← Table of contents
La storia di Girolamo Savonarola e de' suoi tempi, volume 2 (of 2)

DOCUMENTI.

Reading edition

I. (Vol. I, pag. 16.) Lettera del Savonarola al padre, restituita alla sua vera lezione.‍[432]

Yhu Xpo

Honorande Pater mi. Io non dubito ch’el vi duole assai de la partita, et tanto più quanto io mi son partito ocultamente da vui; ma io voglio che intendisti l’animo mio et la volontà mia per queste littere, a ciò che vi confortati, e che intendiati che io non mi so moso così puerilmente, come alcuni si credeno. E prima da vui voglio, come da homo verile e sprezatore de le cose caduce, che più tosto voi siati sectator de la verità che de le passione, come fanno le feminule; e che vui iudicate secondo lo imperio de rasone, se io doveva fugire il seculo et seguir questo mio preposito. In primis, la rasone la quale me muove ad intrar ne la relegione è questa: prima, la gran miseria del mondo, le iniquitate de li homini, li stupri, li adulterii, li latrocinii, la superbia, la idolatria, le biasteme crudele, ch’el seculo è venuto a tanto che più non si trova chi facia bene; dove io più volte il dì io cantava questo verso lacrimando: Heu fuge crudeles terras, fuge littus avarum. E questo per che io non potea patire la gran malitia di cechati populi de Italia; e tanto più, quanto io vedea le virtute esser spente al fondo e i vitii soblevati. Questa era la magior passion che io potesse havere in questo mondo; per la qualle cosa io pregava ogni giorne messer Iesu Christo che me volesse levare da questo fango; e così faceva continuamente oratione piccolina con grandissima devotione a Idio, dicendo: notam fac michi viam in qua ambulem, quia ad te levavi animam meam. Hor Idio, quando a lui ha piaciuto, per sua infenita misericordia, me l’ha mostrata; et io l’ho riceputa, ben ch’io sia indegno di tanta gratia. Risponditime adoncha: non è gran virtute de uno homo a fugir le sportitie e le iniquitate del miser mondo, per voler vivere come rationale e non come bestia fra li porci. Et etiam non seria stata una grande ingratitudine la mia, ad haver pregato Idio che mi mostri la via drita per la quale io ho a caminare, et lui essendosi dignato di mostrarmela, e poi che io non l’havesse acceptata? Oimè! Iesu mio, più tosto mille morte, che contra di te io mai sia ingrato per tal modo. Sì che, dulcissime pater, più tosto haveti da rengratiar messer Iesu, che da pianger; il quale ve ha dato uno figliolo, e dippoi ve l’ha conservato fina alli XXII anni assai bene; e non solamente questo, ma anchora si è dignato de farlo suo melitanto cavaliero. Oimè! non reputati gran gratia havere un figliolo cavaliero de Iesu Christo? Sed, ut breviter loquar: o vero che voi me amati, o vero non so ben che non diresti che non me amati. Se adoncha vui me amati; con sit ch’io habia due parte, cioè l’anima e ’l corppo, o vero che più amati el corppo o l’anima: non poteti dir el corpo, per che vui non mi amaresti, amando la più vile parte di me. Se adoncha più amati l’anima, per che non cerchati anchor lo bene de l’anima? Chè certo voi doveresti iubilare, e far gran festa di questo triompho. Sciò ben però, che non si puol far che la carne non doglia alquanto; ma la se vole refrenare da la ragione, presertim da li homeni sapienti e magnanimi come sette voi. Non credeti voi ch’el me sia sta gran doglia a separarne da vui? Certo, io voglio che me crediati; chè già mai, doppoi ch’io son nato, non hebbi magior dolor nè maggiore afflitione di mente, vedendome habandonare il proprio sangue, et andare fra giente ignota, per far sacrifitio a Iesu Christo del corpo mio, e per vendere la mia propria voluntà ne le mane di coloro che mai non conobbi: ma, dippoi, ripensando che Idio mi chiama, e che lui non se sdegnò fra nui vermiceli farsse servo; non seria mai tanto ardito, che io non mi inclinase alla sua voce dolcissima e tanto pia: Venite ad me homnes qui laboratis et onerati estis, et ego reffician vos: tollite iugum meum super vos, etc. Ma per che sciò che voi di me vi lamentati, che così ocultamente sia partito, e quasi fugito da vui; sapiati che tanto era il mio dolore e la passion ch’io sentiva dentro dil core, dovendomi partire da vui, che se io ve lo havesse manifestato, io credo verramente che inanzi che io me fuse partito da vui, il me seria crepato il core, et haveria impedito il mio pensiere, il mio acto:‍[433] sì che non ve meravigliati se io non ve lo dissi. È vero ch’io lassai certe scripte de dietro da li libri che sono apogiati alla finestra, le quale vi davano noticia di fatti mei.‍[434] Vi prego, adoncha, padre mio caro, che poniati fine a li pianti, e che non me vogliati dare più tristeza e più dolore, ch’io me habia; non per dolore di questo ch’io ho fatto, chè certo io nol revocaria, se io credesse de venire maggiore che non fu Cesaro; ma pur per che anchora io son di carne come vui, e la sensualità repugna alla rasone, di che il mi convien combatre crudelmente, a ciò ch’el diavolo non mi salti sopra le spalle; e tanto più, quanto io sento di vui. Presto passarono‍[435] questi giorni ne i quali el male è frescho, e doppo spero che vui et io seremo consolati in questo mondo per gratia, e poi ne l’altro per gloria. Altro non resta, se non ch’io vi prego che vui, come virile, confortati mia matre la qualle io prego insieme con vui, che mi donati la vostra benedictione; et io sempre pregarò fervente mente per le anime vostre. Ex Bononia, die XXV aprilis, 1475.

Io ve ricomando tutti li miei fratelli e sorelle, ma specialmente io ve ricomando Alberto, che vui il faciati imparare; per che il vi seria gran carcho e gran pecato, se lo lassasti perdere il suo tempo.

Hieronymus Savonarola filius vester.

(Fuori)

Nobili et egregio viro Nicolao Savonarolae parenti optimo. Ferrariae.

II. (Vol. I, pag. 16.) DEL DISPREGIO DEL MONDO. Primo scritto in prosa del Savonarola.‍[436]

Ricordo come alli 24 aprile, che fu il dì di San Giorgio del 1475, Geronimo mio figliuolo, studente nell’Arte,‍[437] si partì da casa e andò a Bologna, et entrò nelli frati di San Domenico per stare et essere frate; e lassome, a mi Nicolò della Savonarola suo padre, le infrascripte confortationi et essortationi per mio contento.

