MGA DAHON SA USA KA “CUADERNO”

Duhá ka tuig ug tungá ang nangagi kutob sa katapusan ta’ng pagkakitá kang Lucas didto sa baybayon sa usá ka lungsod sa Negros Oriental. Duhá ka tuig, dili hamubó’ng panahon: sulod niana’ng gidugayona, daghan’g mga butáng ang manghitabó, daghan’g mga butáng ang mangabalhin; ang kauswagan hataás na kaayo’g lakang, ug, samtang kadaghanan magalakát padulong sa unahan—ang patigayon, ang kinaadman, ugb.—ang mga mamomoo anaa gihapon sa gitindogan niya, tingali labí na’ng pig-ot sa panginabuhi, kay bisan tuod aduna’y diyotay’ng pagdugang sa iya’ng suhol, and dugang dili makatumbas sa pagtubo sa mga bilí sa mga butáng nga kinahanglanon niya, sama sa makaon; labut pa gayud, samtang ang kauswagan nakakuha’g mga gimbuhaton nga hisapían sa mga mamomoo—ingón, pananglit, sa mga tag-iya sa baroto nga dili na karón makasapi tungud sa muelle; ingón pananglit sa mga carromatero nga makasalapí kanhi sa paghakot nganhí sa Sugbo sa mga butáng sa lain’g lungsod, karón dili na, tungud sa tren—ang gidaghanón sa mga mamomoo midugang sa piló sa piló nga gidaghanón tungud sa kamatay sa hayop, sa init nga milarag sa mga tanóm ug sa dagku’ng mga buhisan....

¡Duhá ka tuig!... Tingali nangabalhin ang daghan’g butáng; apan ang kahimtang sa mga mamomoo maó gihapon: malagmit nga makadawat sa balikas, pagtampalas ug patid sa mga tag-iya sa buhat kun sa mga tinugyanan nila. Usá ka pag-usáb nga mabaskogon sa panglihok, ipanunot sa katarungan, maó ang gikinahanglan, arón maluwás ang mamomoo ni’ng kahimtanga. Walá’y sapayán nga kiní’ng bahina sa katawohan magakakha-tuka sa iya’ng pinangitaan ug nga hangtud sa hangtud dili makatipig ug daghan’g salapi, apan nga ilhon lamang ang pagkatawo niya, ilhon ug paigoan pagbayad ang bilí sa singót ug kakapoy niya....

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Gialirongan sa iya’ng isigkamamomoo, si Lucas, lain na’g panagway ug panglihok, lain na’g hunahuna, karón kay niadto’ng pagkakita ta kaniya, duhá na ka tuig ug tunga; lain na, midaku ang iyan’ng lawas, malig-on ang mga bukton, maayo ang panapót ug nakadalá na sa mga panglihok nga hikat-onan niya sa mga lungsod nga iya’ng hiadtoán. Gialirongan sa iya’ng mga isigmamomoo sa baláy’ng katigoman nila, nagahinulti nga gipatalinghugan sa tanán. Pamation ta ang iya’ng mga pulong, kahá aduna’y mga pagtulon-an nga hikaplagan kanila nga mga daku’g kapuslanan.

Dili mahimo—makusóg ang sulti ni Lucas—nga sa lain’g tawo, sa lai’g kahimtang kanato, ato’ng itugyan ang ato’ng kagawasan. Ang mga dato, ¡ay ang mga dato!... nagakinahanglan pagdugang sa gidaghanon sa ila’ng salapí, hapit gani dili na kitá nila suholan, arón maila na lamang ang tanán. Ang mga maalam, ¡ay ang mga maalam!... nangalingáw sa ila’ng kaalam: kaha manglaban kanato sa sulti, pinaagi sa baba, apan dili sa buhat.

Sa ato’ng mga kamót ania da ang ato’ng kagawasan, ania da ang ato’ng kauswagan.

Matud pa, nga tag-iya sa buhat ug mamomoo managkomboya sa patigayon: ang nahiuna ug ang naulahí mobutáng sa ila’ng puhonan: ang dato sa, iya’ng salapí: ang mamomoo dili sa laín kon dili ang singót ug kahago niya. Managkomboya, apan pagkamingaw nga kahimtang ang sa mamomoo: ang kahago niya walá tumbasi sa puhonan sa dato. Kiní walá mag isip kaniya ug kauban sa patigayon, walá gani maghunahuna nga kon walá pa’y kabus, siyá dato ug salapian, kahutdan sa salapi ug maparot, hangtud nga dili na makabangon pagbalik, kay walá may mohinabang kaniya....

