 ab eō rem pūblicam fatēbantur. In ipsā aciē Marius duās Camertium cohortēs, mīrā virtūte vim Cimbrōrum sustinentēs13 contrā 80 lēgem14 cīvitāte dōnāverat. Quod quidem factum et vērē et ēgregiē posteā excūsāvit, dīcēns inter armōrum strepitum verba sē iūris cīvīlis exaudīre nōn potuisse.

B.C.

88.

Illā tempestāte prīmum Rōmae bellum cīvīle commōtum est. Causam bellō dedit C. Marius. Cum enim Sulla1 cōnsul 85 contrā Mithridātem,2 rēgem Pontī, missus fuisset, Sulpicius, tribūnus plēbis, lēgem3 ad populum tulit ut Sullae imperium abrogārētur, C. Mariō bellum dēcernerētur Mithridāticum. Quā rē Sulla commōtus cum exercitū ad urbem vēnit, eam armīs occupāvit, Sulpicium interfēcit, Marium fugāvit. Marius hostēs persequentēs 90 fugiēns aliquamdiū in palūde dēlituit.4 Sed paulō post repertus extrāctusque, ut erat nūdō corpore caenōque oblitus,5 iniectō in collum lōrō Minturnās raptus et in cūstōdiam coniectus est. Missus est ad eum occīdendum servus6 pūblicus, nātiōne Cimber, quem Marius vultūs auctōritāte dēterruit. Cum enim 95 hominem ad sē strictō gladiō venientem vīdisset “Tūne, homō,” inquit “C. Marium audēbis occīdere?” Quō audītō attonitus ille ac tremēns abiectō ferrō fūgit, Marium sē nōn posse occīdere clāmitāns. Marius deinde ab iīs, quī prius eum occīdere voluerant, ē carcere ēmissus est.

100 Acceptā nāviculā in Āfricam trāiēcit et in agrum Carthāginiēnsem pervēnit. Ibi cum in locīs sōlitāriīs7 sedēret, vēnit ad eum līctor Sextiliī praetōris, quī tum Āfricam obtinēbat. Ab hōc, quem8 numquam laesisset, Marius hūmānitātis tamen9 aliquod officium exspectābat; at līctor dēcēdere eum prōvinciā iussit, 105 nisi in sē animadvertī vellet: torvēque intuentem et vōcem nūllam ēmittentem Marium rogāvit tandem ecquid renūntiārī praetōrī vellet? Marius “Abī” inquit, “nūntiā vīdisse tē Gāium Marium in Carthāginis ruīnīs sedentem.” Duōbus clārissimīs exemplīs dē incōnstantiā rērum hūmānārum eum admonēbat, 110 cum et urbis māximae excidium et virī clārissimī cāsum ante oculōs pōneret.

Profectō ad bellum Mithridāticum Sullā, Marius revocātus ā Cinnā1 in Ītaliam rediit, efferātus magis calamitāte quam domitus. Cum exercitū Rōmam ingressus eam caedibus et rapīnīs 115 vāstāvit; omnēs adversae factiōnis nōbilēs variīs2 suppliciōrum generibus adfēcit: quīnque diēs continuōs totidemque noctēs illa scelerum omnium dūrāvit licentia.3 Hōc tempore admīranda sānē populī Rōmānī abstinentia fuit. Cum enim Marius occīsōrum domōs multitūdinī dīripiendās4 obiēcisset, invenīrī potuit nēmō, 120 quī5 cīvīlī6 lūctū praedam peteret5: quae quidem tam misericors continentia plēbis tacita7 quaedam crūdēlium victōrum vituperātiō fuit. Tandem Marius, seniō et labōribus cōnfectus, in morbum incidit et ingentī8 omnium laetitiā vītam fīnīvit. Cūius virī sī exāminentur cum virtūtibus vitia, haud facile sit dictū9 utrum 125 bellō melior, an pāce perniciōsior fuerit: namque quam rem pūblicam armātus10 servāvit, eam prīmō togātus10 omnī genere fraudis, postrēmō armīs hostīliter ēvertit.

Erat Marius dūrior1 ad hūmānitātis2 studia et ingenuārum3 artium contemptor. Cum aedem Honōris dē manubiīs hostium 130 vōvisset, sprētā4 peregrīnōrum marmorum nōbilitāte artificumque Graecōrum arte, eam vulgārī lapide5 per artificem Rōmānum cūrāvit aedificandam. Et Graecās litterās dēspiciēbat, quod6 doctōribus suīs parum ad virtūtem prōfuissent. At īdem fortis, validus, adversus dolōrem cōnfīrmātus. Cum eī varicēs in crūre 135 secārentur, vetuit sē adligārī. Ācrem tamen fuisse dolōris morsum ipse ostendit: nam medicō, alterum crūs pōstulantī, nōluit praebēre, quod māiōrem esse remediī quem morbī dolōrem iūdicāret.

Skip to next selection.

Text-only version XXIV. Lūcius Cornēlius Sulla 138-78 B.C.

Cornēlius Sulla cum parvulus ā nūtrīce ferrētur, mulier7 obvia “Salvē” inquit “puer tibi et reī pūblicae tuae fēlīx,” et statim quaesīta8 quae haec dīxisset, nōn potuit invenīrī.9

B.C.

107.