Quid facimus? Quid sic stamus, anima, frustra laborantes? Ecce quomodo surgunt rudes et indocti viri ac mulierculae, et rapiunt coelum; nos autem cum sanctis nostris....‍[438] in Infernum demergimur, et in cogitationibus nostris evanescunt corda nostra; dicentes nos esse sapientes, stulti facti sumus. Ecce nunc quomodo rustici et mulieres, magis exemplo quam verbis, docent nos humana contemnere et solum Christum sequi. Nos autem stulti, sequentes vilia et terrena, alios hæc fugere voce docemus, et dicentes virtutem æternam, fragilia tunc sectamur. Pueri el adolescentuli mundum et eius concupiscentiam fugiunt, non ignorantes mondana omnia esse caduca. Nos autem ita prosequimur, ut omnes epicurei et porci facti esse videamur; de virtutibus enim extrinsecus disputantes, corporis voluptatem summum bonum esse, cum cynicis intrinsecus non negamus. Heu me miserum! Quid agimus? quid moramur? quid tardi sumus? An non vides mundum et sordibus et impietatibus et omni iniquitate plenum esse? An non vides gentium cæcitatem, obstinatam populorum mentem? nonne vides civitates omnes et oppida manifestissimis prædis et latrociniis abundare? Quid igitur, anima, expectas? Surge, et non te pudeat ab infantibus et a fœminis discere, atque eorum vestigia imitari; surge, dico, et cum parvulis fuge heu! crudeles terras; fuge litus avarum; fuge terras Sodomorum et Gomorrhæorum; fuge Ægyptum et Pharaonem; fuge vilissimam gentem superbam, juventutem avaram, luxuriosam senectutem, paupertatem ambitiosam. Hic vitia omnes collaudant, et virtutes illudunt. Si‍[439] bonis artibus et philosophiæ studet, phantasticus est; si caste et modeste vivit, insensatus est; si pius est, injustus dicitur; si justus esse vult, crudelis habetur; si magna Dei credit et fidem habet, crassus est ingenio; si spem in solo Christo suam ponit, a cunctis illuditur; si charitatem habet, effœminatus est. Qui et pauperes et viduas et pupillos expoliat, prudens appellatur; ille sapiens est qui plus auri coacervare cupit; ille veneratur, qui perspicacius latrocinia invenire potest. Non est virilis, si a maledicto pectore turpissimas et crudeles ac tremendas blasphemias eradicare nescit, si non occidit proximum, si seditiones et rixas non seminat. Clamant pauperes oppressi, gementes et flentes, et heu! non audiuntur; clamant viduæ et populi, et negliguntur: undique inopia opprimuntur, et non moventur pietate corda durissima: student omni cura proximi bona subripere; student ignari coadunare, qui demum posteris relicturi sunt. Omnia sunt plena impietate; omnia sunt plena usuris et latrociniis; omnia plena blasphemiis turpibus et nefandis; omnia stupris, adulteriis, sodomiis et spurcitiis; omnia homicidiis et invidia; omnia ambitione et superbia; omnia hypocrisi et falsitate, sceleribus et iniquitate redundant. Hic, denique, virtutes vitia sunt, et vitia virtutes. Quid amplius? Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Vocant eos ad pœnitentiam damnosæ pluviæ, terræmotus, grandines et venti, et obaudiunt:‍[440] vocant inundantia flumina, et obaudiunt: vocant morbi et febres acutæ, et obaudiunt: vocat caritas annonæ, et obaudiunt: vocat insolentissimorum Teucrorum‍[441] impia manus, et obaudiunt: vocat prædicatorum et servorum Dei vox pia, et obaudiunt; vocat, demum, cunctos naturalis stimulus et conscientia, et obaudiunt.

O cæci de vobismet ipsis, nunc judicium facile; judicate vos ipsi an novissimum tempus sit. Quid igitur, anima, moraris? Surge, et ad volti‍[442] (sic); fuge Ægyptum et Pharaonem,‍[443] quia induratum est cor eius contra Dominum, et cum Israel cantemus Domino gloriose; etenim magnificatus est, equum et assessorem projecit in mare: fortitudo mea et laus mea Dominus, et factus est mihi in salutem. Iste est Deus meus, et glorificabo eum; Deus patris mei, et exaltabo eum; Dominus quasi vir pugnator, omnipotens nomen eius. Currus Pharaonis et exercitus eius proiecit in mare; electi principes eius submersi in mari Rubro; abyssi operuerunt eos, descenderunt in profundum, quasi lapis. Dextera tua, Domine, magnificata est in fortitudinem; dextera tua, Domine, percussit inimicum, et in multitudine gloriæ tuæ deposuisti adversarios meos; misisti iram tuam, quæ devoravit eos sicut stipulam; et in spiritu furoris tui congregatæ sunt aquæ, stetit unda fluens, congregati sunt abyssi in medio mari. Dixit inimicus: persequar et comprehendam, dividam spolia, implebitur anima mea, evaginabo gladium meum, interficiet eos manus mea. Flavit spiritus tuus, et operuit eos mare, submersi, quasi plumbum, in aquis vehementibus. Quis similis tui in fortibus, Domine? Quis similis tui, magnificatus in sanctitate, terribilis atque laudabilis, et faciens mirabilia? Extendisti manum tuam, et devoravit eos terram. Dux fuisti in terra tua populo quem redemisti, et portasti eum in fortitudine tua ad habitaculum sanctum tuum. Ascenderunt populi et irati sunt, dolores obtinuerunt principes, ideo conturbati sunt. Irruat super eos formido et pavor in magnitudinem brachii tui; fiant immobiles, quasi lapis, donec pertranseat populus tuus iste, quem possedisti. Introduces eum et plantabis in monte hereditatis tuæ, firmissimo habitaculo tuo, quod operatus es, Domine; Sanctuarium tuum, Domine, quod firmaverunt manus tuæ. Dominus regnavit in æternum et ultra. Sic ergo. Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace; quia viderunt oculi mei salutare tuum quod parasti ante faciem omnium populorum; lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuæ, Israel. Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto a quo omnes gratiæ emanant. Amen.

Ricordo come a dì 21 settembre 1452, la Lena mia dona havè un puto, a ore 23½; et fu de Zobia,‍[444] et fu la festa de San Mateo apostolo, evangelista. E fu batezato, et tennelo a batesimo Ser Francesco Libanori Canceliero dell’Ill. N. S.; et li mesi nome Girolamo, Maria, Francesco e Mateo.

Andò nelli frati di San Domenico a Bologna, a dì 23 aprile 1475 et lì si vestì.

(Fuori.)

