XIII Sa bahay ni Pepe

Utang sa síkap ni Gerardo at ng̃ iláng kabinatà niyá, sa di kawasa’y nátatag sa Libis ang isáng kapisánan na pinamagatáng “Dakilang Mithî.”

Kagáya ng̃ lahát ng̃ mg̃a samaháng pilipino, ang “Dakilang Mithî” ay ulirán sa gílas at siglá noóng kanyáng mg̃a únang buwán.

Noóng mg̃a únang buwán, ang kapisanan ay makálawá sanglinggó kung magpúlong, at ang bilang ng̃ mg̃a nagsisidaló sa mg̃a púlong na itó ay di lumiliít sa tatlongpû.

Noóng mg̃a únang buwán, ang mg̃a talumpatì, pagtatálo at ang mg̃a bálak na inihaharáp tuwíng magpupúlong ay punông-punô ng̃ mahahalagáng láyon at madláng kaparaánang magagámit upang lalong mapalúsog at mapadakilà ang kapisánan. Náriyan ang pagtatayô ng̃ isáng aklátán (biblioteca); náriyan ang pagbubukás ng̃ isang paaralán sa gabí, na walâng úpa; náriyan ang pagpapalabás ng̃ isáng paháyagang-linggúhan; náriyan ang pagdadáos ng̃ mg̃a papúlong; náriyan ang mg̃a sárì-sarìng campaña lában sa Bisyo—laban sa sugál at sábong—laban sa mg̃a mahahálay at di wastông kaugalían, hílig, atb.: at nariyan ang kung anó-anó pang matatáyog na panukalà.

Ang lahat ng̃ kasiglaháng itó na napagmálas sa loób ng “Dakilang Mithî,” noóng mg̃a unang buwán ay lubhâng ikinaalíw ng̃ mg̃a nagsipagtatág sa kapisánang iyon. Naákit siláng umasám-asám sa isáng maligáyang búkas at napanibúlos silá sa pag-ásang madalî ó maláon ay málalasáp nilá ang masasagánang búng̃a ng̃ kaniláng mg̃a pinuhúnang págod.

Dapwa’t ¡ay! Katúlad ng̃ isáng kimpal na kugon, na pag sinilabán ay minsan sikláb lang at walâ ná, ang kapisánang iyón ng̃ mg̃a náturang pag-ása ni Rizal (pa naman!), pagkaraán ng̃ mg̃a únang buwan, pagkatápos na makapagdáos ng̃ iláng sayáwang malalakí, nang isasagawâ na ang mg̃a panukálang binalangkás ng̃ boông sípag at talíno,—ang kapisánang iyón ay biglâng dinatalán sa noó ng̃ karumaldúmal na kamandág ng̃ panglalamíg, pagkahapò at pagwawalàng bahalà ng̃ hálos lahát ng̃ mg̃a kaánib!

Sinimulán ná ang isang búhay kapisánang kukutápkutáp, kagáya ng̃ isang ílaw na nauubúsan ng̃ lang̃ís.

Anó mang pagsusumákit ang kalasagin ng̃ Páng̃ulo at Kalihim, ang bahay-kapisánan ay láging áalóg-alóg tuwîng tatáwag ng̃ púlong. Lahát ay nang̃ang̃akóng dádaló, dápwa’t pagsápit ng̃ oras ay pálad na pálad ná kung sumipót ang sampû.

—“Anó ang dápat gawin úpang maipon ang mg̃a iyán?”—Itó ang pabuntóng-hining̃áng tanóng ng̃ pang̃úlo ng̃ kapisánan.

—“Upang maipon?”—ang sambót ni Gerardo na kanyáng kaharáp,—“kung úpang maipon lang ay may isang paráang madalî. Búkas pistá din lang ay ikálat nátin ang balità na sa kinágabihán ay magkákaroón sa inyó ng̃ isang malakíng sayáwang handóg sa Samahán. Anyayáhan ang mg̃a kinalílituhan diyang binibinì, ang lahát ng̃ mg̃a makikísig sumayáw, at maniwalà ka, katóto, na mamúmunô ang iyóng báhay... Pag handoón ng̃ lahát ay paalisin ang orkésta at simulán ang púlong.”

At ganitó ng̃a ang kaniláng ginawâ.

Madilímdilim pa kábukásan, ay sumabog na sa impápawíd ang balità na sa ika 7 oras ng̃ gabí ay magdadáos sa báhay nina Pepe ng̃ isang maring̃al, at mahabang sayáwan na handóg ng̃ pang̃úlo sa masisipag na mg̃a ginóo at binibinìng bumubuò sa “Dakilang Mithî.”

Hindî nagkabulâ ang hulà ni Gerardo. Orasyón pa lang ay pulúpulutóng na ang mg̃a panaúhing nagsisiratíng. Ika 7 óras na ganáp ay natitipon doón ang ápatnapû sa limangpûng kaánib sa “Dakilàng Mithî.”

