UNA’NG PANAGKITA

Usá ka buntag sa bulan sa Enero sa 1900, usá ka bapor midunggo sa Sugbo gikan sa Leyte. Usá ka tawo, usá ka babaye’ng maanyag ug usá ka bata’ng masoso nga gikugos ug binatonán, nangawas. Kadto silá dilí lain: kon dili si Marcos, ang asawa ug anák niya nga nanganhi sa Sugbo sa pagpamiyesta sa Señor.

Sa usá ka baláy sa Pili didto silá mangabút, sa baláy sa usá ka kaubanan sa asawa ni Marcos.

¡Lucas Rivera! Ang igsoon sa nagbasa, ang igsoon nga walá na igdungog.

—¿Matuod kiní? ¿Buhí diáy si Lucas?—nakapangotana’ng usará si Marcos.

Nabag-o sa panumduman ni Marcos ang tanán’g mga hitabó sa una’ng adlaw. Mibati siyá’g kasubo tungud sa gidangat sa iya’ng igsoon, mibati usá’g kalipay kay iya’ng hinsayran nga buhi diáy ang iya’ng manghod. Nahinumdum siyá sa iya’ng mga ginikanan, sa ila’ng pagtoón, sa mga adlaw sa tulon-anan, sa pagpangga kanila’ng duhá, sa kapaitan sa Sudlon, ug daw pagahitan-awan niya ang panagway ni Lucas nga kutob sa tamboanan’g kinalata’g puthaw sa bilanggoán sa Kotta, nagahilák, nagapanghimaraót kaniya kang Marcos.

Sayóp ang banabana ni Marcos. Si Lucas walá magsubó, walá maghilák, nawad-an na niadto’ng kaaghop sa bata pa silá, nga buhi pa ang ila’ng mga ginikanan. Si Lucas ingón lama’g walá’y gibati’ng kaguól sa sulod sa bilanggoán.

Humán ang panaggakus sa duhá ka managsoon nga dugay na’ng walá managkakita, tapus ipailá ni Marcos nga ang babaye’ng iya’ng kuyog, maó ang nagadalá sa iya’ng bansagon, si Lucas ang una’ng misulti:

—Walá ko palandunga nga kitá managkakita pa; walá ganí akó makabalita kon buhi pa ba ikaw ug kahá bulahan.... Akó, akó...—mipahiyóm—ania nahulog karón sa mga kamót ni’ng mananáp.

Ug gitudlo ang usá ka amerikanhon nga nag bantay kaniya.

—¿Hain man karón ikaw? ¿Unsa may giagián mo?—miusáb pagsulti si Lucas.

Sa hamubó’ng pag-asoy, gisulti ni Marcos ang tanán’g kaagi sa iya’ng pagtabók sa Leyte, ang pagkaminyo niya didto, ang kahimtang niya, ang hinungdan sa iya’ng pag-anhi sa Sugbo ug ngano’ng nasayud siyá nga hidakpan si Lucas.

—Oo,—gisakgaw ni Lucas ang sulti sa iya’ng maguláng—hidakpan akó nila. Ila pa karón; apan aduna da’y panahon....

—Aduna’y hihuna-hunaan akó, Lucas.—mitubág si Marcos—Moatubang akó sa Preboste, hangyoon ko nga pasayloon ikaw, manumpa sa dili na pagbalik sa bukid.

—¿Akó pasayloon?—misingka ang binilanggo—¿Kinsa’y mopasaylo kanako? ¿Unsa’y salá ko sa Preboste? ¿Salá ba diáy ang pagsukob sa manulong sa ato?

Ug mitalidhay si Lucas.

—Dili; pamatia pag-ayo. Himoon ta kaná’ng lansisa, arón ikaw buhian, ug unya kon makabuhí ka na, moubán ka kanako sa Ormók diin magapuyo kitá sa daku’ng kalinaw.