Copia d’un ricordo et altro, a un libro di Niccolò Savonarola da Ferrara, padre del R. P. Frà Hieronymo nato a dì 21 ottobre‍[445] 1452, hore 23½: mandata da Marco Savonarola da Ferrara, con sua lettera del primo novembre 1604.‍[446]

III. (Vol. I. pag. 18.) Lettera del Savonarola ai suoi genitori.‍[447]

Di che lachrimate, ciechi, di che tanto piangete? A che mormorate, gente sanza luce? Se ’l principe nostro temporale mi havessi hora richiesto per cingermi la spada allato, in mezo il popolo, et farmi uno de’ sui degni cavalieri, quanto gaudio, quanta festa haresti facto? Et se io lo havessi repudiato quel dì, voi non mi haveresti reputato un pazzo? O insensati, o ciechi, o sanza un raggio di fede. Il principe de’ principi, colui che è infinita potentia mi chiama con alta voce; anzi mi priega (o grande amore!) con mille lachrime, per cingermi una spada allato, di finissimo oro et di pietre preziose; et ponere mi vuole nel numero dei suoi militanti cavalieri. Et hora, perchè non ho rifiutato tanto honore, benchè sia indegno (et chi il refiutaria?), anzi, ringraziando tanto Signore, poi che così lui vuole, l’ho acceptato; voi tutti mi siete molesti, et ne doverresti jubilare et far festa, et tanto più quanto mi monstrate amare. Che posso, dunque, dire di voi se di ciò vi attristate; se non che siete miei inimici capitali, anzi inimici di virtute? Se dunque così è, altro non dico a voi se non: Discedite a me, omnes qui operamini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei. Exaudivit Dominus deprecationem meam, Dominus orationem suscepit. Erubescant et conturbentur vehementer omnes inimici mei, convertantur et erubescant valde velociter etc. Gloria patri etc., qui peccatores convertit, et milites eos constituit in exercitu suo. Amen. — Ceterum, cum anima sit preciosior corpore, gaudete et exultate, quod me faciat Dominus gloriosus medicum animarum, dum vellem fieri medicus corporum.‍[448]

IV. (Vol. I, pag. 83.) Saggio di un sunto assai imperfetto delle Lezioni sull’Apocalisse.‍[449]

In nomine Domini nostri Jesu Christi. Amen.

Sermones, sive magis Lectiones super Apocalypsim, per Reverendum Patrem Fratrem Hieronymum Savonarolam Ferrariensem, Oratorem præclarum divini verbi, declamatorem luculentissimum.

Lectio prima.

Apocalypsis Jesu Christi. Quæritur in primis an tempus prope sit; videtur quod sic, secundum simplices, propter diversas prophetias Joachin, Sancti Vincentii etc. Prudentes negant. Ego autem inter partes dico haec tempora mihi suspecta, verum non propter visiones, quia diceret Eccl. 19: Qui cito credit etc.; sed ob privationem prælatorum, absumptionem justorum, expulsionem bonorum, obstinationem vocatorum, tepiditatem, scilicet, in orando pro hac causa; item: propter multitudinem peccatorum, propter extinctionem priorum præceptorum, propter negationem credendorum, pollutionem sacramentorum; ultimo: propter opinionem plurimorum, immo omnium christianorum; hæc omnia habes alibi diffuse. Hac causa lego Apocalypsim etc.

Lectio secunda.

Apocalypsis Jesu Christi. Pro dicendis faciam fundamentum Hieronymi dicentis ad Paulinum: Apocalypsis tot habet sacramenta quot verba etc. Ergo oportet duo vitare, scilicet nimium cursum, et nimiam tarditatem; ne ergo sim tardus, relinquam tot divisiones, argumenta, pompas, auctoritates, etc.; similiter quæstiones extravagantes; et aggrediar secundum Scripturas et doctores, et forte quid novi inveniemus; non enim potuerunt metere usque ad solum, et colligere spicas remanentes, ut dicitur in Levitico. Ergo et nos aliis relinquemus etc.

Primo ponit titulum et suprascriptionem; 2º Salutationem; 3º Narrationem. In primo vide sex: scilicet materiam revelationis, ordinem, certitudinem, brevitatem, manifestationem, et eorum quibus manifestatur felicitatem; et declara primo: quod materia est iis quæ a solo Deo sciri possunt, quia est solus æternus; unde dic quod est æternitas secundum Boethium, et mulieribus dic quod est Deus. Viris discurre per vitas, et ostende quod sola vita Dei est perfecta possessio etc.; doctis vero ne declara subtiliter, sed excusa etc., et reprehende divinos; deinde, ostende quo ordine veniunt ad nos revelationes et cæteræ partes, per ordinem etc.

Secundo ponit salutationem; sed personam salutantem non oportet laudare. Dic autem de numero septenario, et quod Asia significat elationem; et hic declara intentionem libri, quibus scilicet scribit, et move quæstionem quia videtur quod Deus dulcis non debet tribulare amicos. Unde Job conqueritur c. 30: mutatus es mihi in crudelem etc. Sed dic quod est magna superbia non acquiescere huic argumento: Deus fecit, ergo bonum; Deus dixit, ergo verum etc.; vel huic: tribulavit proprium filium pro nobis, ergo et amicos, ut faciet eos similes ei etc.

Vis adhuc rationem humanam? Audi: duæ sunt in anima potentiæ, una videns, alia cæca; voluntas, enim, sequitur intellectum per viam duorum terminorum, scilicet, Creatoris et creaturæ; quando ergo creaturam intelligit, quia eam in Creatore videt, errare non potest. Proba etc. Sed e converso: vadens, aliquando videns pulchrum hospitium, remanet in eo, sicut Lucifer; et plus homo, qui insensibilibus et intelligibilibus manet. Ad quæstionem, ergo, dico: quod Deus ex vehementi amore flagellat. Sic amans amicæ suæ vituperat alios amatores, vel etiam interficit; vult enim cor amicæ totum uniri ad se etc. Applica figuram etc. Similiter vas plenum igne non emittit ad superius foramen ignem, si habeat ad pedes multas fenestras etc. Ergo Joannes scribit: elevatis per tribulationes, sicut erat Arca etc. Spe qua tribulatur, ut verus amicus etc.

Lectio quinta.