Hīc bellō Iugurthīnō10 quaestor Mariī fuit. Quī11 cum12 ūsque 5 ad quaestūrae comitia vītam libīdine, vīnō, lūdicrae13 artis amōre inquinātam perdūxisset,12 C. Marius cōnsul molestē tulisse trāditur, quod sibi gravissimum bellum gerentī tam dēlicātus quaestor sorte14 obvēnisset. Ēiusdem tamen, postquam in Āfricam vēnit, virtūs1 ēnituit. Bellō2 Cimbricō, lēgātus 10 cōnsulis3 bonam operam nāvāvit. Cōnsul ipse deinde factus, pulsō in exsilium Mariō, adversus Mithridātem4 profectus est. Mithridātēs enim, Ponticus rēx, vir bellō ācerrimus, virtūte eximius, odiō in Rōmānōs nōn īnferior Hannibale,5 occupātā Asiā necātīsque in eā omnibus cīvibus Rōmānīs,6 quōs quidem eādem diē 15 atque hōrā per omnēs cīvitātēs interimī iusserat, Eurōpae quoque Ītaliaeque imminēre vidēbātur. Ac prīmō Sulla illīus praefectōs duōbus proeliīs7 in Graeciā prōflīgāvit; dein trānsgressus in Asiam Mithridātem ipsum fūdit; et oppressisset,8 nisi ad bellum cīvīle adversus Marium fēstīnāns quālemcumque9 pācem compōnere 20 māluisset.8 Mithridātem tamen pecūniā10 multāvit; Asiā11 aliīsque prōvinciīs,11 quās occupāverat, dēcēdere paternīsque fīnibus contentum esse coēgit.

Sulla propter mōtūs urbānōs12 cum victōre exercitū Rōmam properāvit; eōs, quī Mariō favēbant, omnēs superāvit. Nihil 25 autem eā victōriā fuit crūdēlius. Sulla, urbem ingressus et dictātor13 B.C. 82. creātus, vel in eōs, quī sē sponte dēdiderant, iussit animadvertī. Quattuor mīlia dēditōrum inermium cīvium in Circō interficī iussit. Quis autem illōs potest computāre, quōs in urbe passim, quisquis14 voluit, occīdit, dōnec admonēret Fūfidius 30 quīdam vīvere aliquōs dēbēre, ut15 essent, quibus15 imperāret. Novō1 et inaudītō exemplō tabulam prōscrīptiōnis2 prōposuit, quā nōmina eōrum, quī occīdendī essent, continēbantur; cumque omnium orta esset indīgnātiō, postrīdiē plūra etiam adiēcit nōmina. Ingēns caesōrum fuit multitūdō. Nec sōlum in3 eōs saevīvit, quī 35 armīs contrā sē dīmicāvissent, sed etiam quiētī animī cīvēs propter pecūniae māgnitūdinem prōscrīptōrum numerō adiēcit. Cīvis quīdam innoxius, cuī fundus in agrō Albānō erat, cum legēns prōscrīptōrum nōmina sē quoque vidēret āscrīptum, “Vae” inquit “miserō mihi4! mē fundus Albānus persequitur.” 40 Neque5 longē prōgressus ā quōdam, quī eum āgnōverat, cōnfossus6 est.

Dēpulsīs prōstrātīsque7 inimīcōrum partibus Sulla Fēlīcem8 sē ēdictō appellāvit, cumque ēius uxor geminōs eōdem tunc partū ēdidisset, puerum Faustum8 puellamque Faustam8 nōminārī voluit. 45 Sed paucīs annīs post repente contrā omnium exspectātiōnem B.C. 78. dictātūram dēposuit. Dīmissīs līctōribus diū in Forō cum amīcīs deambulāvit. Stupēbat populus eum prīvātum vidēns, cūius modo9 tam formīdolōsa fuerat potestās; quodque nōn minus mīrandum fuit, prīvātō eī nōn sōlum salūs, sed etiam dīgnitās 50 cōnstitit,10 quī cīvēs innumerōs occīderat. Ūnus adulēscēns fuit, quī11 audēret querī et recēdentem ūsque ad forēs domūs maledictīs incessere. Atque ille, cūius īram potentissimī virī māximaeque cīvitātēs nec effugere nec plācāre potuerant, ūnīus adulēscentulī contumēliās patientī animō tulit, id tantum in12 55 līmine iam dīcēns: “Hīc adulēscēns efficiet1 nē quis2 posthāc tāle imperium dēpōnat.”

Sulla deinde in vīllam profectus rūsticārī et vēnandō3 vītam agere coepit. Ibi morbō correptus interiit, vir ingentis animī, cupidus voluptātum, sed glōriae cupidior; lītterīs4 Graecīs atque 60 Latīnīs ērudītus et virōrum lītterātōrum adeō amāns,5 ut sēdulitātem etiam malī cūiusdam poētae aliquō praemiō dīgnam dūxerit: nam cum ille epigramma in eum fēcisset eīque subiēcisset,6 Sulla statim praemium eī darī iussit, sed eā lēge,7 nē quid2 posteā scrīberet. Ante victōriam laudandus,8 in iīs vērō, quae secūta 65 sunt, numquam9 satis vituperandus, urbem enim et Ītaliam cīvīlis sanguinis flūminibus inundāvit. Nōn sōlum in vīvōs saeviit, sed nē mortuīs quidem pepercit10: nam Gāī Mariī, cūius, etsī posteā hostis, aliquandō tamen quaestor fuerat, ērutōs cinerēs in flūmen prōiēcit. Quā crūdēlitāte rērum praeclārē gestārum glōriam 70 corrūpit.

Skip to next selection.