Lahát ay galák na galák lubhâ na ang mg̃a binatâ. Walang labì na di nakang̃itî, walang matáng di nagniningning, walâng kílos na mabágal. At sino ng̃â namán ang di magágalák, alíng pusò ang di lálakasán ng̃ tibók, kanínong damdámin ang di mapupúkaw sa lílim ng̃ mapanghalina’t malalagkit na títig, at sa halík ng̃ bang̃óng núnukal sa mg̃a sutlâng talúlot ng̃ mg̃a gayóng “bulaklák ng̃ búhay” na doo’y naliligò sa mahínhing liwanag ng̃ mg̃a “Reina de las luces”? At sinong mahiligin sa sayáw ang makukuhang magtulug-tulugan, kaninong mg̃a páa ang mapapakalí sa gayong idinulásdulas ng̃ sahíg na binudburán ng̃ pirápirásong ballena, sa inihabá-haba’t inaluwang-lúwang ng̃ pagsásayawáng salas sa anyáya ng̃ malalambíng na tugtúging handóg ng̃ orkésta?

Iká 7:15 na ng̃ gabí, ng̃uni’t ang sayáwan ay di pa pinasísimulán. Hálos lahát ay iníp na iníp na. Dáng̃an lang at sila’y nadadaíg ng̃ hiyâ, marami na sanà ang nagúumikit noón sandalîng iyón, káhi’t na walâng anyáya ó pahintúlot ng̃ may báhay.

Samantaláng naghihintáy ay makinig táyo sa mg̃a sáli-salitáan.

Sa isáng súlok ng̃ salas, ay nakaupóng magkaharáp ang dalawáng binibinì na kung mámasdán ang kaniláng mg̃a mukhâ, ay mapaghuhúlong sila’y may isáng mahalagáng bagay na pinagúusapan.

—“Bákit, Pacita,”—ang bigkás ng̃ isa,—“bakit wikà mo’y di ka na makapagaáral?... Sáyang na sáyang pag nagkátaon!”

Si Pacita’y isang bulaklák na kabubuká pa lang. Lalabing-apat na taon ang kanyang gulang.

—“Walâ akong magagawâ, Elíng. Ang mg̃a tátay ang siyáng áyaw pumáyag na ako’y magpatúloy.”

—“Ayaw pumáyag?... Diyata’t áyaw pumáyag? At anó namán ang dahil?”

—“Ang sabi nila’y sapát na sapát na ang kauntî kong nátutuhan sa Primary grade; na ang isáng babáe raw ay di kailáng̃ang mag-áral nang matagál, súkat na lang ang siya’y matutong sumúlat at bumása; walâ raw siyáng katungkúlan kundî ang maglínis, maghúsay at tumáo sa bahay; maglingkód sa kanyáng mg̃a magúlang at asáwa, at mag-alagà sa mg̃a anák kun sakali’t magkaroon.”

—“At pati ba namán ang mg̃a tatay mo, Pacita, ay napadádaig sa mg̃a ganyáng bulág na paniniwalà na dápat sumpain ng̃ lahat! Diyatà namán at tayóng mg̃a bábae ay di kailáng̃ang mag-áral ng̃ anomán máliban na lang sa pagsúlat at pagbása ng̃ kauntî? At ang karunúng̃an sa isáng wastô at ginháwang pamumúhay, ang mg̃a mararang̃al at tumpak na paguugali, ang mg̃a katungkúlan natin sa Kapisanan, sa ating báyan, at sa Sangkataúhan—ang mg̃a bagay báng iyán ay pagpipikitán na natín ng̃ matá, di na natin paguukúlan ng̃ panahón?

“Laking kamalían!

“Túnay ng̃â na katungkúlan ng̃ isáng iná ang mag-álagà sa kanyáng mg̃a anák; datapwa’t ang pag-aalagà sa isáng anák ay di basta’t siya’y palakihin, padamitan, pakanin, iligtás sa mg̃a sakit, sundin ang bawa’t maibigan at palakasin ang kanyang katawán. Hindî, hindî humahanggá ríyán ang mg̃a katungkulan ng̃ iná sa anák. May ibá pa siyáng tungkúlin na lalong dakilà!

“Italâ sa noo at pusò ng̃ anák, sa pamamagitan ng̃ halimbawà, ang katotohánan na siyá ay táong malayà, may púri, dang̃ál at mg̃a karapatán; na walâ siyang Diyós ó pang̃inóon sa ibábaw ng̃ lupà kundî ang sariling Bayan, ang dakilàng Matwíd, ang Katotohánan at ang Katungkúlan; na ang táo ay dapat múnang magpakamatáy bago siya manakáwan ng̃ kanyang kalayáan, bago madung̃ísan ang kanyáng dang̃ál, bago siyá mahubdán ng̃ kanyáng mg̃a karapatán, bago umiwas sa isang katungkulan, bago mámalas na ang Bayan niya’y talúnan at abâ, bágo makitang ang matwíd ay nilulúpig at binabaluktót ang katotohánan... Ikintál sa kanyang diwâ sa pamamagitan ng̃ halimbawà, na ang panahon ay gintô, at dahil dito’y di dapat sayang̃in sa mg̃a halíng na pang̃arap kundî gúgulin sa mg̃a bágay na pakikinabáng̃an niyá at ng̃ kanyáng mg̃a kapwà; na ang táo ay di nilaláng upang mabúhay at pagkatápos ay mamatay, tulad sa mg̃a gamógamó; kundî upang sa pamamagitan ng̃ kanyang lakás ay makatulong siyá, kahima’t gabuhang̃in lang, sa lalòng ikasusúlong at ikadadakilà ng̃ Sangkataúhan. Iyán at marami pang katulad niyán, ang mabibigat na tungkulin ng̃ iná sa anák. At ng̃ayon ay aking itinátanong: ¿Anó ang magagawâ ng̃ isang ináng hang̃ál sa haráp ng̃ mg̃a ganyáng katungkúlan?