Ania ang pagsabut kó sa kahimtang sa tagiya sa buhat ug sa mamomoo: siyá, usá’g-usá kanila, maó’y mga magpagatigayon. Ang tagiya sa buhat mobutáng sa iya’ng puhonan, ang mamomoo sa iya’ng kahago ug singot: apán sa pagbahina’y na sa makapín, ang sa kabus diyotay da kaayo ug pahat.

Lig-onon ta ang ato’ng katiguman, mag-unsa kitá’ng tanán ug pangitaon ta ang igo’ng bahin nato. Apan alang sa tagsatagsa, kinahanglan nga tumanon ta usáb ang ato’ng katungdanan. ¿Unsa’ng katungora ang ato’ng pangitaon kon walá kitá magtuman sa katungdanan?

Akó ubós nga igsoon ninyo, makalolooy nga higala ninyo, sa hataas nga dalan nga ako’ng ginalaktan, dalan’g mapaít uyamot, nagatoo nga alang kanato, kinahanlang nga ato’ng tumanon kini’ng mosonód:

1. Tumanon, sa kinasingkasing pagtuman, ang ato’ng tagsatagsa ka katungdanan. Dili magligoyligoy sa buhat, kay kaná maó’y usá ka paglimbong ta sa ato’ng agalon kun tag-iya sa buhat. Buhaton ta ang ato’ng buhat sama sa ato’ng kaugalingon’n buhat.

2. Wad-on ang kataspok. Ang mamomoo kinahanglan may kalagsik, dili mag-usik sa panahon sa pagligidligid sa baláy. Aduna siyá’y kaugalingon’g takna alang sa pagpahulay.

3. Lig-onon ang lawas, galmon pag-ayo nga mahilikáy sa sakít, ingón man ang iya’ng tiponbalay.

4. Dili mag-usik sa pinangitaan sa mga kalingawan ug paliton nga dili kinahanglanon.

5. Magbatón ug maayo’ng pamatasan. Manggintahuron ug dili mag-among-among sa buhat sa isigkatawo ug sa mga butáng sa tag-iya sa buhat.

6. Magsingkamot nga mamaayo ang pagsapót, arón katahaán.

7. Dili motugot nga pagdaogdaogon.

8. Mahigugmaon sa iya’ng lungsod, manggitahuron sa balaod.

9. Magisanduroton sa iya’ng mga kauban.

10. Dili mangawat; dili mosugál.

Usá ka mamomoo miingón:

—Matuod ang imo’ng pulong: ang dili mamomoo, dili motabang kanato. Kon ugaling aduna ma’y makigsandurot, kaná may gikinahanglan kanato; kan aduna’y igsusugo kanato....

Ug si Lucas, arón sa pagpalaín sa iya’ng sulti, nagtamód sa usá ka diyotay’ng cuaderno, naghisgot sa giagián niya:

Duhá na ka tuig karón ug tunga migikan akó dinhi padulong sa Hawaii. ¡Uy! walá’y usá kaninyo nga nakaagi sa dalan nga giagian ko, ug, dili akó buut nga mahiagi kamó niadto: binakbakan sa mga tunók, pulós apdo ang mga nainom ko.... Apan niana’ng malaay ug masulob-on’g dalan nga ako’ng nabaktas, buut ko nga inyo’ng hibaloán ang usá ka butáng nga ako’ng gihugoyhugoy, arón inyo’ng gamiton ug daladalaon ug usáb; ang usá ka kasingkasing malig-on usá ka hunahuna’ng andam sa pagdasdas sa tanán’g kalisdanan, sa walá’y pagsibog.... Giagián ko ang tanán’g kagulanan, tanán’g kalainan sa pagdaogdaog ug walá gayud nako hinumdumi nga sa makausá mitulo ang ako’ng luha.... Oo, gítuloan ako’g luha, dili sa katalaw, kon dili, luha sa kapungot.... Usá ka kasingkasing nga sama sa ako, pulós garás, walá’y giliatán sa mga samád sa palabilabi, apan mabaskog ug dili malubá bisan sa mga takna nga labí’ng makalilisang maó ang angay sa mamomoo.

¿Unsa ang ako’ng mga giagián? ¡Ay!... Walá’y makatoo. Pundokon kamó’ng tanán, isulát ang tanán ninyo’ng mga kagulanan, dili pa makatumbas sa akó. Apan dili ko buut nga hinumduman kadto, arón dili makatandóg ang mga ulat sa kasingkasing... Sultihan ko hinoon kamó sa giagian ko, gawás sa Pilipinas ug hatagan ko kamó’g “idea” kon unsa ang paglihok didto sa mga mamomoo.

