MUTSATSO

Gikan sa kinatsila kiní’ng pulonga, apan nagamit na kaayo dinhi ug hangtud gani ang mga amerikanhon nanaglitók na lamang kaniya. Maó’y ngalan sa usá ka halangdon’g opisyo: ¡pagkabinatonán!

Sa mga baláy’ng gagmay ug kabús, aduna usá’y mga binatonán; apan malagmit nga dili tawgo’g mutsatso, kon dili batabata: taástaás kay sa mutsatso. Sa mga baláy’ng dagku, ang mga mosulod sa pagkabinatonan, kawad-an sa ila’ng mga ngalan’g binunyagan, ug tawgon na lama’g mutsatso, usahay sotsotan na lamang.... Balhinon ang ngalan: “Mutsatso,” “Sit” kun “Uy”....

Aduna kitá’y usá ka higala nga nahisulod ni’ng opisyoha: si Lucas. Kiní kay walá na man mabalík sa tornahán, sa pahigula sa bilanggoán sa munisipyo, walá’y kapaingnan, misaká sa usá ka dakú’ng baláy nga kaugalinon sa usá ka babaye’ng tigulang ug balo. Nagkinto intawon sa pagsaká sa hagdan ug sa katapusan’g ang-ang, nangayo’g katahuran, nangayo’g maayo’ng buntag.

Usá ka babaye’ng hamtong na, apán malagsik ug makusóg nga mopakiaykiay, kinulóng ang buhók, pinabukád ang sinina’ng binoldahan, misugat ug miingón:

—¿Unsa na, pakilimós ka?

¡Unsa kiní’ng pilá ka dato! ¡Gipakaingon nila nga usá ha kabús nga mahisulod sa landong sa ila’ng baláy, magapakalimós na!

—Dili man intawon, Niyora. Mianhi akó arón sa paghangyo kanimo nga pasudlon sa pagkamutsatso.

Gisud-ong kutob sa kitíng hangtud sa tumóy sa buhók si Lucas, gitalikdan ug gipangotana:

—¿Dili ka kawatán? ¡Abi hahá kay kabús man, mangawat na lamang!

—¡Simbakó, senyora!—mitubág.

—¿Aduna ikaw’y recomendación?

Apan, ¿unsa’y recomendación niadto’ng gikan sa Karsél?

Mitubag si Lucas:

—Walá, Niyora. Akó Buhisanon ug....

—¿Pulahan ka diáy?

—Dili usáb, senyora.

—Buyno, mahimo. Mutsatso ikaw sa mga iró. Tokoy, “Kabáng”; tokoy, “Negro”....

Ug nanuol ang duhá ka dagku’ng iró nga mipaghot ug buut mopaak niadto’ng lai’g panapót nga tawo.

—Kiní maó ang imo’ng mga agalon, ang imon’ng bantayan: galmon sa pagkaon, kalotan sa katól, kuhaan sa pulgas ug digoon, sabonán, adlaw’ng tanán.

Kutob niadto’ng adlawa, si Lucas aduna na’y duhá ka mga agalon; toló diáy: duhá ka iró ug ang tag-iya sa mga iró.

Sama kang “Kabáng” ug kang “Negro”, maó usáb ang senyora. Mohothot ang durohá, mogahót usáb ang agalon’g babaye.

Naanad na si Lucas sa pinaghot sa iya’ng duhá ka senyor; naanad na lamang usáb sa binagotbot ug kakagaon sa iya’ng senyora.

Apan bisan pa ni’ng bag-o’ng kahimtang ni Lucas, ang daután’g kapalaran walá mobulág kaniya: nagasulogsulog gihapon.

Nagpakaon siyá sa duhá ka iró ug nga tungud sa usa ka bukóg sa liog sa manók, nanagbugno ug nabuák ang duhá ka pinggan nga gisukaran. ¿Nahibaló ka, magbabasa, kon unsa’y nahitabó tungud niadto? Ang senyora nangisog, migunit sa bugha, gibunalan si Lucas, nanuyo ngano konó’ng gitugotan nga mag-away ang mga iró, nagtawág ug polís ug gipadalá si Lucas kay konó nangawat kaniya ug singsing. Walá pa hatagi sa suhol sa adlaw nga nabuhatan, kay kulang pa gani konó sa bilí sa duhá ka pinggan’g nabuák.

¡Adyos, “Kabáng”, adyos, “Negro”!.... Ang inyo’ng mutsatso isulod sa bilanggoán tungud kaninyo....

Tungud sa duhá ka pinggan’g nabuak, tungud sa liog sa manók, nahimo’ng hawatán ang usá ka tawo....