Ecce venit eum nubibus etc. Primo visiones per ordinem dixi; deinde quod novi doctores aliter dicunt; sed crede antiquos, tum quia pleni spiritu, tum doctrina etc. Contra: quo posteriores eo perspicaciores, verum in doctrina humana vel in divina non exorbitent. Tum quia magis uniti, tum quia nulla prophetia ordinatur per modum historiæ. Dedi exemplum de oratione quæ variatur in verbis, ut nutriatur affectus, ita et Scriptura etc. Cœpi postea et declaravi quod importat hoc nomen Spiritus, et quod spirituales sunt qui stant ad apothecam spirituum invisibilium etc. Sed melius dixi: quod sicut corpus non penetrat corpus, ita nec spiritus; sed solus Deus illabitur animæ et in omnibus est. Dicitur ergo: ama, time etc. Sed adhuc non es spiritualis. Ergo declara, quod sicut ferrum trahitur a magnete, ita anima a Deo per gratiam, et intellectus, ergo, ad credendum. Quia qui credit, firmiter debet contra argumenta et martyria. Credidi propter quod etc. Similiter voluntas sursum etc. Sed nondum es in spiritu. Ergo quando Deus format phantasmata quibus vides omnia etc.; unde Joan. vidit omnia simul ita: et vox retraxit fortiter ambulantem sursum etc. Deinde declaravi quomodo veniens dixit in communi visionem, et praticavi eam ad populi terrorem: merito quidem ecce venit etc. Ibi autem: ego sum Alpha etc.; vel post ibi: ego Joan. Introduxi de Asina Balaam ad probandam fidem; et sic produxi verba usque ad vocem tubæ etc. In fine dixi quod aliqui non sunt apti ad bellum per illud quod in Deuteronomio, 20 cap.

V. (Vol. I, pag. 89.) Catalogo di opere del Savonarola, cavato da un antico manoscritto.‍[450]

DE OPERIBUS VIRI DIVINI NON IMPRESSIS.

Liber apud Fratrem Somontem de S. Cassiano, in quo sunt multa.

Bibliæ abreviatio.

Bibliæ tres glossatæ. 1. Apud Ferrariam, in conventu Angelorum; 2. Florentiæ, apud Fratrem Nicolaum de Biliottis; 3. Florentiæ apud Marcum Simonem de Nigro, in quo sunt hæc:

Regulæ ad exponendam sacram Scripturam;

Glossulæ suæ ubique in ea Biblia scriptæ.‍[451]

Chronica usque ad opra sua.‍[452]

Decretum abreviatum: pars decretalium.

Clementino abreviato.

Aristotelis pæne omnia opera et

Platonis abreviati.

Triumphus breviatus.‍[453]

De regimine bono et tyrannico.‍[454]

Alberti Magni breviatio in quibusdam libris.

Sermones quadragesimales, 1490.‍[455]

Sermones super Genesim, 1491.‍[456]

Liber Simplicitatis.‍[457]

Sententiarum omnes libri breviati.

Capitolum breviatum, apud comitem Mirandulæ.

Solatium itineris mei, perfectum et imperfectum.‍[458]

Sermones super Threnos primi Alphabeti.‍[459]

Sermo de fide, Prati recitatum.

Sermones ad populum in S. Giminiano,‍[460] F. N. de Aurifice.

Epistolam directam Jesu Christo, idem habet.

Prophetarum omnium liber: habet uxor Francisci de Pugliese.

Decretum in membranis, Frater Seraphinus de Monte Catino.

Habacuc expositio.‍[461]

Apocalypsis expositiones duæ recollectae.‍[462]

Abdias per modum lectionis recollectus

Aggæus per modum lectionis recollectus.

Apum‍[463] moralizatio.

Archiepiscopus breviatus.‍[464]

Arcam,‍[465] Sermones recollecti.

Breviarii‍[466] Sermones, super quadragesimam unam.

Benedic anima mea Dominum.‍[467]

Cantici canticorum locutiones recollectæ.

Bibliæ postillatae tres.‍[468]

Cassianum breviatum.

Clementino breviato.

Cantici Canticorum Sermones partim vernaculi, partim latini.‍[469]

Catena aurea super Quadragesimam.

Decreta breviata inveniuntur tria.

Decretales breviatæ duo.

Dionysii opera breviata.

Dominici patris nostri vita.

Super Ecce quam bonum, Sermones.

Ezechiel per modum lectionum, partim recollectus et partim non.

Epistolæ ad principes.

Epistolæ ad regem Franciæ.

Ecclesiastica historia breviata.

Excomunicationes breviatæ.

Fidei Sermo, in terra Prati.

Genesis per modum sermonum.

Genesis per modum lectionis partim recollectus et partim non.

Interrogatorii duo breviati.‍[470]

Joannis expositio in prima epistola, Sermones.

In Domino confido, expositio; imperfectum.

Isaias per modum lectionis recollectus.

Jonas per modum lectionis recollectus.

Levitici septem capitula, per modum sermonum.

Logicales quæstiones centum.‍[471]

Laudes diversae.

Lapidum pretiosorum expositio.‍[472]

Lauda Hierusalem Dominum, expositio.

Laetatus sum, triplex expositio.

Michæas, per modum lectionis recollectus.

Matthæus, per modum sermonum.

Naum, per modum lectionis recollectus.

Præceptorum Domini, sermo.

Pater noster, expositio cum oratione angelica; et

Symbolum Apostolorum.

Privilegia oratoris breviata.

Philosophiæ naturalis libri XV.

Philosophiæ moralis libri X.

Psalmi multi, per modum lectionis recollecti.

Psalmorum tituli totius psalterii expositio.

Quam bonus Israel Dominus, per modum sermonum.

Solatium itineris mei duo;‍[473] diversi tamen.

Sermones duo Veneris sanctæ.

Sextus abreviatus.

Sermones multi, partim latini partim vernaculi.

Sermonarium breve unius quadragesimæ.

Sermones cum figuris per totam quadragesimam.

Threni, per modum lectionis.

Zacharias, per modum lectionum recollectus.

VI. (Vol. I, pag. 133.) Saggio dei primi appunti che il Savonarola faceva per le sue prediche, cavato da un codice autografo nella Biblioteca Magliabechiana.‍[474]

Sermo II.‍[475]

1º Quanto magis misericordia Dei expectat peccatores, tanto maiores inferet vindictas, si non pœnitent. Primo, ostende qualiter iustus est in Deo. 2º Qualiter misericordia associatur ei in omni opere. 3º Ostende quod justitia Dei nil relinquit impunitum, sed iustitia Ecclesiæ aliquid; et iustitia civilis multo plura. 4º Ostende quod ex tali expectatione magis gravatur peccatum; tum ex ingratitudine; tum quia peccatum sua gravitate trahit ad alia; tum quia per hæc, cor magis alienatur a Deo, et fit ei magis adversarium. 5º Ostende quod pertinet ad iustitiam tribuere unicuique quod suum est: quanto ergo maior est culpa, tanto etiam maior pœna est sibi propria etc. Idem auctoritate ad Ro. 2.

