SINUGDAN

Mga anák sa usá ka magtiayon’g adunahan sa Sugbo, maó si Marcos ug si Lucas. Duhá ka managsoon’g lalake.

Si Marcos maó ang maguláng, si Lucas maó ang manghod. Maguláng ug manghod sama’ng pinalangga sa mga ginikanan: tinagád sa pagkaon, pagsapót ug pagtoón. Unsa’y makaon sa usá, maó usáb sa usá, unsa’y sapót sa maguláng maó usáb ang sa manghod.

Dungan ang pagpasulód sa Colegio de San Carlos diin interno silá toló ka tuig.

Makalolooy ug mamingaw ang ila’ng kahimtang: ílo, walá’y kasaligan, ang ila’ng iyaán kabús, silá walá maanad sa buhat, ug bisan matuod may diyotay silá’ng kahibalo nga hikat-onan sa Colegio, walá silá makasuláy kon unsaon paggamit sa ila’ng kahibalo ug kusóg alang sa panggubatan sa panginabuhi.

Silá mga dagkudagku na ug nakapalandong nga kay ang ginikanan niadto’ng tanán’g kadaot nga giagiáan nila, maó man ang kagamhanan’g praylenhon nga nagahari kanhí sa Pilipinas, nangalagíw sa baláy sa ila’ng iyaán, nanungas sa Sudlon ug nangípon sa mga manggugubut.

Natapus ang gubat ug walá igdungog si Marcos ug Lucas. Nanugbong ang mga manggugubut ug giugbok sa patag ang Bandilá’ng Pilipinhon, ang duhá ka managsoon walá manghitungha. Nagsugod na lamang usáb ang gubat sa mga pilipinhon batok sa mga amerikanhon ug silá walá igkita sa ila’ng kahigalaan.

¿Nangamatay ba kahá sa panggubatan?

⁂

Sanglit maalam ug diyotay, giilá sa mga dakú’ng tawo sa Kagubut nga hugót siyá’ng dumadapig, maisog nga sundalo ug nakasabút sa matuod nga tinguha sa pagsukol sa mga pilipinhon nga maó ang pagluwás sa Yuta’ng-Natawohan, gipili ni General Luis Flores si Marcos arón maó’y mangulu sa pilá ka sundalo nga manabók sa pulo sa Leyte diin magakuha’g mga pusíl nga gikan sa Manila ug dad-onón dinhi sa Sugbo.

Apán nahitabó nga sa pag-abút ni Marcos sa Ormók, (Leyte) diín giingón nga didto mahimutáng ang mga pusíl nga kuhaon, kiní gikatabók na diáy sa Bogó, ug nahitabó usáb nga niadto’ng semanaha nangampo ang mga katsila. Samtang si Marcos nagapaabut ug higayon sa pagpauli nganhi, naibog sa usá ka maanyag nga dalaga niadto’ng lungsora, nga sa katapusan, sanglit usá ka manggugubut nga gibantog sa kaisog, gitangdo niadto’ng babaye’ng naibgan, nga sa kaulahian nahimo’ng asawa niya.

Walá na siyá mahibalík una sa Sugbo. Ang dugós sa kaminyoon ug ang kainit sa bag-o’ng salag sa gugma, nakapapuyó kaniya didto: Nahikalimót siyá sa Sugbo, nahikalimót siyá sa iya’ng igsoon’g si Lucas. Siyá malipayon uyamot....

Ug humán ang daghan’g mga kakulian nga mahitabó sa usá ka magasugod sa pagpuyó’ng kinaugalingon sa kaminyoon, nakakob-ot sa usá ka kasarangan’g kahimtang. Sa sinugdan didto siyá moipon sa baláy sa iya’ng ugangan, unya nakatukod ug kaugalingon’g puloy-anan.

⁂

Si Lucas lai’g giagián kay sa iya’ng igsoon....

Sa pagtugbong na sa mga manggugubut, walá si Lucas makaubán: buhi pa ang ulat sa iya’ng bukton’g walá, nagatakiáng pa tungud sa piáng sa pagkahulog. Ug sa pagkaayo na niini, arón sa pagbalus sa utang-buót niadto’ng mangiloy-on’g tigulang, walá gihapon motugbong: mitabang paghinlo sa baúl sa manluluwas kaniya ug nagapaabut nga masanggi ang maís nga bag-o’ng gipugás, arón siyá makabalik pagtabang igo nga makabayád na siyá sa iya’ng utang-buót sa nagluwás kaniya sa kamatayon.

Gani anagón pa ang maís, nagsugod na usáb ang gubat batok sa mga amerikanhon. Siyá, makalolooy’ng ilo, walá na’y igsoon; namatyan sa mga ginikanan tungud sa gubat, ¿unsa’y iya’ng mahimo, karón nga lain na usáb ang mopukon sa Bandilá’ng maanyag sa Usá ka Adlaw ug Toló ka Bitoon?

Gibaid niya ang iya’ng pinuti, kadto’ng pinuti nga gikasangka na niya sa mga badóng ug kampilan sa mga moros, sa bayoneta ug bala sa mga cazadores, ug míipon sa mga revolucionario sa bukid sa Mahayahay.

—Sama da matud pa niya—nga mamatáy sa hilanat ug sa bala. Ang dili masama maó nga ang Bandilá’ng Pilipinhon nga nagakayab sa kahanginan, ilisda’g lain....