¡Kalinaw! Maó kaná ang gipangita sa mga tawo’ng malipayon: ¡ang kalinaw! Walá’y sapayán nga ang inyo’ng isigkatawo magaantus sa mga pagtampalas sa lain’g tawo, nga ang ato’ng Lungsod uliponon sa lain’g Lungsod, basta malinaw lamang ang pagpuyo. Mangotana akó kanimo, ¿nalimot na ikaw ngano nga sa gubat batok sa mga katsila mitungas ka sa bukid? ¿hikalimtan mo na nga ang ato’ng mga ginikanan nangamatay tungud sa usá ka kagamhanan’g gikasilagan ta? Na, kon kadto’ng kagamhanana walá’y pulós, ambut kon maarang-arang ba kiní karón’g ania....

—Pamatia akó.—Misulti ang asawa ni Marcos—¿Hain man ang palabihón mo, dinhi sa sulod sa bilanggoán nga kasubó da’y imo’ng bation, kon adto ikaw sa gawás nga dili ka bilanggoon? Karón, ¿unsa may nahimo mo dinhi sa sulód?

Ang tingog nga matagming ug luray sa asawa ni Marcos, mituhóp sa dughan ni Lucas. Walá kiní makatubág dayon. Nakahunahuna hinoon nga kon makagawás siyá, may higayon sa pagbalik pagtungas sa bukid, busa sa dugay na’ng pag-alam-alam kaniya miingón:

—Kamó’y mahibaló. Kamó’y magabuut. Sa ako’ng bahin, walá na akó’y gihinugon sa Kalibutan, bisan pa itako sa luthang.

Ug nanagpanamilitay silá.

Ang magtiayon nanggula ug usá ka amerikanhon’g nagbitbit ug daghan’g yawi sa bilanggoán, miduol ug giingón si Lucas.

—Vamos....

Usá ka bulan kapín kutob sa pagkasulod ni Lucas sa Kotta, siyá gibuhian; apán gipapanumpa sa dili pagbudhi sa kagamhanan sa Estados Unidos.

Dad-on siyá ni Marcos sa Leyte diin maó’y himoon encargado sa diyotay’ng patigayon, si Lucas mibalibad ug walá moubán, walá mapala sa hunahuna ang pagbalik sa bukid, ug kay walá may higayon sa pagtungas, dinhi nangita siyá’g colocación.

Si Marcos ug ang iya’ng asawa namauli sa Leyte, si Lucas nahibilín sa Sugbo, buut bisan unsa’y modangat kaniya.

Ug unya, walá na usáb igdungog ni Marcos....

¡Palad, palad! Ikaw butáng nga makalilibog. Dili masubay ang dalan nga agián mo usahay, kay bisan dili tuyoon ug supak sa kabubut-on sa tawo, mousá ka lamang pagkawala, mobiya ug moalaot sa walá’y salá’ng binuhat.

Marcos ug Lucas managsoon. Sama’g mga ginikanan; apan samtang ang maguláng imo’ng gilipay, ang manghod imo’ng pahilahon.

Usahay ang tawo mahinayak sa pagkasala ug paghikalimot nga aduna’y magbubuhat kaniya kun imo’ng paduhaduhaon sa katarungan sa iya’ng Bathala.

Sa luha sa mga kabus, sa agulo sa mga alaot, sa bakho sa mga makalolooy, ikaw ang tagsala. Lakip ang amo’ng Lungsod nga wala’y lain’g sayop—kon sayóp man gani—kon dili ang paghigugma sa Kagawasan, haakohan mo pagpahilak.

¡Palad, palad! Ikaw bubhoan ug wala’y pulós usahay. Wala ka maghunahuna nga kon lipayon pa lamang nimo ang tanán, madawat mo unta ang panalangin ug walá’y manghimaraot kanimo. Panig-ingni ang Adlaw: mosidlak alang sa tanán.

Gani ambut ngano’ng gikasilagan mo ang kabus ug hahimtang....