VII Halagá ng̃ Búhay

Pagkatápos na masípang makaitló ang inupáng silla, ang presidente ay hinaráp si Gerardo at nang̃ing̃iníg na tumanóng:

—“Ikaw! anó ang daládalá mong iyán?”

Lumápit ang binatà sa mesa ng̃ hukóm, inilapág doón ang rebolber ni Stag, at saka sumagót:

—“Iyan po, G. Presidente, ay....”

—“Sssttt!!” ... ang putol ni Kápitang Memò; “Ang rebólber na iyán ay akíng kilalá, kilalá ko! Alam ko na ang may arì diyan ay hindi ikáw. Bakit at ng̃ayo’y nasasa iyó? Bakit ayaw mong ibigay sa may arì? Ha? Bakit ka nakikialám sa arì ng̃ may arì? Ha? Bakit at kabatang-batà mo pa ay lubhâ kang mapanghimások? Vamos á ver!...”

—“Ginóo!” ... ang hadlang ni Gerardo.

Ang Kápitan ay dî napigil:

—“O ng̃ayón di’y isasaulì mo iyán sa tunay na may arì, ó papások ka sa bilangúan! Mamilì ka!...”

Isang madiîng suntók sa mesa ang isinunod sa “bilangúan.”

—“Magdahandahan, po tayo...!”

—“Anóng dáhandáhan!”

—“Napakabilís pò kayóng humátol, G. Presidente. Ang útos mo pò”...

“Ha?” ang pakli ng̃ pinunò. “Ang aking útos? Ay anó ang aking útos? Ang útos ko ay tumpák, nasasálig sa matwíd! At anó? Hindi ba matwíd ang ipasaulì ang arì ng̃ may arì? Kun ayaw kang sumunód, kun ikaw ay magmamatigás, kun di mo isasaulì ang rebolber na iyán, ng̃ayon di’y papások ka sa...”

“Kahi’t pô saán ako’y handáng pumások,” ang matigás na sagót ni Gerardo; “ibig ko po lang dinggín ninyó ako sandalî kung mangyayari. Tingnán ninyo: ako’y inyong pinipílit na isaulì ko ang rebolber na itó sa amerikanong iyán. Wika ko po sa inyo’y waláng kailang̃ang ako’y inyóng pilítin, walang kailáng̃ang ako’y inyó pang baláan at lálong waláng kailang̃ang kayo’y magpadiníg ng̃ mg̃a ganganyáng pang̃ung̃úsap at magpakíta ng̃ mg̃a ganganyáng kílos na mulâ ng̃ likhâin ang hukúman ay di nakikíta sa alin mang hukóm na may iwing dang̃ál. Ang lahát ng̃ iyán ay hindî kailang̃an, ang sábi ko, sapagka’t tantuín mo pô, G. Presidente, na ang isá sa mg̃a dáhil ng̃ áking ikináparito, ang isá sa mg̃a dáhil kung kayâ ko napagtiisán ang hálos kalaháting áraw na pagiintáy sa inyóng kamahálan, ay upang áking maibigáy kaagád sa ilálim ng̃ kapangyaríhan ng̃ hukúman ang sandatang itó na tinikis kong kúnin sa nagmamayarì. At ang dahil po kung kayâ ko tinikís ito ay sapagká’t sa pamamagítan ng̃ sandátang iyán, ay muntí na niyang baságin ang ulo nitong aking kasáma, at kung nagkataon ay munti na niyang alisan ako ng̃ búhay. Naito pô ang aking sugat na hangga ng̃ayo’y dumudugo pa”....

—“Sugat!” ang hadláng ng̃ hukóm na may kahálong ing̃os; “At anó ang mapatutunáyan ng̃ sugat na iyán? Kung kayâ ka sinugátan ng̃ iyong kalában ay sapagka’t hinátaw mo siyá sa ulo!”