“Sinasábing katungkúlan ng̃ isang babáe ang maglingkód sa kanyáng mg̃a magúlang at kabyák ng̃ dibdíb. Mabúti! Ng̃uni’t di masasábi na itó ang hanggán ng̃ katungkúlan niyáng paglilingkód. Bakit? Sapagká’t gaya rin ng̃ mg̃a lalaki siya’y may isáng Inang Báyan na dapat niyang ling̃apin.—May isang Lupàng siniláng̃án, Lupà na kanyáng pinagkukúnan ng̃ lahát ng̃ ikabubúhay—Lupà na tinubuàn at kinalibing̃án ng̃ kanyang mg̃a nunò! Di kayâ marápat na ang Báyang iyán ay kanyá ring paglingkurán, at paka-ibiging higit sa sariling búhay, higit sa kanino man, higit sa kanyáng mg̃a magúlang, asáwa’t mg̃a anák?

“Oh Pacita! marámi pa sa áting mg̃a matatandâ ang di nakababatíd sa di mapupuwíng na katotohánan na ang katubúsan ng̃ Lahì ay nasasakamay din nátin na magiging mg̃a iná sa araw ng̃ búkas!...”

May ilán pa sanàng paghahakà na inulat si Elena; dapwá’t sa lálapit noon sa dalawang magkaibigan ang isang binatà na nang masulyapán ni Elíng ay biglâng nagpapulá sa kanya nang gayon na lang at ikináputol tuloy ng̃ salitaan nila ni Pacita.

Iwan nátin siláng tatló, at tayo’y makiníg sa bulúngbulúng̃an sa kabiláng pánig ng̃ salas. Pulos na laláki ang náhandoón. Pinagkákalipumpunán nilá ang isáng malápad na papel na nakapakò sa dindíng at kinatititíkan ng̃ salitâng programa. Sa ibabâ nitó ay ipinaaálam na ang sayáwan ay bubuoín ng̃ labingánim na Waltz, labindalawáng two-steps at dalawáng rigodon.

—“Ano’t may rigodon pa?”—ang payamót na tanóng ng̃ isáng naka-lana sa kanyáng kálapit—“Que torpe! Anóng mahihitâ sa rigodon?... Walâ kundî.... kamáy. Mapapágod ka ng̃ walâng... saysáy. Nakaaaksáya ng̃ panahón! Kalukúhan sa ákin iyán!”

—“Masamâ namán ang walâng rigodon, katoto,”—ang sagót ng̃ isáng naka-térnong-itím.—“At si Choy?”

—“Que Choy ni que báchoy!”—ang áng̃il ng̃ naka-lana, at hinagisan ng̃ dalawang ing̃os ang isáng naka-kakeng kulot ang buhók na sa pagka’t lubhâng mahiluhín ay walâng ináabang̃an sa alín mang sayawan kundî ang pasimulâng-tugtóg ng̃ mg̃a rigodon. Itó ang si Choy na noo’y kasalukúyang nagpapantíng ang mg̃a tayng̃a, sapagka’t malayôlayô man siya’y kanyang naulinígan ang salitaan ng̃ dalawa. Mang̃aníng̃aníng sugurin ang naka-lana at sikang̃an ang walâng pitagang bung̃ang̃à nitó. At kamuntî na ng̃ang manugod noon ang ating si Choy, kundî niya naala-alang gagawâ siya ng̃ malakíng kahiyâhiyâ, at kundî niya nataunan ang isang malambíng na títig ni Mameng—títig na wari’y inahihímok sa kanya ang, “Pacencia, Choy ko!”...

—“Pero, demonyo!”—ang mulîng putók ng̃ naka-lana—“Anó ang hinihintáy nitóng si Pepe?... Bakit áyaw pang simulán ang sayáwan, diantre?.... Co—! naghihintay ang mg̃a visita,—pu—!”

—“Huwág kang mainip, katóto”—anáng naka-itím—“huwag kang mainip at sásapulan na raw!”

—“Sásapulan! pero kailán pa? ¡demonyo!”

Isang binatà ang noón ay pumagitnâ sa karamíhan, at pagkatápos na makaupô ang lahat, ay bumigkás ng̃ ganitó:—