2º Probatur exemplo Iudæorum, in quo oportent tria: Primo, plenitudinem illius populi, scilicet interiorem et exteriorem. Interior in tribus consistit: in fide unius Dei, in scientia Scripturarum, in promissione Messiæ. Exterior consistebat: in dignitate regali; in sacerdotali excellentia; in plenitudine regionis ubi erat Hierusalem nominatissima, templum mirabile, et vasa eius et festa eius etc. 2º Causam destructionis; quia in prima captivitate fuit idolatria et obduratio cordis contra prædicatores; in secunda fuit maxima occisio Christi et discipulorum eius. Et si vis colligere omnia peccata eorum, incipe a venditione Josephi, et discurre usque ad Titum etc. 3º Destructionem. Et hic discurre de 1ª et 2ª captivitate, qualia passi sunt Judæi. Ergo patet, quod quanto magis fuerunt expectati etc.

3º Hoc est ergo quod Hier. plangit dicens: Quomodo sedet etc.

1º Quod Ecclesia videtur esse prope interitum, scilicet ut patiatur magnam conquassationem etc. Sed primo dic, quod non dicis tanquam propheta, sed coniecturans ex Scripturis et ex his quæ exterius apparent.‍[476] Ad probationem, ergo, nota primo istam conquassationem quæ, mirabiliter, est maior quam nostra peccata. Sed primo declara conquassationem, scilicet, quod vult dicere maior nostris peccatis, quia comparatio est abusiva; deinde proba conquassationem. Ex hac conquassatione sequitur, quod, cum abundent peccata, nos renuimus suscipere misericordiam. Cum ergo non appareat hic evidenter alia misericordia, nisi quia Deus nos sustinet misericorditer, sed non largitur bona spiritualia sicut prius etc., patet quod nos patienter expectat; sed cum non revertatur Ecclesia, sed deterior quotidie fiat, et iam abundent omnia peccata, patet quod est prope interitum et quasi vidua etc. Quod etiam patet ex hoc, quia defecerunt sancti, et clausi,‍[477] quoque, defecerunt, residuique consumpti sunt. Item auctoritate probatur. Matth. 24 ab arbore fici etc.

2 Declara... hoc diffuse. Primo ostende pulchritudinem interiorem Ecclesiæ, quæ consistit in abundantia Spiritus Sancti, in clara notitia Scripturarum utriusque Testamenti, et in gloria de cruce Christi; et deinde exteriorem, quæ consistit in gratiis gratis datis, in sublimitate summi sacerdotis, in mirabili diversitate cæremoniarum. 2º Ostende causam destructionis esse ingratitudinem, renitentiam quam faciunt verbo Dei. 3º Ostende destructionem; gratia est sine gratiis nunc et spiritu, et plena omnibus vitiis; et hoc quantum ad interiorem destructionem. Exterior patet in bellis etc.

3º Deinde documenta lamentum Quomodo igitur sedet etc.

1º Quod anima peccatoris est iuxta portas inferni et in maximo periculo. 1º Declara qualiter qui diu bene vivit, potest agere pœnitentiam, quod est liberi arbitrii; ubi declara quod est liberum arbitrium. 2º Quod, in termino liberum arbitrium, quantum ad hoc, tollitur et qualiter ec. 3º Quod terminus eius est, quando per se sine corpore existit. 4º Quod potest sine corpore existere. 5º Quod ex hoc sequitur quod sit immortalis, ne dicatur quod non ingredietur qui morietur. Et 6º Quod est semper in periculo separationis. Quia ergo est peccatrix et cum peccato non stat Christus, et ipse dicit: qui non est mecum contra me est. Qui autem est contra eum, est cum suo adversario, diabolo: qui vero est cum diabolo in termino vitæ, est iam in Inferno: qui autem est cum diabolo in via, est iuxta portas, quia si moritur, quod est facillimum et incertum, statim ingredietur: ergo patet 94º Ps.º Nisi quia Dominus adiuvit me etc.

2º Declara hoc diffuse et clare pro infirmioribus. Considera primo de anima quas virtutes acquirat in baptismo etc. Considera quia est sponsa Christi etc. Considera quia liberata est a servitute diaboli etc. 2º Declara quod seipsam expoliavit virtutibus et repudiavit sponsum etc.; et se subdidit diabolo, et hoc per liberum arbitrium etc. 3º Quod ex hac ingratitudine est in magno periculo, et declara.......

3º Deinde expone: Quomodo sedet sola etc.

Sermo III.

1º Quod horrendum est incidere in manus Dei viventis, quando iudicat et punit. 1º Declara quod Deus est iustus et fortis, Psal. Deus iudex iustus et fortis, et assigna rationem etc. 2º Quod sicut ostendit altitudinem suam, bonitatem et misericordiam; ita tunc vult subtiliter ostendere suam iustitiam. Psal. Ego iustitias iudicabo etc. Vide hoc per exemplum Judæorum. 3º Documenta versiculum: Plorans ploraverunt etc. expone literaliter.

2º Ergo videtur quod Ecclesia sit prope ut incidat ex parte in horrendum iudicium Dei; dico ex parte, quia non tantum destruetur, quia remaneat fides. Hoc etiam dico ex conjecturis. Ubi nota quod, stante prædestinatione, orationes Sanctorum sunt ordinatæ in adjutorium Ecclesiæ. Sed ecce Sancti defecerunt nobis, forte ne videant malum hoc, et ut non orent. Isaiæ, Justus perit etc. Hierem. Tu autem noli orare etc. Et iam conspicitur, omnes esse tepidos ad orationem. Thren. Opposuisti nubem tibi etc. Deinde hoc declara melius, quod non est quod consoletur oratione. 3º Documenta versiculum.

3º Quod anima peccatoris istam horribilitatem in inferno sentiet. 1º Ostende quod in inferno omnia sunt ad pœnam. 2º Declara qualis sit ille planctus. 3º Quod non habebit patrem nec amicos et quos caros habebat consolatores. 4º Quod amici qui videbantur, scilicet dæmones, erunt ei infesti. 5º Documenta versiculum.

Sermo IV.

1º Quod qui non vult ferre suave iugum Christi, portabit iugum ferreum. 1º Ostende quod a causa utili non subterfugiunt aliqui effectus particulares (?), hoc fugiunt particulares causas frequenter. 2º Quod omnes ordines rerum sunt sub Deo. Quod ergo non vult sequi unum, si stat, relabitur in aliud: quod ergo non vult subiici voluntarie, necesse est subiiciatur iustitiæ duræ etc. 2º Hoc ostende de Judeis. 3º Documenta Migravit Judas etc.