Text-only version XXV. Lūcius Lūcullus

Lūcius Lūcullus ingeniō, doctrīnā, virtūte fuit īnsīgnis. In Asiam quaestor profectus ibi per multōs annōs admīrābilī quādam11 laude12 prōvinciae praefuit, deinde absēns factus13 aedīlis, B.C. 74. continuō praetor, inde ad cōnsulātum14 prōmōtus est, quem 5 ita gessit, ut omnēs dīligentiam admīrārentur, ingenium āgnōscerent. Post ad Mithridāticum1 bellum missus ā senātū nōn modo opīniōnem vīcit2 omnium, sed etiam glōriam superiōrum ducum. Idque eō3 fuit mīrābilius, quod ab eō laus4 imperātōria nōn admodum exspectābātur, quī adulēscentiam in forēnsī5 operā, 10 quaestūrae diuturnum tempus in6 Asiae pāce cōnsūmpserat; sed incrēdibilis quaedam7 ingeniī māgnitūdō nōn dēsīdērāvit ūsūs8 dīsciplīnam. Itaque cum tōtum iter9 et nāvigātiōnem cōnsūmpsisset partim in percontandō ā perītīs,10 partim in rēbus11 gestīs legendīs, in Asiam factus12 imperātor vēnit, cum esset Rōmā 15 profectus reī mīlitāris rudis.13

Lūcullus eō bellō māgnās ac memorābilēs rēs gessit; Mithridātem saepe multīs locīs fūdit; Tigrānem,14 rēgum māximum, in Armeniā vīcit, ultimamque15 bellō manum magis nōluit impōnere, quam nōn potuit; sed alioquī per omnia laudābilis16 et bellō paene 20 invictus pecūniae cupīdinī nimium dēditus fuit; quam tamen ideō expetēbat, ut per lūxuriam effunderet. Itaque postquam dē Mithridāte triumphāvit,17 abiectā omnium rērum cūrā coepit dēlicātē ac molliter vīvere ōtiōque et lūxū diffluere: māgnificē et immēnsō sūmptū vīllās aedificāvit atque ad eōrum ūsum18 mare 25 ipsum vexāvit. Nam in quibusdam locīs mōlēs1 marī iniēcit; in aliīs, suffossīs montibus, mare in terrās indūxit, unde eum haud īnfacētē Pompēius Xerxem togātum2 vocāre adsuēverat.3

VĪLLA

Habēbat Lūcullus vīllam prōspectū4 et ambulātiōne pulcherrimam. Quō cum vēnisset Pompēius, id ūnum reprehendit, quod 30 ea habitātiō esset5 quidem aestāte peramoena, sed hieme minus commoda vidērētur5; cuī Lūcullus “Putāsne” inquit “mē minus sapere quam hirundinēs, quae adveniente hieme sēdem commūtant?” Vīllārum māgnificentiae respondēbat epulārum sūmptus. Cum aliquandō modica eī, utpote6 sōlī, cēna esset posita, coquum 35 graviter obiūrgāvit, eīque excūsantī ac dīcentī sē nōn dēbuisse lautum parāre convīvium, quod nēmō esset5 ad cēnam invītātus, “Quid ais?” inquit īrātus Lūcullus. “Nesciēbāsne Lūcullum hodiē cēnātūrum esse apud Lūcullum?”

Laudanda est Lūcullī impēnsa et studium in librīs. Nam et 40 multōs et optimōs conquīsīvit eōsque līberāliter dedit1 ūtendōs. Patēbat omnibus bibliothēca, et in porticūs eī adiectās velut ad Mūsārum2 aedem veniēbant māximē Graecī tempusque ibi iūcundē inter sē trādūcēbant ab aliīs cūrīs līberī. Saepe cum iīs versābātur Lūcullus et inter māgnam doctōrum virōrum turbam 45 ambulābat.

Skip to next selection.

Text-only version XXVI. Gnaeus Pompēius Māgnus

POMPEY

Gnaeus Pompēius,3 stirpis senātōriae, bellō4 cīvīlī sē et patrem cōnsiliō servāvit. Cum enim Pompēī pater exercituī suō ob avāritiam esset invīsus, factā in eum cōnspīrātiōne, Terentius 5 quīdam, Gnaeī Pompēī fīliī5 contubernālis, hunc6 occīdendum suscēpit, dum7 aliī tabernāculum patris incenderent.7 Quae rēs cum iuvenī Pompēiō cēnantī nūntiāta esset, nihil perīculō mōtus solitō8 hilarius bibit et cum Terentiō eādem, 10 quā9 anteā, cōmitāte ūsus est. Deinde cubiculum ingressus clam subdūxit sē tentōriō et fīrmam patrī circumdedit cūstōdiam. Terentius tum dēstrictō ēnse ad lectum Pompēī accessit multīsque īctibus strāgula percussit.10 Ortā mox sēditiōne Pompēius sē in media coniēcit āgmina, mīlitēsque tumultuantēs precibus et lacrimīs 15 plācāvit ac ducī reconciliāvit.

