III Si Kápitang Memò.
Reading edition
Máximo San Jórge de los Santos ang túnay na ng̃alan ni Kápitang Memò, ulo ng̃ yaman at presidente municipal sa Libís. Siya ay isang lalaking may matáas na tindig, mukhâng bilóg na kinabábanaagan ng̃ ilang paták ng̃ dugông diláw, úlong tihabâ na napapalamutíhan ng̃ mapuputing buhók, mg̃a matáng busóg na animo’y ipinaglihí sa mg̃a matá ni Mutsu-Hito, ilóng na hinirám kay San Mateo, bibig na inihawig sa bibig—Limahóng at tiyang kauri ng̃ tiyang—Taft.
Ang máginoong itó ay isá riyán sa mg̃a nábantog na kápitan noong mg̃a araw na ang Pilipinas ay kasalukúyang iniinís ng̃ kakastilàan; siya’y nábantog, sapagka’t tang̃ì sa masalapî, ay lubhâng malupít sa mg̃a táong bayan, mapagbalák ng̃ mg̃a masasagwâng útos na pawàng udyók ng̃ kasakimán, mapagparátang at mapagparusa ng̃ mg̃a parúsang háyop sa mg̃a binúbuhátang nagkásala. Walang tumutol sa mg̃a hidwâ niyáng kagagawán na di niyá sinumbatán ó pinang̃akùan ng̃ ganitó ó gayóng pagkapahámak.
Ibig supilin ang lahát; paáno’y walâ siyáng pinakamimithî kundî ang sambahín, kilalánin at tawaging harì—harì sa lahat ng̃ bagay, harì ng̃ lahát ng̃ táò, kung mangyayári, ng̃ kanilang mg̃a pag-aarì, katawán at damdamin... Iyan ang kanyang adhikà sa gitnâ ng̃ gayóng mg̃a nagyukòng masunúrin, mg̃a tikóm na bibig, mg̃a dilàng alípin.
Iyán ang kanyáng pinang̃ápang̃árap, ang boô niyáng hang̃ad mulâ sa sandalîng mapasakanyà ang tungkód ng̃ kápitan—ang mahiwagà’t makapangyarihang tungkód na siyáng lálong pinagkakautang̃an ng̃ kanyáng pagkamasalapî, pagkamalupain, at pagkamapalalò.
Sa haráp ng̃ ganyáng mg̃a adhikà, katakátaká kayâ na nang mabágo ang pámahalaan, pagkalagánap dito ng̃ kautusáng nagpapahintúlot sa mg̃a bayán-bayán ng̃ maláyang pagpilì sa kanikanilang pinunò; katakátaká kayâ na maisipan ni Kápitang Memò na samantalahin ang pagkakátaon sa pagbabakásakáling siya ang máhalal na presidente sa kanyang bayan?
Alám ni Kápitang Memò na lubhâng marami ang kanyáng kaáway; na ang kanyáng kabang̃isán ng̃ panahóng lumípas ay di pa nalilimot ng̃ mg̃a manghahalál; na ang tákot at pang̃ing̃ilag sa kanyá ay di pa nakakatkát sa mg̃a apdó ng̃ karamíhan; na ang kanyáng kalupitán sa pamumunò ay sariwàng-sariwà sa kanilang alaala. Batid ni Kapitang Memò ang lahát ng̃ iyan. At iyan ang mg̃a dahil kung bakit siya’y maláon ding nabalisa at nagalinlang̃an, bago natuluyang magharáp ng̃ kanyang kandidatura sa nálalapit na halalán.
Dápwa’t hindî ang isang Kápitang Memò ang uúrong. Bakit ba hindî niyá titikmán? Ay anó kun sakálì ma’t siyá’y mátalo? Hindî ba siyá datihan sa pagkatálo ... sa mg̃a templo ng̃ San Jórge at mg̃a titiláok?
—“Walâ! walâng úrong-úrong!” ang matigás niyáng sábi sa kanyá rin.
At hindî ng̃a namán umúrong.
Sinimulan na ang pang̃atawanang paglákad.
Nagkatúsak ang kanyang mg̃a leaders na walâng humpáy ng̃ talumpatì dini at talumpatì doón.
Nagpagawâ sa Maynilà ng̃ libo-libong carteles na kinatítitikan ng̃ mg̃a salitang:
VOTAD POR Sr. D. Maximo San Jorge de los Santos. CANDIDATO para PRESIDENTE. Libertad, Igualdad, Fraternidad.
Sa di kawasà’y dumatíng ang áraw ng̃ halalán. Dumatíng ang oras ng̃ pagbílang ng̃ mg̃a boto.
Nápagaláman sa wakás na tatlong-daan at limá ang bilang ng̃ boto kay Kápitang Memò; samantalang dádalawang-dáan at ánim ang tinanggap ng̃ kaniyang kapáligsahan.
¡Talinghagà ng̃ mg̃a pang̃akong matatamis!
¡Talinghagà ng̃ mg̃a gantíng-palang makalansing!
¡Talínghagà ng̃ mg̃a mukhâng-hudas na nakang̃itî!...
Tigás na tuwâ ng̃ Kápitan.
Sa tatlong araw na sumunod sa halalán, si Kápitang Memò tuwing magiisá, maging sa pagkain, maging sa paghigâ hanggang sa pagtulog, ay wálang nábibigkas kundî ang gayari:
—“Sa makatwid, ako ay presidente na ng̃ayón ha! ha! ha! At sa makatwid, akó ay makapangyarihan na namán! ha! ha! ha!... Ganitó, ganitó ang mabubuhay ... láging nasa itáas, láging tiniting̃alâ at hindî nasusuwáy! ha! ha! ha!”
Iyán ang si Kápitang Memò.