2a Ecclesia facta est in stabulis, quia non amat Christum. Declara qualiter amor est vis unitiva, et quod ’causai pacem et concordiam, vide in Eccl. Ergo et unitatem et stabilitatem et firmitatem. Esse enim regnum in se divisum etc. 2º Declara qualiter est in stabulis. 3º Documenta.

Anima in hac vita non potest satiari. Declara per ea quæ dicit S. Aug. in prima secundæ. 2º Dic sententias, versus moraliter. 3º Applica, et documenta.

Sermo V.

Memoria status felicis præteriti, cura cogitatione miseris præsentis, et timore futuri mali causal tristitiam et luctum. 1º Declara quod est prudentia et quod habet istas tres partes. 2º Qualiter ex talibus exaggeratur tristitia, et vide in prima secundæ: hoc ergo erat quod dolorem Judæorum exaggerabat; hoc quod nostrum pro Ecclesia exaggerare debet, sed potissimum considerantes animam nostram. Ait ergo: Viæ Sion etc.

Sermo VI.

Et si voluntas Dei sit immutabilis, non tollitur tamen propter hoc contingentia a rebus, et liberum arbitrium. Distingue primo: de voluntate, auctoritate et quantitate, et voluntate signi et beneplaciti; vide in primo psalmo; et postea ostende quia voluntate est immutabilis Deus, et qualiter non tolletur contingentia. Et sic patet contingentia etc. Ostende postremo: qualiter Judæi erant destruendi, et qualiter Ecclesia destruetur si non pœnitet, et quod si anima revocetur, quod et Deus sententiam revocabit.

Sermo VII.

Sine verbo Dei non potest anima vivere. 1º Ostende quod Deus noster fecit ad salutem aliquam scientias divinitus inspirari. Vide in prima parte, in pº sentent. in pº contra gentes. Secundo: quod hæc scientia intellectum illuminat et volentem pascit amore. 3º Dic quod dicitur in secundo capitulo I. primi contra gentes. 4º Applica etc.

Mater mirabilis. Virgo singularis, thronus regalis, thalamus nuptialis, sponsa immaculata, inter mulieres benedicta, mirabiliter dilecta, singulariter sanctificata. Spiritus Sancti sanctuarium, omnium donorum hospicium, omniam virtutum palatium, omnium gemmarum vas purissimum. Angelorum Regina, Dæmonum ruina, peccatorum medicina, totius Ecclesia norma et disciplina.

Altro saggio di appunti, nei quali il latino e l’italiano si trovano mescolati.‍[478]

Jesus Maria.

Cecidit corona capitis nostri, Threnorum ultimo capitulo. Se io vedesse, Vergene gloriosa, el ciel a noi in qualche parte aperto, e la mano del vostro dolcissimo figliuolo onnipotente Idio non esser per li nostri peccati a li cristiani abreviata; mi parrebbe pur conveniente qualche volta far fine ai miei lamenti. Ma chi poteria vedere senza lacrimare, tutta la terra oppressa da peccati e sottoposta a li principi de le tenebre infernali, essendo ancora redempta maximamente del sangue preziosissimo di Cristo? Lasso me! ubi sunt misericordiæ tuæ antiquæ! ove son tante grazie per le tue sacratissime mane, Vergen santa e pudica, fra noi già mille volte sparse? ove sono le dolce lacrime amorose antique, li ardenti sospiri, le fiamme divine, le celeste et angeliche consolatione le quale facevano legieri ogne fatica? Noi siamo la feccia di Cristiani, nati infelici ne li tempi novissimi e dolorosi. Deh! mira, vergen sacra (chè a te mi voglio,‍[479] perche altri non trovo, excepto il tuo Figlio, più pietoso), in qual procella è posta la Chiesa a’ nostri giorni. Ogne bellezza spirituale, ogne virtute, ogne lume, ogne caritate, ogne speranza è spenta; e però piangendo il cor mio a te si volge, per movere le viscere de la tua pietade con Hieremia, dicendo: Cecidit corona etc.

Dic quod faciam coronam quam tu facis etc. Mulier amicta sole etc.

Coronam faciam tibi, ut restituere postmodum digneris coronam nostram etc. Ostende ergo gloriam eius etc. Inde in 4º de aureis et aureolis........ 12º....... ulas aureas etc. Deinde fac ei unam orationem, in fine inducendam ad misericordiam ex his quæ dicta sunt in præcedentibus diebus etc.

In 2º sabbato. Declara quod est mater mirabilis quia est mater Dei, non quia acceperit corpus cœleste etc., sed ex puro sanguine etc. 2º Et est mater supposita etc. Pratica circa. 3º Mater Dei, quia mirabilis Mater est, eo quod fecit Deum quodammodo; hinc principium quod ipsa peperit filium qui erat ante ipsam etc. et ultimo facies orationem.

In 3º sabbato, quod est virgo singularis. Declara quare de muliere Deus assumpsit carnem, et quare de virgine; et si fuit virgo post partum etc. Figura de virga Aaron etc. et pratica Ecclesia. 3º Virgo et mater, et deinde fac orationem.

In 4º sabbato: Quod est thronus regalis. Declara qualiter Christus fuit in utero eius rex, quia habuit potestatem in cœlo etc. 2º Quod spiritualis fuit ipse thronus qui est gloris. 3º Figuram de throno Salomonis etc. Et ita, facta oratione, est finis sermonis etc.

In 5º sabbato: quod est thalamus nuptialis. Declara qualiter filius solus est sponsus, quia sua parte est unita..... et quare est, et qualiter est caput totius Ecclesiæ, et ita sponsus quia est unum corpus etc. et quia uterus virginis fuit thalamus etc. et sic est mater omnium etc. et fac orationem.

In 6º sabbato quod est sponsa patris immaculata. Declara primo quod fuit vera sponsa Joseph etc.; quod videtur verior esse sponsa patris, quia est mater filii eius. 3º Quod est immaculata quia cum Joseph non fuit; cum patre autem si dormit, magis purificatur, quia Deo magis propinquatur etc. orationem etc.

In 7º quod est inter mulieres benedicta; qualiter enim potuit contrahere etc. sine dolore etc.

VII. (Lib. I, cap. VIII.) Un brano delle Giornate di Ser Lorenzo Violi, in cui si discorre delle Prediche del Savonarola.‍[480]

Proemio et contenuto del presente libro.