Eōdem bellō Pompēius partēs Sullae secūtus ita sē gessit ut ab eō māximē dīligerētur. Annōs trēs et vīgintī nātus, ut Sullae auxiliō venīret, paternī exercitūs reliquiās conlēgit, statimque dux perītus exstitit.1 Māgnus illīus apud mīlitem amor, māgna 20 apud omnēs admīrātiō fuit; nūllus eī2 labor taediō,2 nūlla dēfatīgātiō molestiae2 erat. Cibī3 vīnīque3 temperāns, somnī parcus4; inter mīlitēs corpus exercēns cum alacribus saltū,5 cum vēlōcibus cursū,5 cum validīs luctandō5 certābat. Tum ad Sullam iter intendit et in eō itinere trēs hostium exercitūs aut fūdit aut sibi 25 adiūnxit. Quem ubi Sulla ad sē accēdere audīvit ēgregiamque sub sīgnīs iuventūtem āspexit, dēsiliit ex equō Pompēiumque salūtāvit imperātōrem et posteā eī6 venientī solēbat sellā adsurgere et caput aperīre et equō dēscendere, quem honōrem nēminī nisi Pompēiō tribuēbat.

30 Posteā Pompēius in Siciliam profectus est, ut eam ā Carbōne, Sullae inimīcō, occupātam reciperet. Carbō comprehēnsus et ad Pompēium ductus est: quem Pompēius, etsi Carbō7 muliebriter mortem extimēscēns dēmissē et flēbiliter mortem dēprecābātur, ad supplicium dūcī iussit. Longē moderātior fuit Pompēius ergā 35 Sthenium, Siciliae cūiusdam cīvitātis prīncipem. Cum enim in eam cīvitātem animadvertere dēcrēvisset, quae8 sibi adversāta fuisset, inīquē eum factūrum Sthenius exclāmāvit,9 sī ob ūnīus culpam omnēs pūnīret. Interrogantī Pompēiō quisnam ille ūnus esset, “Ego” inquit Sthenius “quī cīvēs meōs ad id indūxī.” 40 Tam līberā vōce dēlectātus Pompēius omnibus et Stheniō ipsī pepercit.1

Trānsgressus inde in Āfricam Iarbam, Numidiae rēgem, quī Mariī partibus favēbat, bellō persecūtus intrā diēs quadrāgintā oppressit et Āfricam subēgit adulēscēns2 quattuor et vīgintī 45 annōrum. Deinde cum litterae eī ā Sullā redditae essent, quibus exercitū3 dīmissō cum ūnā legiōne successōrem exspectāre iubēbātur, Pompēius, quamquam aegrē id ferēbat, tamen pāruit et Rōmam revertit. Revertentī incrēdibilis hominum multitūdō obviam īvit; Sulla quoque laetus eum excēpit et Māgnī 50 cōgnōmine cōnsalūtāvit. Nihilō minus Pompēiō triumphum petentī restitit: neque vērō eā rē ā prōpositō dēterritus est Pompēius aususque4 dīcere plūrēs adōrāre sōlem orientem quam occidentem: quō dictō innuēbat Sullae potentiam minuī, suam crēscere. Eā vōce audītā Sulla, cōnfīdentiā adulēscentis perculsus,5 55 “Triumphet! triumphet!” exclāmāvit.

Metellō6 iam senī7 et bellum in Hispāniā sēgnius gerentī conlēga datus Pompēius adversus Sertōrium variō ēventū dīmicāvit. Māximum ibi in proeliō quōdam perīculum subiit: cum enim vir vāstā corporis māgnitūdine impetum in eum fēcisset, Pompēius 60 manum amputāvit; sed multīs8 in eum concurrentibus vulnus in femore accēpit et ā suīs fugientibus dēsertus in9 hostium potestāte erat. At praeter spem ēvāsit: barbarī enim equum ēius aurō phalerīsque eximiīs īnstrūctum cēperant. Dum igitur praedam inter sē altercantēs10 partiuntur, Pompēius eōrum manūs effūgit. 65 Alterō proeliō cum Metellus Pompēiō labōrantī auxiliō vēnisset, Sertōrius recēdere coāctus dīxisse fertur: “Nisi anus illa supervēnisset,1 ego hunc puerum verberibus castīgātum Rōmam dīmīsissem.”1 Metellum anum appellābat, quia is, iam senex,2 ad mollem et effēminātam vītam dēflexerat. Sertōriō interfectō 70 Pompēius Hispāniam recēpit.

NĀVIS PĪRĀTA

Cum3 pīrātae illā tempestāte maria omnia īnfēstārent3 et quāsdam etiam Ītaliae urbēs dīripuissent,3 B.C. 67. ad eōs opprimendōs 75 cum imperiō extraōrdināriō missus est Pompēius. Nimiae virī potentiae obsistēbant quīdam ex optimātibus et imprīmīs Quīntus Catulus. Quī cum in cōntiōne dīxisset esse quidem4 praeclārum virum Cn. Pompēium, sed4 nōn 80 esse ūnī omnia tribuenda, adiēcissetque: “Sī quid huīc acciderit, quem in ēius locum substituētis?” summō cōnsēnsū succlāmāvit ūniversa cōntiō, “Tē, Quīnte Catule.” Tam honōrificō cīvium tēstimōniō victus Catulus ē cōntiōne discessit. Pompēius, dispositīs5 per omnēs maris recessūs nāvibus, brevī terrārum orbem 85 illā pēste līberāvit; praedōnēs multīs locīs victōs fūdit; eōsdem in dēditiōnem acceptōs in urbibus et agrīs procul ā marī conlocāvit. Nihil hāc victōriā celerius, nam intrā quadrāgēsimum diem pīrātās tōtō marī expulit.

B.C.

66.