—“Kung kayá ko pô siya ginanón ay sapagka’t lumábag siya sa átas ng̃ matwíd, yumúrak siya sa kadakilàan ng̃ tahánan at tinaksíl doón ang isa niyang kapwà dáhil na dáhil lang sa di pagpáyag nitó sa hidwâ niyáng nais!”...

—“At ikáw ba ang tinaksíl, ikaw ba ang tinampalásan?” ang tanóng ng̃ nandidilat na Kápitan.

—“Hindî pô ako, ng̃uni’t.....”

—“Ikáw ba’y kamag-anak noón?”

—“Hindî pô, datapwa’t.....”

—“Ah! gayón pala, ay ano’t ikáw ay nanghimások sa kanilá? Sino ka bagá rito sa báyan?”

Hinagísan ni Kápitang Memò ang kaibigan niyáng noo’y walang kakibô-kibô, ng̃ isang ting̃in na wari’y nagsasábing: “Ligtás ka ná!” Paniwalàng paniwalà siyá na ang mg̃a hulí niyang salitâ ay yuyukûang pílit ng̃ binatàng katálo. Anó pa ang ikakatwiran ng̃ binatíllong uhúging iyón?

Nabigô ang pag-ása ni Kapitang Memò. Ang nóong iniintay na iyukô, ay lálong ipanagtáasan.

—“Itinanóng mo pò,” ang marahang sapól ni Gerardo, “kung ako’y síno sa báyang itó. Hindî ko na pô sána kailáng̃ang sagutin iyán sapagka’t lábis na ninyóng talós. Gayon man ay pagbibigyan loob ko rin kayo. Akó pô, G. Presidente, ay isang hámak na mámamayán, isang may mababàng urì, isang musmós. Datapwa po’t sa gitnâ ng̃ aking pagkamababà, sa gitnâ ng̃ aking kamusmusán, ay may isá akóng kayamánang nakikilála at maipagmamalakí—ang mg̃a gintóng karapatán, ang mg̃a katutubòng kapangyarihan ng̃ báwa’t táong malayà.

“Karapatán pô at kapangyaríhan ng̃ isáng táo na ipagtanggól ang saríling búhay; kapangyaríhan din niyá ang itagúyod ang búhay ng̃ ibá, ng̃ isang inaapí at tinatampalásan.

“Naitó pô ang dáhil kung bákit akó, akó na isang hámak, ako na isang mababà, akó na isang musmos, ay nanghimások na mamagitnâ sa amerikánong iyán at dito sa áking kasama nang sila’y nagaáway; at náriyan din pô ang dáhil kung bákit di akó nagalinláng̃ang hatawin noóng sandalíng iyón iyáng inyóng katabí, na, kagáya ng̃ lahat ng̃ mg̃a duwág, ay sinamantalá ang isang pagkakaling̃at ng̃ kanyáng kalában upang ito’y lubós na mapipílan at nang sa gayo’y sumakanyá ang pagwawagí.”

Si Kápitang Memò ay tumung̃ó, nagsalikód-kamay at lumakad ng̃ paroo’t parito.

Nagpatuloy ang binatà:

“Hindî ko ng̃a pô lang ináring karapatán at kapangyaríhan ang manghimások at ipagtanggól ang áking kakilála sa mapang̃ánib niyang kalagáyang yaón, kundî ibinílang ko pang isáng katungkúlan rin sa áking lagáy na pagkatáong-báyan. Iyáng inyóng mg̃a pulís na nang̃aroón, iyán pông mg̃a káwal ninyó na siyáng lálong may tungkúling tumupád sa áking tinungkól, ang mg̃a iyán na sakdál ng̃ tatápang sa pagdárag sa kapwà niláng tagálog at pagdahás sa mg̃a mahihinà, ng̃ mákitang amerikanong malaki palá at hindî tagálog na maliit ang nanampalásan,—ang mg̃a iyan ay páwang nang̃agsitanggíng sumugpô sa gayóng katampalasánan, pawang nang̃agsiúrong na animo’y hinágad ng̃ libolibong kulóg. At ang iminatwíd ay sapagka’t may sandáta raw ang sinapantáhang Anti Kristo, ng̃uni’t silá ay walâ!”