Contiene il presente libretto un dialogo e disputa di dodici giornate fatto tra dua disputatori delle cose di fra Ieronimo Savonarola di Ferrara, predicate e predette da lui in Firenze, dall’anno 1494 continuamente fino all’anno 1495, cioè sino alla sua morte; per trovare la verità et il vero sono di questi sua detti: e li interlocutori e disputanti sono Didimo et Sofia. E perchè in questa contesa sia necessario allegare e’ libri e le prediche del prefato padre fra Ieronimo, et li sua detti in che libro et in che prediche si trovono; primo, per migliore intelligentia di chi leggerà la presente operetta, è da sapere che dopo il quadragesimale delle prediche dell’Arca, che lui predicò nella Chiesa di S. Lorenzo di Firenze l’anno 1492, le quali sono stampate latine, benchè molto scorrette, che Dio perdoni a chi così stampar le fece; è da sapere, dico, che dopo quelle il prefato padre predicò quasi sempre in Santa Reparata, duomo principale della città di Firenze; e lì furon raccolte tutte queste altre sue prediche che sono stampate, le quali sono state distinte in sette libri. Il primo fu quel libretto di prediche 23, che contiene il fine della detta Arca che non haveva finita nè serrata in S. Lorenzo; et in questo libretto expose qualche cosa di Egeo Profeta; et cominciò in questo la prima predica il dì 1º di novembre 1494: il secondo suo libro delle prediche fu el quadragesimale sopra Iob, l’anno 1495, ch’è prediche 40: l’altro libro son prediche 30, sopra più Salmi e Vangeli de’ dì festivi, del detto anno 94; ma nello stampar, male ordinate, perchè le prime prediche di detto libro furon fatte inanzi alle prediche di Iob, et il resto sono poi dopo quelle di Iob: l’altro, cioè il quarto libro, è tutta la quadragesima dell’anno 96, sopra Amos e Zaccaria, che sono prediche....:‍[481] el quinto Libro sono prediche 29, sopra Rut et Michea, fatte per quella state sequente dell’anno 96, e dì festivi: e il sesto libro che sono prediche....‍[482] tutte sopra Ezechiel, cominciate dell’advento dell’anno 1497, et finite per tutta la quadragesima di detto anno: et il settimo et ultimo suo libro sono le prediche sopra l’Exodo, cominciate la quaresima dell’anno 1498; ma non finite per tutta la quaresima, perchè in quella fu impedito predicare, e poi preso e morto; però solo sono prediche 23. Ho voluto notare tutti questi libri et prediche, perchè allegandosi in questo dialogo quelle, et le carte et il libro, sappia chi leggerà quest’opera, che qui sono allegate secondo quella prima stampa, che furon da principio impresse.

Questo dico perchè, essendosi di poi molti di questi libri ristampati altre volte, non riscontrano le carte con quella prima stampa o forma che da principio furono impresse.

Altro brano dello stesso MS., sopra il medesimo soggetto.‍[483]

Didimo. Facciasi come tu hai detto, perchè io per me non sapevo che cotesta cosa fussi di tanta lunghezza; ma almanco lievami per oggi un’altra difficoltà, se ci è tanto tempo per oggi che basti, della quale nel principio del nostro dire te ne detti un motto; il qual parlar fu, per ultimo, di voler sapere che scritti furon questi delle prediche di fra Hieronimo, che lui in verità ci ha lasciati. E non te ne domando senza causa; perchè mi è detto, pur da questi nostri amici, che duo di questi libri che son fuora, intitolati d’essere scritti da un Ser Lorenzo Vivuoli, non paiono e non sono di fra Hieronimo; cioè il primo che noi chiamamo sopra e’ Salmi, che sono 30 prediche, e così il quarto che sono le prediche di Ezechiel; perchè sono più breve che l’altre sue prediche, e più troncate, e non paiono per questo il medesimo sale di quell’altre; e pur son tutte intitolate del medesimo suo scrittore, cioè di quelle di Ser Lorenzo Violi che si dice aver raccolte dalla viva voce del predicante. Harei caro, se tu ne sai il vero, mel dicessi.

Sofia. Ben sai che io ne so il vero; e perchè già qualcun altro ho trovato haver questa sospetione che hai tu, me ne son voluto chiarire; et ho trovato quel medesimo scrittore che tu hai detto, il quale ancor vive, e parlatoli più volte, et interrogato di queste cose; et hammi chiarito, e che tutti questi cinque libri‍[484] furono per lui raccolti dalla viva voce del predicante, e che tutti son veri e fedeli; et hammi detto la cagione per la quale alquanto quelli due libri, nell’esser più brevi prediche e più troncato parlare, variano dagli altri; chè in vero chi non sapessi ne piglierebbe ammiratione come fai tu. Lui mi dice, quanto al libro delle 30 prediche sopra più Salmi, fatte l’anno 1494, che le furno le prime quando cominciò a scriverle, e che non vi messe molta cura di pigliarle così appunto de verbo ad verbum; ma in sustanza più per un suo esercizio che per altro, nè pensando che mai si havessino a stampare e pubblicare; massime che lui, in quel principio, non era tanto applicato a queste cose del Frate quanto fu poi. Ma che poi, nel secondo che lui scrisse, che furno le prediche di Amos, deliberò di scriver il tutto più che potè; et poi vi si pose con più diligenza et affetione, massime essendone assai esortato da molti che avevano viste di quelle prime; e così con quella medesima diligenza ei si misse a scrivere quel terzo libro che son le prediche dell’anno 1496, fatte fra l’anno e dì festivi. Il quarto libro, che son le prediche sopra Ezechiel, le raccolse breve; sì perchè detto Frate predicò più breve quella volta che l’altra; e lui medesimo lo dice nella 9ª predica presso al fine; si etiam perchè in quel tempo, volendo fare stampare quel libro di Amos, come da molti esortato, e così cominciò. Et venendo lo advento dell’anno 1496, nel qual tempo Fra Hieronimo cominciò a predicare sopra Ezechiel, et il detto Scrittore essendo occupato, come è detto, a fare stampare il quadragesimale di Amos, non poteva raccorre così a distesa queste prediche di Ezechiel; et però deliberò di pigliarle con più brevità et in sustanza, non potendo in tutto satisfare all’un’opera et all’altra; e non pensò mai che si havessino a stampare queste sopra Ezechiel; ma per tenerlo così per sua satisfazione, così con brevità lo scrisse. L’altro libro, che fu l’ultimo, sopra l’Esodo, lo scrisse interamente, non sendo allora occupato in altro esercitio. Così mi ha detto il prefato ser Lorenzo più e più volte, e di più mi ha detto: che un Fra Luca Bellini lo stimolò tanto un dì, che gli prestassi per duo di quel raccolto che era sopra Ezechiel, e gliele prestò; et che il detto frate subito andò a Bologna, che fu l’anno..., insieme con quel altro libro sopradetto delle 30 prediche; sì come si vede ne’ proemi fatti da detto Fra Luca a detti dua libri. Il che il prefato scrittore, secondo che ne ha detto, ebbe molto per male che si stampassino; e maximamente quelli di Ezechiel che non era sua intentione, per non esser perfette e intere de verbo ad verbum, come le altre. Questi altri tre gli fece stampare detto scrittore in Firenze, che lui raccolse interamente. Hor eccoti, Didimo, levatoti il dubbio, che tu havevi, di questi libri i quali son tutti fedeli e raccolti da detto ser Lorenzo, nel modo et forma che io ti ho detto; e da lui proprio il tutto ho inteso. E ci son ben poi venuti fuora da altri libri di prediche sopra Job di 47 prediche, et l’altro di 23, sopra il residuo e fine dell’Arca; i quali furno scritti originalmente in latino da duo discepoli del frate, et ora tradotti in volgare per un’altra persona fedelmente. E perchè io veggo che gli è già sera, vattene a tua posta e torna quando ti piace; che in quest’altra cosa, delle cause della persecutione del Frate, che tu mi hai domandato, mi ingegnerò un’altra giornata satisfare a questo tuo desiderio, quando noi vedremo che il tempo sia più commodo, e che la materia del nostro parlare lo ricerchi, e che sia più a proposito. Dico questo, perchè io non ti veggio in questo principio ancor ben fermo, e veggo che tu hai bisogno d’esser ancor confermato meglio. Però penso in quest’altra giornata farti più saldo in questa verità; penso, dico, di mostrarti come questo Frate è stato buon servo di Dio, e vero suo profeta; acciò che poi un’altra giornata, quando ti mostrerò le cause della sua persecutione, tu possa conoscere a quanto gran torto, e con quanta malignità fu perseguitato.