Hibaloán na ninyo nga hangtud karón ug labí na gani hinoon karón, nagapadayon ang pagpangita’g mga mamomoo’ng pilipinhon nga dad-on sa Hawaii. Mangotana kahá kamó kon unsa kini’ng dapita. Magaasoy akó: Sama sa Pilipinas, daghan’g mga pulo ug sakop sa Estados Unidos. Ang mga molopyo maingon-ingon kanato’g panit. Niana’ng mga puloa, ang “Hawaiian Sugar Planters’ Association”, usá ka kapunongan sa patigayon’g amerikanhon, aduna’y nga dagku’ng hacienda. Niana’ng mga hacienda, may mga haponanon, katsila, rusyanhon ug insik, apan ambut kon ngano, karón buut sa Compañia nga pulos pilipinhon ang tanán’g mamomoo nila, tingali tungud sa pagkadili ta hingayo’g dagku’ng suhol, dili mobagolbol ug hataás ug pailob. Labut pa gayud, gituhoan ko nga ang tuyo sa Compañia, sanglit amerikanhon, maó ang paghimo’g yuta’ng amerikanhon sa Hawaii, sa ato pa: daghanon kaayo ang mga pilipinhon didto ubós sa ila’ng pagbuut, arón silá mamalig-on ug katumbasan nila ang kusóg sa mga tumitindok, simbako managpakakab-ot sa kaugalignan, kay ang mga hawaynon, sama kanato’ng mga pilipinhon nanagtinguha usáb sa pagbulág sa Estados Unidos.

Daghan, daghan ang mga mamomoo’ng pilipinhon, nga nangadalá didto; apan daghan ug daghan na usáb ang mga walá didto: nangamatay, nagalagiw ug namauli nganhi.

Ania ang ato’ng agián: Gikan dinhi dad-on sa Manila. Ibalhi’g lain’g vapor padulong sa Hongkong, sa Hongkong ibalhi’g lain nga magadalá na ngadto sa Hawaii, apan malagmit mohapít sa Hapón. Hiatlan gani nga panahon sa tugnaw ang ato’ng iadto ngadto, makalilisang ang panaw, makalilisang uyamot. Ang tugnaw gikan sa Hongkong hangtud sa dagat sa Pasipiko, makalilisang.... Unya ihatod gitá’g hacienda nga butangán kanato, diin magatanom, magahinlo, mamutól, hangtud makaintos sa tubó. Katloan ug unom lagí ka pisos ang ato’ng suhol bulanbulan, sa salapí nato, kon makabuhat kitá adlaw’ng tanán; apan hunahunaon ta baya nga ang katloán ug unóm ka pisos nato, napulo’g waló da didto: tanán doble, dollar ugod.... Mahál ang pagkaon, anha pa kitá pugsa pagpapalít sa almacen sa Compañia nga labí’ng mahál ug baligya, ug.... ¡uy!... ang mga kapatas nga amerikanhon ug dili amerikanhon: mga tampalasan kanato....

Didto halayó na sa ato, bisan walá kitá’y tiponbaláy dinhi nga gikawilihan, mamingaw kaayo. Ang ato’ng kasingkasing kanunay’ng magsubó sa kahidlaw sa ato’ng lungsod, sa dapít diín kitá matawo, sa dapít nga gimat-an ta’g mahayag. Walá’y makalingaw sa plantation; dili kamí mangadto sa lungsod. Walá’y balita nga madawat didto. Ang amo’ng mga sulát nga pulós panghayhay nga amo’ng ihatag sa mga kapatás, arón ipadalá sa Pilipinas, dili ihulog sa correo.

Simbakó kon masakít kitá, anha ang labí’ng kaguól. Tambalan, oo tambalan; apan unya kon maayoayo na, papahawaon na sa Hospital, ug tungud sa kaluya dili pa makabuhat, ¿unsa’y takús makaon?

Usá ka udto nangundang kami sa buhat, arón sa pagpaniudto. Magutom, makapoy. Akó nagapuk-ong, mipahulay ug maksdiyót. Usá ka amerikanhon’g kapatás, tiaw konó niya, milipót sa ako’ng luyó ug gilabtikan ang ako’ng dalonggan’g-walá. Nan, kay hikugangán ug gisakitán akó, dihá man sa ako’ng atubangan ing usá ka bulós nga tubó, ako siyá’ng gihapsan. Ang kapatás nangisog, bunt mobunal kanako; apan nahadlok miduól kay migamit ako’g laín’g bulós nga malig-on, ug ang gihimo maó ang pagsumbong sa amo’ng punoan nga akó nagligoyligoy konó ug misukol. Dayág na lamang: pilipinhon akó ug amerikanhon ang nagsumbong batok kanako, walá akó’y pakadag-an. Gipapahawa akó sa plantation, abí kahá kon adto na sa gawás, tungud kay walá’y salapí, mamatáy na lamang.