Cōnfectō bellō pīrāticō, Gnaeus Pompēius contrā Mithridātem 90 profectus in Asiam māgnā celeritāte contendit. Proelium cum rēge cōnserere cupiēbat, neque6 opportūna dabātur pūgnandī facultās, quia Mithridātēs interdiū castrīs sē continēbat, noctū vērō haud tūtum erat congredī cum hoste in locīs īgnōtīs. Nocte tamen aliquandō cum Pompēius Mithridātem aggressus 95 esset, lūna māgnō fuit Rōmānīs adiūmentō. Quam cum Rōmānī ā1 tergō habērent, umbrae corporum longius prōiectae ad prīmōs ūsque hostium ōrdinēs pertinēbant, unde dēceptī rēgiī mīlitēs in umbrās, tamquam in propinquum hostem, tēla mittēbant. Victus Mithridātēs in Pontum profūgit. Pharnacēs fīlius bellum eī 100 intulit, quī, occīsīs ā patre frātribus, vītae suae ipse timēbat. Mithridātēs ā fīliō obsessus2 venēnum sūmpsit; quod cum tardius subīret, quia adversus venēna multīs anteā medicāmentīs corpus fīrmāverat, ā mīlite Gallō, ā3 quō ut adiuvāret sē petierat, interfectus est.

105 Tigrānī deinde, Armeniae rēgī, quī Mithridātis partēs secūtus erat, Pompēius bellum intulit eumque ad dēditiōnem compulit. DIADĒMA Quī cum prōcubuisset ad genua Pompēī, eum ērēxit,4 et benīgnīs verbīs recreātum diadēma, quod abiēcerat, capitī repōnere iussit, aequē5 110 pulchrum esse iūdicāns et vincere rēgēs et facere. Inde in Iūdaeam profectus Rōmānōrum prīmus6 Iūdaeōs domuit, Hierosolyma, B.C. 63. caput gentis, cēpit, templumque iūre7 victōriae ingressus est. Rēbus Asiae 115 compositīs, in Italiam versus8 ad urbem9 vēnit, nōn, ut plērīque timuerant, armātus, sed dīmissō exercitū, et tertium triumphum bīduō10 dūxit. Īnsīgnis fuit multīs novīs inūsitātīsque ōrnāmentīs hīc triumphus; sed nihil inlūstrius vīsum, quam quod11 tribus triumphīs trēs orbis partēs dēvictae causam praebuerant: Pompēius 120 enim, quod1 anteā contigerat nēminī, prīmum ex Āfricā, iterum ex Eurōpā, tertiō ex Asiā triumphāvit, fēlīx opīniōne hominum futūrus, sī, quem2 glōriae, eundem vītae fīnem habuisset neque adversam fortūnam esset expertus iam senex.

B.C.

49.

Posteriōre enim tempore ortā inter Pompēium et Caesarem3 125 gravī dissēnsiōne, quod4 hīc5 superiōrem, ille5 parem ferre nōn posset, bellum cīvīle exārsit. Caesar īnfēstō6 exercitū in Ītaliam vēnit. Pompēius, relīctā urbe ac deinde Ītaliā ipsā, Thessaliam petit et cum eō cōnsulēs senātusque omnis: quem īnsecūtus Caesar apud Pharsālum aciē fūdit. Victus Pompēius 130 ad Ptolemaeum, Aegyptī rēgem, cuī tūtor ā senātū datus erat, profūgit, quī Pompēium interficī iussit. Latus Pompēī sub oculīs uxōris et līberōrum mūcrōne cōnfossum est, caput praecīsum, truncus in Nīlum coniectus. Deinde caput cum ānulō ad Caesarem dēlātum est, quī eō vīsō lacrimās nōn continēns illud 135 multīs pretiōsissimīsque odōribus cremandum cūrāvit.

Is fuit Pompēī post trēs cōnsulātūs et totidem triumphōs vītae exitus. Erant in Pompēiō multae et māgnae virtūtēs ac praecipuē admīranda frūgālitās. Cum eī aegrōtantī praecēpisset medicus ut turdum ederet, negārent autem7 servī eam avem 140 ūsquam aestīvō tempore posse reperīrī, nisi apud Lūcullum, quī turdōs domī sagīnāret, vetuit Pompēius turdum inde petī, medicōque dīxit: “Ergō,8 nisi Lūcullus perditus dēliciīs esset, nōn vīveret Pompēius?” Aliam avem, quae parābilis esset, sibi iussit appōnī.

145 Virīs1 doctīs māgnum honōrem habēbat Pompēius. Ex Syriā dēcēdēns, cōnfectō bellō Mithridāticō, cum Rhodum vēnisset, Posīdōnium cupiit audīre2; sed cum audīvisset eum graviter esse aegrum, quod3 vehementer ēius artūs labōrārent, voluit tamen nōbilissimum philosophum vīsere. Mōs erat ut, cōnsule4 aedēs 150 aliquās ingressūrō, līctor forēs percuteret,5 admonēns cōnsulem adesse, at Pompēius forēs Posīdōniī percutī honōris causā vetuit. Quem ut vīdit et salūtāvit, molestē sē dīxit ferre, quod eum nōn posset audīre. At ille “Tū vērō” inquit “potes, nec committam ut dolor corporis efficiat5 ut frūstrā tantus vir ad mē vēnerit.5” 155 Itaque cubāns graviter et cōpiōsē dē hōc ipsō disputāvit: nihil esse6 bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dīcī posse, quod turpe nōn esset. Cum vērō dolōrēs ācriter eum pungerent, saepe “Nihil agis,” inquit “dolor! quamvīs7 sīs molestus, numquam tē esse malum cōnfitēbor.”

Skip to next selection.