Biglâng tumígil ang pinunò sa kanyang inalakad-lákad; hinaráp si Gerardo at di magkantutúto sa pagsigaw ng̃:

—“Pu—pu—pués, may katwíran silá! May katwiran siláng maging̃at; at, at, at, ¿kung sila ng̃a nama’y barilin? Hindi ba’t ikaw rin ang may sabing karapatan ng̃ isang tao ang itaguyod ang saríling búhay?”

—“Tunay ng̃a pô, dapwa’t ang taal na púsong laláki—ang púsong tinatangkílik ng̃ karang̃álan—ang púsong nananálig at umiirog sa matwid—ang púsong napopoót sa mg̃a hidwâng ásal, ay huling nagaala-ala sa kaniyang sarili, nililimot ang halagá ng̃ saríling buhay at iniíbig pang ito’y maparoól maipagtanggól lámang ang katwíran ng̃ isang kapwàng nilulúpig!”

—“Ha?”—ang pútol ni Kápitang Memò,—“di yata’t pipilítin mo siláng magpakamatáy, mailigtás lang ang búhay ng̃ iba?”

—“Ang lahat pô, G. Presidente, ay dapat pang̃ahasán kapag kailáng̃an.”

—“Kaululán!” ang sigáw ng̃ pinunò na muling tumung̃ó, nagsalikod kamay at nagyao’t dito—“Ang mg̃a ulol na nagsasawa sa búhay ang tang̃i lang makasusunód sa mg̃a áral na iyán! Ang mg̃a pulís ko ay hindi mg̃a ulól! Kung kayâ sila nang̃agsiúrong na gaya ng̃ sabi mo ay hindî sapagka’t sila’y mg̃a duwag, kundi sapagka’t sila’y nátutong gumamit ng̃ ulo, natutong gumamit ng̃ sentido común. Alám nilá ang halagá ng̃ búhay; silá ay mg̃a padres de familia; may mg̃a anak, asáwa, magulang na sa kaniláng-kanilá lang umaása; bakin kayâ at hihinting sila’y magpatiwakál?”— at dito’y hinaráp na naman ang binatà.—“Bakit sasawiín ang búhay nilá sa walang katuturán? At ang kaniláng mg̃a magulang, mg̃a asawa, mg̃a anák? Mapapantayán mo ba ang luhà at dalitàng sasapítin ng̃ mg̃a ulílang iyán?”

—“Kung sakálì man pò, G. Presidente,”—ang banayad na sagót ni Gerardo—“sakáli man pò at sinápit silá ng̃ pagkasawî, ang mg̃a kamag-ának niláng maiíwan ay hindi dapat manghináyang ni dí dapat ipaghinagpís ang kaniláng kamatáyan, sapagka’t kagáya ng̃ mg̃a tunay na laláki, sila’y nagpakamatáy sa pagtupád ng̃ katungkúlan! Nábaon man ang mg̃a katawán nilá sa ilalim ng̃ lupà, ang kaniláng alaála ang kaniláng mg̃a ng̃álan, ang kaniláng kabayaníhan ay makikintál sa diwa’t pusò ng̃ kaniláng lahî upang kailan ma’y manariwà doón. Ang mg̃a anák nila, ang kaniláng kaapú-apúhan, at lahát káming mg̃a bagong síbol ay láging aawítin ang kadakilaan ng̃ kaniláng gawâ, pipintuhúin námin at igagálang ang kaniláng alaála, at sisikapíng tuláran ang inihasík niláng halimbawà. Ang Ináng Báyan, ang pinakaiírog na Ináng Báyan ay yayakápin ang kaniláng mg̃a bangkáy, hahandugán silá ng̃ matatamís niyáng halík, at pagkatápos na maisúlat ang sagísag na “Mártyr” sa kaniláng mg̃a nóo, ay ituturò silá sa boóng Sangsinúkob, kasabáy ang sábing:—‘Ang mg̃a anák ko ay mg̃a bayáni ng̃ Matwíd!’—May kamatáyan pô bang diya’y dadakilà pa?”