Didimo. Io rimetto in te, Sofia mio, ogni cosa; e così come tu giudichi e determini che facciamo, così si faccia.

Sofia. Vattene dunque con la benedizione di Dio per questa volta, e torna a tua posta; fatto, non dimanco, prima oratione, che Dio ci mostri quello sia el meglio del nostro parlare alla tua tornata.

Didimo. Ita fiat. Vale.

Notes in this chapter

Note 1 · Questa lettera fu pubblicata molte volte, ma sempre scorrettamente. Il Conte Carlo Capponi ne trovò l’autografo in casa Gondi, in Firenze, eNote 2 · Cioè: il mio mutato pensiero avrebbe impedito il mio atto. Questa ragione che adduce pel suo silenzio, mostra chiaramente l’affetto del suo Note 3 · Qui riferisce all’operetta che diamo nel Documento II.Note 4 · Cioè: passeranno.Note 5 · Fu trovato dal C. Carlo Capponi, insieme colla precedente lettera, fra le carte dei Grandi: non è l’autografo, ma un’antica copia, mandata dNote 6 · Intendi, della medicina.Note 7 · Questa lacuna è nell’originale.Note 8 · Sottintendi, quis.Note 9 · Non odono.Note 10 · Qui intende i malvagi.Note 11 · Forse: advola.Note 12 · I cattivi.Note 13 · Zobia, parola di dialetto ferrarese, per Giovedì. Anche in Toscana si usava dire dai contadini: Giodie, per Giovedì.Note 14 · Errore, invece di settembre.Note 15 · Queste son, forse, parole scritte dal Gondi cui fu mandato il MS.Note 16 · È senza data; la trovammo nella Riccardiana Cod. 2055.Note 17 · Nell’originale non vi è data.Note 18 · Codice Magliabechiano, MS. dei Conventi, VII, 15. Vi sono anche Sermoni sul Genesi, ed altri molti. Il Codice IX, 28, anche dai Conventi, coNote 19 · Trovasi in un’antica biografia, scritta da un contemporaneo del Savonarola. Vedi nella Magliabechiana, MS. dei Conventi I, VII, 28. Molte deNote 20 · Questa è la Bibbia postillata, che trovasi in Magliabechiana.Note 21 · Probabilmente, un quadro della Storia della Chiesa fino a’ suoi tempi, per provare la necessità della sua missione.Note 22 · Forse un compendio del Trionfo della Croce.Note 23 · Forse un compendio dell’opera De Regimine Principum.Note 24 · Forse, quelli sull’Apocalisse, riportati nel Doc. IV.Note 25 · Di questi si è accennato nelle nota al Doc. IV.Note 26 · Qualche cosa simile al libro: Della semplicità della Vita Cristiana.Note 27 · Due operette stampate a Venezia, come si dice nel testo.Note 28 · Sermoni sopra i Treni o Lamentazioni di Geremia. Vedine qualche brano nel Doc. che segue.Note 29 · Intendi: habet Frater Nicolaus de Aurifice.Note 30 · Opera inedita che trovasi inedita nella Marciana di Venezia: la daremo alla luce.Note 31 · Qui il nostro catalogo sembra accennare a qualche lavoro, diverso da quello del Doc. IV.Note 32 · Se non vi è errore nel codice, si tratta di qualche scritto sulle api, pigliando ad esempio la loro industria.Note 33 · Forse intende dire delle opere di Sant’Antonino.Note 34 · Intendi: Super Arcam.Note 35 · Forse: Breviati.Note 36 · Forse esposizione del Salmo che incomincia con queste parole.Note 37 · L’Autore spesso si ripete in questo catalogo.Note 38 · Una selva di Sermoni, stampata a Venezia, 1556; e di cui l’autografo si trova nello stesso codice dal quale caviamo il documento che segue.Note 39 · Qualche regola o guida pei Confessori.Note 40 · Forse il Trattato sulla logica, o qualche cosa di simile.Note 41 · Sulle occulte virtù delle pietre, il Savonarola parla spesso nelle sue opere filosofiche.Note 42 · Nel testo abbiamo notato, come quest’opera fu dal Savonarola compilata in due forme diverse.Note 43 · Il Codice trovasi fra le cose rare. Vedi carte 32, 33, 34.Note 44 · Questi Sermoni discorrono sulle Lamentazioni di Geremia: manca il primo.Note 45 · Ciò farebbe supporre, che questi Sermoni siano antecedenti a tutti gli altri a stampa: il Savonarola ancora non ardisce profetare.Note 46 · Forse intende dire dei frati, chiusi nei chiostri.Note 47 · Una parte del codice, da cui son cavati questi brani, fu stampata a Venezia, 1586, col titolo: Alcuni Sermoni sulla cantica, ec. In essa si Note 48 · Per volgo.Note 49 · Magliabechiana. MS. dei Conventi, stanza I, scaf. I, palch. X, n. 32. Questo prezioso MS., lungamente smarrito, fu dopo molte ricerche da noNote 50 · Questa lacuna è nell’originale.Note 51 · Idem.Note 52 · Carta 19.Note 53 · Leggendo più basso, si spiega di quali Prediche ragiona.
Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings