PAHABA....

Walá mabilanggo si Lucas. ¿Ngano’ng mabilanggo nga dili man tinuod nga nangawat? Pinggan ang nabuák, nanagbugno ang duhá ka iró tungud sa bukóg sa liog sa manók, ¿kawat na diay kaná? Niadto’ng higayona gidaóg sa katarungan ang butangbutang.

Arón makakaón ug mabuhi ang tawo—kon kiní kabus man gani—dilí angay’ng mohunong pagbuhat sa matag-adlaw. Ang kan-on sa kabús hinamogán sa singót ug usahay bahogán sa luha. Busa si Lucas, sa pagtuman niana’ng tulomanona, nagaantus sa tanán’g midangat kaniya. Kaná maó ang kinabuhi: usá ka pagpakigbugno nga waláy pagkatapus.

Ang nahitabó kaniya sa baligyaán sa turko, sa pagbaul niya sa yuta, sa pagsulod niya sa tornahán ug sa pagpangagalon niya, ingo’g naka patagám. Nangita’g lain’g opisyo, lain’g buhat nga kakuhaan sa iya’ng pagkaon: misulod ug paginante sa trabajo sa usá ka bag-o’ng dalan nga gigahad. Daghan siyá’g kauban, usá ka amerikanhon ang kapatas nila. Apan dinhi ug tingali hangtud sa Langit, kon ugaling may trabajo man didto, ang mga kapatas malagmit mamaisog, kay kadto lamang amerikanhon’g kapatas nila, piáng ug pirot pa siyá, maisog kaayo, makusóg manggadem ug mamatid.

Si Lucas, sa paglikáy nga hipatirán ug hibalikasán sa amerikanhon, nagabuhat kutob sa iya’ng maabut. Magabarina sa mga bató’ng lag-it nga sudla’g dinamita ug buk-on. ¡Kinsa’y magpalandung nga si Lucas, usá ka tawo nga sa panahon sa gubat halos gani dili motan-aw sa dagway sa amerikanhon tungud sa kasilag, karón mahimo’ng higala niadto’ng kapatas nga bulagaw’g mga matá, labí pa’ng maisog kay kang Kabáng ug Negro! Nahitabó ugód nga ang amerikanhon nagbuhi ug dinamita, midalagan sa pagkatapus ug duslit, apan nabulasot ang tiíl nga toó sa usá ka lungág ug walá makapadayon pagdalagan nga kon wala pa mabirá ni Lucas, mapigsat unta ang ulo kay hibundakan sa usá ka daku’ng tipák sa bató. Kutob niadto, segundo capataz na siyá, ug gipabantay siyá sa mga tawo nga nanagbuhat.

Gani kadaghanan sa ato’ng mga igsoon mga ligóy: mabaskog mamuhat, manghuyad sa palakol, kon anaa ang amerikanhon; apan si Lucas na lamang gani ang mahibilín, ¡adyos palagol!... ang usá molakát kay moinóm, ang usá mokuot sa honsoy ug manabako, ang usá mangalot sa wal y katól....

—Tinuod kamó pagbuhat.—matud pa ni Lucas—Dili bika ang salapí’ng ginasuhol kanato. Salapí sa Lungsod. Ug kitá da ang mabulahan ni’ng dalan nga ato’ng gibuhat.

Kadto’ng sultiha igo na kaayo nga hinungdan sa pagkasilag sa mga kauban níya. Bisan asa pagahidunggan niya ang mga sulti’ng pasambingay batok kaniya ug hangtud gayud nga may usá ka tawo’ng supang, nagbitbit ug wasay, miduol kaniya, miharang ug miigón:

—¡Mabuhi ang tigpahaba!

Diriyot malimot si Lucas. Kasumbagón niadto’ng tawo, gani sa pagtan-aw nga usá da siyá ug labut pa gihunahuna niya nga sayóp ang gihunahuna sa iya’ng mga kauban nga siyá nagpahabá, walá motingog, milakát ug mibiya sa iya’ng katugdanan, mibiya niadto’ng buhata.