Palad ko nga sa paghigulá sa plantation nahidunggo ang usá ka amerikanhon’g bapor nga nagapadulong sa California, Estados Unidos, ug sa maó’ng bapor may mga pilipinhon’g grumete, nga akó’ng gikapangamhan sa pagsul ti sa ila’ng Kapitán nga pasakyon akó, sama sa usá ka grumete, walá’y suhol. Tuod man: gitugotan akó ug nadalá sa California. Ni’ng dapita, ang pagpamoo alang kanato’ng pilipinhon, malisód. Daghan ang mga mamomoo’ng amerikanhon, daghan ang mga haponanon ug daghan ang mga insik. Aduna’y usá ka pangita nga kasudlan ta: maó ang pagpamutól ug panggabás sa kahoy; apan adto kitá sa kabukiran, sa kalasangán, nga sa panahon sa tugnaw, ingón kanato’ng walá maanad sa kabugnaw, tingali mangagíng lamang. Mikawás akó ni’ng lungsora ug nakakaplag ako’g kabuhian. Hiatlan nga ang Kagubut sa China natapus ug ang mga insik nasigpatupi. Akó, kay maalam motupi, nakakat-on sa Hawaii, daghan ang napaalót kanako.

—Apan kitá ugod, makatiláw na gani’g langyaw, ingón ma’g magagilók ang ato’ng mga tiíl. Buut ako’ng mopauli nganhi; apan dili paigo ang diyotay’ng salapí nga ibayad sa bapor. Ug kay may usá man ka bapor nga migikan padulong sa Alaska, arón sa pagpangisda, miubán akó. Sa Alaska makalilisang ang isda: kaná’ng mga salmón ug ubán pa nga isulód sa lata nga makita ta dinhi, didto kaná gikan. Ang mahisuhol kanato, igo unta; apan ang tugnaw usáb hapit makamatáy, maó nga mikawas akó didto ug misakáy sa Tren (kay may diyotay na man ako’ng salapí’ng natigom) gikan sa Alaska padulong sa usá ka lungsod sa baybayon sa Kanadá, sa dagat na sa Atlantiko; unya mitabók akó sa Londres diin hapit na mahurót ang ako’ng diyotay’ng kuwarta, bisan giunsa ko na lama’g daginot. Sa Londres, kitá’ng mga pilipinhon malisod nga makakitá’g buhat: kapín sa milyon ang mamomoo nga anaa sa mga pábrika, anaa sa baybayon ug tanán nanaghiusa. Hiatlan akó sa ila’ng pag-aklas ug makapanglibawot sa balhibo nga tan-awon ang gidaghanón sa mga tawo nga managbaragbarag sa kadalanan. Niadto’ng pag-aklasa, kay bun-ogon man sa mga momomoo ang mga kauban nila’ng mamomoo nga mobalik sa buhat, akó nakasulod nga “grumete” sa usá ka bapor nga magapanaw gikan sa Londres nganha sa Hongkong. Sa pag-abut ko sa Hongkong, mikawas akó dayon ug nangita na usáb ako’g bapor nga kasakyan, “grumete” gihapon nga walá’y suhol, padulong nganhi.

Nahiabut akó nganhi, walá’y bisan usá ka diyót nga nadalá.

Karón iingón ko kaninyo nga ang paglangyaw sa lain’g lungsod, gawás sa Pilipinas, dili katiawtiawan. Maayo lamang kon ipaagi sa lingawlingaw, lingawlingaw nga andam ang pag-antos sa mga kalisdanan. Didto, ¿kinsa’y malooy kanato sa panahon nga walá’y bisan usá ka hungít sa kan-on nga ato’ng ikasulod sa tiyán? Ang mga mamomoo didto, silá da ang nanagtinabangay. ¡Unsay labut nila kon aduna’y pilipinhon nga mahimuntog sa dalan ug mamatáy sa kagutom!

Dinhi, bisan mapig-ot hinoon usáb, igo na kitá’ng mabuhi sa pagpamoo. ¿Dili kitá buut mamoo? Aduna’y dapít nga kapaingnan, ang Mindanaw, yuta’ng tabonók ug malabo’g mga tanóm. ¿Ngano’ng manglangyaw pa kitá? Kula’ng kitá sa tawo, ¿kuhaan na hinoon nato ang gidaghanon ta?

Natapus ang pakigsulti ni Lucas sa taliwala sa mga pagsiyagit sa kalipay sa mga nanag-alirong kaniya....