—“Pshé!”—ang íng̃os ng̃ presidente;—“que bayani ni que buláti ... que bayani ng̃ matwíd!—Bayani ng̃ kaululán!” At pagkatápos na makámut ang úlo ay nagpatúloy:—“Ng̃uni’t... pero ikáw ba namán ay walà nang kaísip-ísip, at di mo makúrong ang pinagsasabí mong iyán ay pulós na kahibang̃án? Síno bagá ang iyóng mapaniniwalá na... Jesús Maria y José!—ako lang ay pinagtatawá mo! Diyáta’t ako’y magpapakamatáy mailigtás ko lang ang isa kong alílà, ang isang íta, ang isang insík? Diyata?

“Laking kabulastugán!... Ha, ha, ha!”...

—“Ang isá pong magliligtas”—ani Gerardo—“ay hindî sinisíno ang sinasaklolóhang napapang̃ánib hindi inuúsisà kung ang ililigtás niya ay kamag-anak, kaúrì ó hindî, hindî siya tumiting̃ín sa kúlay ng̃ balát; ang kinukurò niyá ay kung nararapat na iligtás ang napapang̃ánib: alalaóng bagá’y kung ito’y kinakandilì ng̃ katwíran”.

Mulíng napahalakhák si Kápitang Memò; ang pagkapoòt niya kay Gerardo at pagkatigagál sa mg̃a pinagsasabí nito ay nagtatálo sa kanyáng loób.—Iilíng-iling na sumagót:

—“Mg̃a halíng na pag-iisip! mg̃a halíng!... Palibhása’t ikaw’y bátà pa, ay hindî mo kinukurò ang iyong pinagsasabí.”

Napang̃itî si Gerardo; muntî na siyáng mapa-Ehem!

—“Pero... Ibig mo bagáng ipakíta ko sa iyó ang kaululán ng̃ iyóng teoria?”—ang dagdág ng̃ Kápitan na ng̃ayo’y nagbóses-parè.

—“Ipagkákapuri ko pô, kung inyóng mamarapátin.”

—“Bueno!”.....

Si Kápitang Memò ay nagsindí muna ng̃ isáng tabáko, bago nagpatúloy:

—“Makiníg ka:

“Sa kaníno mang táong may gadáling noó ang sariling búhay ay siyáng lálong pinakámahalagá, siyáng pinakamámahal niyá higit sa alín mang bágay at sa kaníno man.

“Ito’y isang katotohánang di mo mapupuwíng sa áking haráp; ako’y matandâ na,... at kilalá ko ang lákad ng̃ mundó.

“At sa katunayan ng̃ aking sinábi ay náriyán ang líbolibong táong napa-aalípin úpang magkaróon lang ng̃ maipagtatawíd buhay; nariyán ang dáan-dáang babáe sa Maynilà na ipinag-bíbili sa bálana ang kaniláng mg̃a katawán at púri úpang magkaroón lang ng̃ maikabubúhay! Nariyán ang mg̃a táong taga-labás na nanghahárang at pumapatáy ng̃ kapwà úpang magkaróon lang ng̃ ikabubúhay! Ano pa’t lahát ay ginagawâ upang mabúhay lang! Samakatwíd, lahát ay búhay at búhay ang hánap!

“Ng̃ayon”—at dito’y ipinaglakásan ang salitâ—“Ng̃ayón, anó iyáng katunggakang ipinipílit mo na katungkúlan ng̃ isáng táo na sagipín ang napapang̃ánib kahi’t na masawî ang kanyáng búhay? Diyáta’t lahát na’y ginagawâ úpang lumawig lang ang búhay at saká ng̃ayo’y ipang̃ang̃alandákan mo na di kailang̃ang mamatáy mailigtás lang ang iba?

“Anó ang iyóng mapapalâ sa pagliligtás na iyán?—Aakyât ka ba ng̃ láng̃it?

“Oh, áking tinatawánan ang mg̃a isipáng iyán na walâng kaúlo-úlo!

“Isipin mo na lang ang nangyari sa iyo kanína. Magtandâ ka at madalâ ka na sa napalâ mong iyan sa panghihimások sa di mo dápat panghimasúkan. Mabúting mabúti na lang at sa bisig ka tinamâan ng̃ bála... at kung sa tiyán?.... maráhil kung nagkataón, ha! ha! ha! ay inaagunyás ka na ng̃ayón!”

Napang̃itî si Gerardo ng̃ isang malungkot na ng̃itì. Pagkaráan ng̃ ilang sandalî ay banáyad na sumagót:

“Kung akó man pô ay nagkaduróg-duróg, ang gayón ay waláng kailáng̃an sa ákin! Hihimláy ako sa libíng̃an ng̃ walâng pagsisísi, kakaulayáwin ko roón ang tang̃i kong Ligáya—ang ligáyang pílit na sasaákin sapagka’t ako’y namatáy sa pagtupád ng̃ aking katungkúlan, sapagka’t ako’y namatáy sa pagpupunyagîng igálang ang watáwat ng̃ wagás at katutúbong Matwíd! Sa gayón ay di na akó masisísi ng̃ áking Bayan!”...

—“Puff! Mg̃a pang̃árap!” ang sabád ni Kápitang Memò, at muling kinamot ang kanyáng tuktók—“mg̃a malíng pang̃arap! Oh! hanggáng saán nakikilálang ikáw ay bátà pa ng̃a lang! Hanggáng saán mo ipinakikíta na walâ kang kamuwâng muwâng sa pamumúhay!... Anó iyáng ligáyang sinasábi mo? Búng̃a ng̃ kahibang̃án! Ibig mo bang iturò ko sa iyó ang túnay na ligáya—ang ligáyang dápat mong sikápin?”

Itinaás ng̃ nang̃ang̃áral ang kaliwâ niyang kamay, pinag-abót ang mg̃a dúlo ng̃ hintuturô at ng̃ hinlalakí, at saka nagpatúloy:

“Ang salapî!! Ang salapî! Kapag ang tao ay mayroong salapi, sa kanya ay walang hindi maaarì!

“Sa pamamagítan niyán, at niyán lang, makakaránas ka ng̃ tunay na ligáya; iyán lang ang makapagbibigáy sa iyó ng̃ kariwasáan sa pamumúhay... Kaya ng̃â, wika ko sa iyo, ay huwág mong sayáng̃in ang iyóng búhay sa mg̃a hibáng na pang̃árap. Samantalahín mo ang panahóng itinadhanà ng̃ Diyós para sa iyó dito sa mundó. Hábang ikáw ay nabubúhay, pues mágpasasà ka sa tamís ng̃ búhay. Iyáng biyayáng sinasábi mo na dadatíng sa iyo pag ikaw ay nalilibíng na, ay hindi mo maaasáhan... Mabúti na lang kung ikáw ay papasukín sa pintô ng̃ láng̃it, at kung hindi?, at kung doon sa isang pintô ka mapasuot?... Ha! ha! ha!”

—“Hindi pô ako dapat magtakhá, G. Presidente”—ang saló ng̃ binata—“hindi pô ako dapat magtakhá sa mg̃a sinasabi ninyo. Ang mg̃a ganyáng paghahakáng bulok ay palásak na palásak pa ng̃â dito sa atin.

“Pára sa mg̃a gaya ninyó, ang búhay ng̃ táo ay dápat gúgulin sa loób ng̃ isáng palasyong gintô, sa láot ng̃ kariwasáan at lubós na ginháwa.

“Pára sa inyó, ang láyong dápat sikápin ng̃ lahát ay ang makapagtayô ng̃ mg̃a kamálig ng̃ salapî.

“Ang salapî, sa mg̃a gáya ninyó, ay katumbás ng̃ láhat; salapî ang una, at salapî ang katapustapúsan; kung walâng salapî ay walâng ligáya.

“Pára sa inyó, ang táo ay dapat tumalíkod sa láhat, dápat isatábi ang mg̃a katungkúlan, isalímot ang pag-íbig sa báyan, láhì, matwíd, at karang̃álan, kung ito ay kakailang̃ánin upang lumági sa pagkamasalapî”.

—“Talaga!”—ang sabád ni Kápitang Memò.

—“Ako pô”—ang patuloy ni Gerardo—“ay may ibang paghahakà ukol sa halagá ng̃ buhay—paghahakang di ko ikamamanghâ kung sakali ma’t inyong tawanan. Sa akin pô, ang buhay na araw at gabi ay ibinababad sa pulot ng̃ kaginhawahan—ang buhay na walang pinipintuhò kundi ang Diyos Salapî—ang buhay na walang hanap kundî ang kagaling̃an ng̃ sarili, ay isang buhay na mababà, walang halagá, karumaldumal!”....

Tumalikod ang presidente sa binatà at animo’y di nadidinig ang sinasabi nito. Si Gerardo ay nagpatuloy:

“Ang buhay pô kung ibig magkahalagá, ay kailang̃ang ilaan at gugulin sa isang adhikang mataas, sa isang láyong marang̃al... Ang yaman na kinahahaling̃án ng̃ boóng Sangdaigdig hálos ay hindî makapagpapadakilà sa búhay ng̃ táo: maaari siyáng magpaginháwa, magdulot ng̃ kasaganâan sa lahat ng̃ bágay; dápwa’t hindî kasaganâan, hindì kaginhawahan ang naghahatíd sa táo sa pagkadakilà.

“Ang karunúng̃an man, líban na lang kung siya’y ginugúgol sa ikagagalíng ng̃ báyan, lahì, Sangsinúkob, ay dì ko rin masasábing sapát na makapagpadakilà sa búhay.....

“Ang táo pô, G. Presidente, ay kailáng̃ang gumawâ pára sa lahát; kailang̃ang magbatá ng̃ susón-susóng pagtitiis, dúsa, pighatî, para sa lahát; kailang̃ang sumagupà sa libo-líbo mang kamatáyan pára sa lahat; kailáng̃ang siyá’y maging isáng taga-hasík ng̃ kalayàan, taga-tagúyod sa dang̃ál ng̃ tinubúang lupà, taga-kandilì sa púri ng̃ matwíd na malímit lupígin.......

“Kapág ang isáng táo ay nakasunód sa mg̃a ganyáng katungkúlan, mayáman man ó mahírap, marúnong man ó hindî, siyá ay may karapatán nang ipagmalakí ang saríling búhay, at humimláy sa píling ng̃ mg̃a lálong dakilàng kalulwá sa boong Sangsinúkob!”

Hindi na nakasagót si Kápitang Memò noong sandaling iyón ay siyáng pagpasok ng̃ tunay na hukóm ng̃ bayán.

Ito ang sa wakás ay sumurì sa naaantalang usapín at pagkatapos na mádinig ang mg̃a pang̃ang̃atwíran ng̃ báwa’t isa ay inilagdâ ang kanyáng maayos na hátol.

Si Stag ay nagkamít ng̃ mabigát na parúsa: multá at bilanggô.

Dapwa’t, anó pang parusa!

Maánong napanindig ang balahibo ni Stag!

Papaanó’y mayroón siyang isang kristo-krístuhang inaasahan!

Si Kápitang Memò ang nanagót sa multá.

At sa bilanggô?

Aywan pa natin......