VI ¡Talagáng Palalò!
Reading edition
Iká isáng óras ng̃ hápon nang máharap sa presidente siná Julio at gayón ma’y malaon pa ring sila’y naghintáy na hindî man lang kinikibô. Sinamantala ni Gerardo ang panahón; pinagaralan sandalî ang nalalaráwan sa mg̃a mukhâ ni Kápitang Memò at ng̃ kanyang katóto. May isa siyang hinalà, na ibig maláman kung túnay ó hindî. Tiningnáng una ang amerikano. Ibáng ibá ito ng̃ayón: walâ na ng̃ayón ang úlong kanína’y nakayukô; walâ na rin ang mg̃a lábing kanína’y nang̃ang̃atál; walâ na ng̃ayón ang mg̃a matáng duwág na kanina’y dî makalában sa kanyá ng̃ títig. Ibáng ibá ng̃â ng̃ayón si Stag; mistúlang harì na namán na íbig magpasukò sa lahát, pati sa Diyos! Ang báwa’t títig niyá kay Kápitang Memò, wari’y naghahatíd ng̃ mg̃a ganitóng salitâ: “Ako ang pang̃inóon mo ng̃ayón. Ó ako’y ililigtás mo sa usapíng itó, ó ang úlo mo’y aking paliliparín! Mamilì ka!”
Sa bawa’t títig ni Stag na may ganitóng kahulugán ang kápitan ay may isang magiliw na tugón:
“Huwág kang magalaála katóto... Madalî ang pagliligtás sa iyó.”
May katwíran si Kápitang Memò sa kanyang sinabi: ililigtás niyá si Stag at ang paráan na kanyáng gagamítin ay madalîng madalì. ¡Dadaánin sa bagsik, sa dahás, sa sigáw! Aling kaluluwá sa boóng báyang iyón ang di mang̃ing̃iníg sa isa niyáng dárag, sa isa niyang pandidílat?...
Síno doón ang di niya mapaaáyon sa kanyáng maibígan? Walâ! Síno ang mang̃ang̃ahás na makipagsagútan ó makipagtálo sa kanyá? Walâ! Síno ang humaráp sa kanyá na di niya napayukô? Walâ!
Ng̃unì’t ... si Gerardo? Si Gerardo! Pshé! Síno iyán? Isang nagtatapáng-tapáng̃an; isang palalò, hambóg, walâng gálang! Iyan ang hang̃ál na láging lumilibák sa kanyang pagkapinúnò. Iyan ang nagdudunúng-dunúng̃an na tumatáwa sa palákad ng̃ kanyáng pamahalàan. Iyan ang ulól na maláon nang iniíbig niyáng másukol sa isang súlok úpang ... máalis ang pagka-ulól!
Salámat, at ng̃ayo’y násukol na niyá!
Ng̃ayón niyá malalasáp ang tamís ng̃ pakikipagtálo sa isang Kápitang Memò.
Ng̃ayon silá magkakaalám at ng̃ayón magbabáyad ng̃ mg̃a útang ang hambóg na iyan!
Pinanglísik ng̃ Kápitan ang kanyang mg̃a matá, kinunót na mabuti ang nóo at saka minasdan ang binatà......
Talagáng walâng hiyâ, talagáng hambóg, talagáng palalò!
Diyata’t ang títig niyáng iyón ay dî man lang iginalang, hindi man lang ininó? Diyáta’t hindî man lang kumisáp, diyata’t ang ulo’y hindî inayukô? Ano’t ang anyô ng̃ “ulol” na itó ay animo’y nanghahamón, animo’y nagtatawá, nang̃ung̃utyâ? Bakit at ang mg̃a kamáy ay hindî nakahalukipkíp, bakit hindi namumutlâ, bakit hindi nang̃ing̃iníg gayóng nasa haráp niyá—niyá, ni Kápitang Memò?...
Nang mamalas ito ng̃ mabalasik na pinunò, ang di masáyod na pagkapóot niya sa dati nang kinapopoótang binatà, ay lalong nagíbayo, lalo siyang ininís.
Sa wakas, ay hindi na nakapagpigil, hindi na nakapagbatá: inalabás na ang pagka-Kápitang Memò!