Text-only version XXVII. Gāius Iūlius Caesar

CAESAR

C. Iūlius Caesar,8 nōbilissimā Iūliōrum genitus familiā,9 annum agēns sextum et decimum patrem āmīsit. Cornēliam, Cinnae10 fīliam, dūxit uxōrem; cūius pater cum esset Sullae inimīcissimus, is11 5 Caesarem voluit compellere ut eam repudiāret; neque12 id potuit efficere. Quā rē Caesar bonīs spoliātus cum etiam ad necem quaererētur, mūtātā veste nocte urbe ēlāpsus13 est et quamquam tunc quārtānae1 morbō labōrābat, prope2 per singulās noctēs latebrās 10 commūtāre cōgēbātur; et comprehēnsus ā Sullae lībērtō, nē3 ad Sullam perdūcerētur, vix datā4 pecūniā ēvāsit. Postrēmō per propinquōs et adfīnēs suōs veniam impetrāvit. Satis cōnstat Sullam, cum dēprecantibus5 amīcissimīs et ōrnātissimīs virīs aliquamdiū dēnegāsset atque illī pertināciter contenderent, 15 expūgnātum tandem prōclāmāsse, vincerent,6 dummodo scīrent7 eum, quem incolumem tantō opere cuperent, aliquandō optimātium partibus, quās sēcum simul dēfendissent, exitiō futūrum; nam Caesarī multōs Mariōs inesse.

Stīpendia prīma in Asiā fēcit. In expūgnātiōne Mitylēnārum 20 corōnā cīvicā dōnātus est. Mortuō Sullā, Rhodum sēcēdere statuit, ut per otium Apollōniō Molōnī, tunc clārissimō dīcendī8 magistrō, operam daret. Hūc dum trāicit, ā praedōnibus captus est mānsitque apud eōs prope quadrāgintā diēs. Per omne autem illud spatium ita sē gessit, ut pīrātīs pariter terrōrī venerātiōnīque 25 esset. Comitēs interim servōsque ad expediendās pecūniās, quibus redimerētur, dīmīsit. Vīgintī talenta pīrātae pōstulāverant: ille quīnquāgintā datūrum sē spopondit. Quibus numerātīs cum expositus esset in lītore, cōnfēstim Mīlētum, quae urbs proximē9 aberat, properāvit ibique contrāctā classe invectus in eum locum, 30 in quō ipsī praedōnēs erant, partem classis fugāvit, partem mersit, aliquot nāvēs cēpit pīrātāsque in potestātem redāctōs eō suppliciō, quod illīs saepe minātus inter iocum erat, adfēcit crucīque suffīxit.

Quaestōrī ūlterior1 Hispānia obvēnit. Quō profectus cum Alpēs 35 trānsīret et ad cōnspectum pauperis cūiusdam vīcī comitēs per iocum inter sē disputārent num illīc2 etiam esset ambitiōnī locus, sēriō dīxit Caesar mālle sē ibi prīmum esse, quam Rōmae secundum. Dominātiōnis avidus3 ā prīmā aetāte rēgnum concupīscēbat semperque in ōre habēbat hōs Eurīpidis, Graecī poētae, versūs:

Cumque Gadēs, quod est Hispāniae oppidum, vēnisset, animadversā apud Herculis templum māgnī Alexandrī imāgine ingemuit et quasi pertaesus īgnāviam suam, quod nihildum ā sē memorābile 45 āctum esset in eā aetāte, quā iam Alexander orbem terrārum subēgisset, missiōnem continuō efflāgitāvit ad captandās quam prīmum māiōrum rērum occāsiōnes in urbe.

Aedīlis praeter comitium ac Forum etiam Capitōlium ōrnāvit porticibus. Vēnātiōnes autem lūdōsque6 et cum conlēgā M. Bibulō 50 et sēparātim ēdidit: quō7 factum est ut commūnium quoque impēnsārum sōlus grātiam caperet. Hīs autem rēbus patrimōnium effūdit tantumque cōnflāvit aes aliēnum, ut ipse dīceret sibi8 opus esse mīlliēs sēstertium, ut habēret nihil.

B.C.

60.

Cōnsul deinde creātus cum M. Bibulō, societātem9 cum Gnaeō 55 Pompēiō et Marcō Crassō iūnxit Caesar, nē quid agerētur in rē pūblicā, quod displicuisset ūllī ex tribus. Deinde lēgem tulit ut ager Campānus plēbī dīvīderētur. Cuī lēgī cum senātus repūgnāret, rem ad populum dētulit. Bibulus conlēga in Forum vēnit, ut lēgī obsisteret, sed tanta in eum commōta est sēditiō, ut 60 in caput ēius cophinus stercore plēnus effunderētur fascēsque eī frangerentur atque adeō ipse armīs Forō expellerētur. Quā rē cum Bibulus per reliquum annī tempus domō abditus Cūriā abstinēret, ūnus ex eō tempore Caesar omnia in rē pūblicā ad arbitrium administrābat, ut nōnnūllī urbānōrum, sī1 quid tēstandī grātiā 65 sīgnārent, per iocum nōn, ut mōs erat, ‘cōnsulibus2 Caesare et Bibulō’ āctum3 scrīberent, sed ‘Iūliō et Caesare,’ ūnum cōnsulem nōmine et cōgnōmine prō duōbus appellantēs.

