ANG GUGMA SA KABUS

Ayaw pagtoo, magbabasa, nga walá’y kalainan ang gugma sa dato ug ang sa kabús, sa halangdon ug sa timawa. Kon matuod nga usahay aduna’y lalake’ng dato nga maminyo kun makabató’g hinigugma’ng babaye’ng kabús, kon aduna’y babaye’ng dato nga makabana kon makabató’g hinigugma’ng lalake’ng kabús, hunahunaa nga dili gugma’ng tinuod ang nag-ipon kanila. Lain kahá’ng butáng ang nakapasandurot kanila, ang nakapasumpay sa ila’ng mga kasingkasing; apan dili ug dili gayud ang gugma, kana’ng gugma nga babation sa tawo sa dili lamang hibaloí kon diin gikan ug asa padulong, kaná’ng gugma nga makapakalít lamang kanato pagkatawa ug makapakalít lamang usáb kanato paghilak...

Si Lucas nakasulod ug nakakaplag buhat sa daku’ng baligyaán sa usá ka turko: nahimo’ng usá ka dependiente. Atbang sa ila’ng baligyaán, may lain usa’ng tienda nga usá ka dalaga’ng maanyag ang tendera. Ana ang ngalan niadto’ng dalagaha. Kutob sa una’ng adlaw sa pagkakitá niya kang Ana, ang iya’ng kasingkasing nabihag ug mibati niana’ng ambut unsa kaná’ng butanga nga makapahuót sa dughan, ingo’g matam-is, ingo’g mapait.

Didto sa bukid, sa baláy niadto’ng tigulang nga nakakaplag kaniya sa gahong, aduna siyá’y hinigugma; apan sa atubangan ug sa pag-inutas niya’g hunahun, kang Ana, kadto’ng una’ng hinigugma,—¡alaot nga bukidnon!—napapas sa iya’ng panumduman. Ang kaanyag ni Ana labí’ng makabihag kay sa kaanyag niadto’ng bukidnon.

Apán walá’y higayon sa pagpahayag sa iya’ng gugma: siyá usá lamang ka makalolooy’ng dependiente, kabús, samtang ang babaye nga iya’ng gihunahuna’ng pangayoan sa kalooy ug sa kasingkasing, dato. Nahigugma siyá, dili masukód ang gidak-on sa iya’ng pagbati; apan nakailá siyá sa iya’ng ubós nga kahimtang, ug bisan ingo’g mobutó na ang iya’ng dughan sa kalayo sa iya’ng pagbati, iya lamang gipugngan: sa tago nagahalad siyá, alang kaniya ang pagsud-ong makatagbaw na sa iya’ng kaibog: ang paghandum sa ngalan ni Ana makapoypoy na sa iya’ng mga kasakit....

Usá ka adlaw—¡halandumon’g adlaw alang kang Lucas!—si Ana gihimalitan ug kay walá’y gikasukli, si Lucas nga nagbaróg sa ganghaán sa baligyaán sa turko, gikamáy. Ingó’g nawalá sa Kalibutan si Lucas, gipakaingón niya nga ang iya’ng pag-inutas ug handum niadto’ng maanyag nga dalaga, bisan walá niya isulti, hisabtan ug baslan sa kalooy. Midalagan, miduol kang Ana ug walá makatingog:

Giyukbo ni Lucas ang iya’ng ulo, gidawat ang dolar ug mibalik sa ila’ng baligyaán arón sa paghangyo sa iya’ng agalon nga ilisa’g sinsiyo kadto’ng salapia.

—¿Diín mo kaná’ng salapia? Tingali halín kaná dinhi.—Misingka ang iya’ng agalon.

Dili, ginoo. Sa dalaga kiní nga ania sa atbang. Gitawág akó ug gisugo nga pailisan kanimo.

Gidawat sa agalon ang kuwarta ug gibunó sa dalan.

Si Lucas migulá, walá’y tingog, nalumsan ang kasingkasing niadto’ng pagpalabilabi, gipunít ang dolar, giuli kang Ana, walá siyá’y tingog, ug sa iya’ng mga aping nanaligdig ang duhá ka tolo sa luha.

Ug si Ana, kadto’ng dalaga nga giisip ni Lucas nga maó’y usá ka manolonda ug nga dili makaako pagbiaybiay sa iya’ng gugma, tungud sa kaputli sa kasingkasing, sa pagtan-aw nga walá kailisi ang kuwarta niya, milabni sa dolar ug gipamulongan si Lucas:

—¡Buang!

Putóng ug walá maanad si Lucas niadto’ng gihimo kaniya sa iya’ng agalon, mibalik sa ila’ng baligyaán, giduol ang iya’ng agalon ug gisumbag.

Kaná, maó kaná ang gugma sa kabús dili gani ikapahayag ug tumbas sa gidak-on niya, babaslan sa sama’ng gidak-on’g kasakit.

Samtang nahitabó kiní’ng tanán sa sulod sa baligyaán sa turko, usá ka babaye’ng buhisanon, nagalukdo’g kahoy nga igbabaligya, nahiagí ug nakakita nga si Lucas, ang nasamad sa bukton’g-walá, kadto’ng lalake nga nahulog sa gahong ug gidalá sa ila si Tatay niya, maó ang gisunód sa polís. Ug kadto’ng babayhana dili lain: maó ang hinigugma ni Lucas, anák sa mangangahoy ug mangluluwas kaniya: maó si María.

Si María misagnunot sa munisipyo ug didto napakisusi sa nahitabó kang Lucas, sa iya’ng hinigugma nga walá na niya igkita ug igdungog kutob hidakpan sa mga amerikanhon.

Niana’ng mga takna nga mamingaw ug masulob-on, higayon nga hinumduman ta kadto’ng mga kalág nga manggipuanguron ug hiutangán ta’g buót kaná’ng mga kalág nga manggiloy-on ug matarung alang kanato. Si Lucas ingón sa nahimatá gikan sa usá ka halawóm nga paghinanok ug gihangóp niya si Maria.

Tapus ang limá ka adlaw nga pagkabilanggo niya, si Maria ug si Lucas, (kay si Maria magaduawán man sa binilanggo ug magagasa niini’g anagón,) nanagkuyog pagtungas sa Buhisan, niadto’ng dapít nga nahimo’ng saksi sa ila’ng mga kalipay kanhi.