Fūnctus4 cōnsulātū Caesar Galliam prōvinciam accēpit. Gessit autem novem5 annīs, quibus5 in imperiō fuit, haec ferē: Galliam 70 in prōvinciae fōrmam redēgit; Germānōs, quī trāns Rhēnum incolunt, prīmus Rōmānōrum ponte fabricātō aggressus māximīs adfēcit clādibus. Aggressus est Britannōs, īgnōtōs anteā, superātīsque6 pecūniās et obsidēs imperāvit. Hīc7 cum8 multa Rōmānōrum mīlitum īnsīgnia nārrantur, tum8 illud9 ēgregium ipsīus 75 Caesaris, quod, nūtante in fugam exercitū, raptō fugientis ē manū scūtō in prīmam volitāns aciem proelium restituit. Īdem aliō proeliō legiōnis aquiliferum ineundae fugae causā iam10 conversum faucibus comprehēnsum11 in contrāriam partem dētrāxit dextramque ad hostem tendēns “Quōrsum tū” inquit “abīs? Illīc sunt, 80 cum quibus dīmicāmus.” Quā adhortātiōne omnium legiōnum trepidātiōnem corrēxit vincīque parātās vincere docuit.

B.C.

53.

Interfectō intereā apud Parthōs Crassō et dēfūnctā Iūliā, Caesaris fīliā, quae, nūpta Pompēiō, generī socerīque concordiam tenēbat,1 statim aemulātiō ērūpit. Iam prīdem Pompēiō 85 sūspectae2 Caesaris opēs et Caesarī Pompēiāna dīgnitās gravis, nec hīc3 ferēbat parem, nec ille3 superiōrem. Itaque cum Caesar in Galliā dētinērētur, et, nē imperfectō bellō discēderet, pōstulāsset ut sibi licēret, quamvīs absentī,4 alterum cōnsulātum petere, ā senātū, suādentibus Pompēiō ēiusque amīcīs, negātum eī 90 est. Hanc iniūriam acceptam vindicātūrus5 in Ītaliam rediit et B.C. 49. bellandum6 ratus cum exercitū Rubicōnem flūmen, quī7 prōvinciae ēius fīnis erat, trānsiit. Hōc ad flūmen paulum cōnstitisse fertur ac reputāns quantum mōlīrētur, conversus ad proximōs, “Etiamnunc” inquit “regredī possumus; quod sī ponticulum 95 trānsierimus, omnia armīs agenda erunt.” Postrēmō autem “Iacta ālea estō!” exclāmāns exercitum trāicī iussit plūrimīsque urbibus occupātīs Brundisium contendit, quō Pompēius cōnsulēsque cōnfūgerant.

Quī cum inde in Ēpīrum trāiēcissent, Caesar, eōs secūtus ā 100 Brundisiō, Dyrrachium inter8 oppositās classēs gravissimā hieme trānsmīsit; cōpiīsque9 quās subsequī iusserat diūtius cessantibus, cum ad eās arcessendās frūstrā mīsisset, mīrae audāciae facinus ēdidit. Morae enim impatiēns castrīs noctū ēgreditur, clam nāviculam cōnscendit, obvolūtō capite, nē āgnōscerētur, et quamquam 105 mare saevā tempestāte intumēscēbat, in altum tamen prōtinus dīrigī nāvigium iubet et, gubernātōre trepidante, “Quid timēs?” inquit “Caesarem vehis!” neque prius1 gubernātōrem cēdere adversae tempestātī passus est, quam1 paene obrutus esset1 fluctibus.

B.C.

48.

110 Deinde Caesar in Ēpīrum profectus Pompēium Pharsālicō proeliō fūdit, et fugientem persecūtus, ut occīsum cōgnōvit, Ptolemaeō rēgī, Pompēiī interfectōrī, ā quō sibi quoque īnsidiās tendī vidēret, bellum intulit; quō victō in Pontum trānsiit Pharnacemque, Mithridātis fīlium, rebellantem et 115 multiplicī successū2 praeferōcem intrā3 quīntum ab adventū diem, quattuor, quibus4 in cōnspectum vēnit, hōrīs4 ūnā prōflīgāvit aciē, mōre fulminis, quod ūnō eōdemque mōmentō vēnit, percussit, abscessit. Nec vāna dē sē praedicātiō est Caesaris ante victum hostem esse quam vīsum.5 Ponticō6 posteā triumphō 120 trium verbōrum praetulit titulum: “Vēnī, vīdī, vīcī.” Deinde Scīpiōnem7 et Iubam, Numidiae rēgem, reliquiās Pompēiānārum partium in Āfricā refoventēs, dēvīcit.8

Victōrem Āfricānī bellī Gāium Caesarem gravius excēpit Hispāniēnse, quod Cn. Pompēius, Māgnī9 fīlius, adulēscēns fortissimus, 125 ingēns ac terribile cōnflāverat, undique ad eum auxiliīs10 paternī nōminis māgnitūdinem sequentium11 ex tōtō orbe cōnfluentibus. Sua1 Caesarem in Hispāniam comitāta fortūna est: sed nūllum umquam atrōcius perīculōsiusque ab eō initum proelium, adeō ut, plūs2 quam dubiō Mārte, dēscenderet equō cōnsistēnsque 130 ante recēdentem suōrum aciem increpāns fortūnam, quod sē in eum servāsset exitum, dēnūntiāret mīlitibus vēstīgiō sē nōn recessūrum; proinde vidērent,3 quem4 et quō locō imperātōrem dēsertūrī essent. Verēcundiā magis quam virtūte aciēs restitūta est. Cn. Pompēius victus et interēmptus est. Caesar, omnium victor, 135 regressus in urbem omnibus, quī contrā sē arma tulerant, īgnōvit et quīnquiēs triumphāvit.

Bellīs cīvīlibus cōnfectīs, conversus iam ad ōrdinandum reī pūblicae statum fāstōs5 corrēxit annumque ad cursum sōlis accommodāvit, ut trecentōrum sexāgintā quīnque diērum esset 140 et, intercalāriō5 mēnse sublātō, ūnus diēs quārtō quōque6 annō intercalārētur. Iūs labōriōsissimē ac sevērissimē dīxit. Repetundārum7 convictōs etiam ōrdine senātōriō mōvit. Peregrīnārum mercium portōria īnstituit: lēgem8 praecipuē sūmptuāriam exercuit. Dē ōrnandā īnstruendāque urbe, item dē tuendō ampliandōque 145 imperiō plūra ac māiōra in diēs dēstinābat: imprīmīs iūs cīvīle ad certum modum redigere9 atque ex immēnsā lēgum cōpiā optima quaeque et necessāria in paucissimōs cōnferre librōs; bibliothēcās Graecās et Latīnās, quās1 māximās posset, pūblicāre; siccāre Pomptīnās palūdēs: viam munīre ā Marī Superō per Apennīnī 150 dorsum ad Tiberim ūsque: Dācōs, quī sē in Pontum effūderant, coercēre: mox Parthīs bellum īnferre per Armeniam.

Haec et alia agentem et meditantem mors praevēnit. Dictātor enim in perpetuum creātus agere īnsolentius coepit: senātum ad sē venientem sedēns excēpit et quendam, ut adsurgeret monentem, 155 īrātō vultū respexit. Cum Antōnius,2 Caesaris in omnibus bellīs comes et tunc cōnsulātūs conlēga, capitī ēius in sellā aureā sedentis prō rōstrīs diadēma, īnsīgne rēgium, imposuisset, id ita ab eō est repulsum, ut nōn offēnsus vidērētur. Quārē coniūrātum in eum est ā3 sexāgintā amplius virīs, Cassiō et Brūtō ducibus 160 cōnspīrātiōnis, dēcrētumque eum Īdibus Mārtiīs in senātū cōnfodere.

Plūrima indicia futūrī perīculī obtulerant diī immortālēs. Uxor Calpurnia, territa nocturnō vīsū, ut Īdibus Mārtiīs domī subsisteret ōrābat et Spūrinna harūspex praedīxerat4 ut proximōs diēs trīgintā quasi fātālēs cavēret, quōrum ultimus erat Īdūs Mārtiae. 165 Hōc igitur diē Caesar Spūrinnae “Ecquid scīs” inquit “Īdūs Mārtiās iam vēnisse?” et is “Ecquid scīs illās nōndum praeterīsse?” Atque cum Caesar eō diē in senātum vēnisset, adsīdentem cōnspīrātī speciē5 officiī circumstetērunt īlicōque ūnus, quasi aliquid rogātūrus, propius accessit renuentīque6 ab7 utrōque 170 umerō togam apprehendit. Deinde clāmantem “Ista quidem vīs est!” Casca, ūnus ē coniūrātīs, adversum8 vulnerat paulum īnfrā iugulum. Caesar Cascae bracchium adreptum graphiō trāiēcit cōnātusque prōsilīre aliō vulnere tardātus est. Dein ut March 15, B.C. 44. animadvertit undique sē strictīs pugiōnibus petī,1 togā caput 175 obvolvit et ita tribus et vīgintī plāgīs cōnfossus est. Cum Mārcum Brūtum, quem fīliī locō habēbat in sē inruentem vīdisset, dīxisse fertur: “Tū quoque, mī fīlī!”

THE DEATH OF CAESAR

Illud inter omnēs ferē cōnstitit tālem eī mortem paene ex sententiā obtigisse.2 Nam et quondam cum apud Xenophōntem 180 lēgisset Cȳrum ultimā valētūdine mandāsse quaedam dē fūnere suō, āspernātus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque optāverat, et prīdiē quam occīderētur, in sermōne nātō super cēnam quisnam esset fīnis vītae commodissimus, repentīnum inopīnātumque praetulerat. Percussōrum autem neque trienniō 185 quisquam amplius supervīxit neque suā1 morte dēfūnctus est. Damnātī omnēs alius aliō cāsū periērunt, pars naufragiō, pars proeliō; nōnnūllī sēmet eōdem illō pugiōne, quō Caesarem violāverant, interēmērunt.

Quō2 rārior in rēgibus et prīncipibus virīs moderātiō, hōc 190 laudanda magis est. C. Iūlius Caesar victōriā cīvīlī3 clēmentissimē ūsus est; cum enim scrīnia dēprehendisset epistulārum ad Pompēium missārum ab iīs, quī4 vidēbantur aut in dīversīs aut in neutrīs fuisse partibus, legere nōluit, sed combūssit, nē5 forte in multōs gravius cōnsulendī locum darent. Cicerō hanc 195 laudem eximiam Caesarī tribuit, quod nihil oblivīscī solēret nisi iniūriās. Simultātēs omnēs, occāsiōne oblātā, libēns dēposuit. Ultrō ac prior scrīpsit C. Calvō post fāmōsa ēius adversum sē epigrammata. Valerium Catullum, cūius6 versiculīs fāmam suam lacerātam nōn īgnōrābat, adhibuit cēnae. C. Memmiī suffrāgātor 200 in petītiōne cōnsulātūs fuit, etsī asperrimās fuisse ēius in sē ōrātiōnēs sciēbat.