Eenige met het auteursrecht in verband staande rechten

Reeds meer dan eens heb ik erop kunnen wijzen, dat op het gebied van het auteursrecht verschillende bevoegdheden bestaan, die zich niet laten verklaren als een uitvloeisel van het recht op het geestesproduct, maar die te rekenen zijn tot de persoonlijkheidsrechten, omdat zij tot bescherming strekken van een goed, dat niet van den persoon kan worden losgemaakt.

Naar eene opzettelijke regeling van deze rechten zal men in de meeste wetgevingen vergeefs zoeken. Hiermede is echter niet gezegd, dat zij geene erkenning vinden. Onder den naam van auteursrecht verleent de wet soms bevoegdheden, die feitelijk niet tot het auteursrecht, maar tot het persoonlijkheidsrecht behooren. Dit is natuurlijk allerminst een reden, om de onderscheiding te laten vallen; voor juridische constructies behoeft men niet bij den wetgever te rade te gaan. Ook worden enkele der hier bedoelde rechten in verschillende landen, hoewel de wet ze niet uitdrukkelijk verleent, toch door den rechter op grond van algemeene rechtsbeginselen erkend.

In het algemeen kan trouwens worden opgemerkt dat niet alleen in theorie maar ook in de practijk de leer der persoonlijkheidsrechten in verband met het auteursrecht meer en meer erkenning vindt. Waar het positieve recht op dit punt nog tekort schiet, kan men uit de eischen en verlangens der belanghebbenden opmaken, dat dit als een gemis wordt gevoeld. Zoo zijn b.v. op meer dan een congres der Association over het „droit moral” rapporten uitgebracht; de volgende stellingen werden o. a. op het Congres van Heidelberg van 1899 aangenomen:

„De auteur van elk geestesproduct heeft het recht zijne hoedanigheid van auteur te doen erkennen en kan in rechten optreden tegen ieder, die zich deze hoedanigheid zou willen aanmatigen.

In overeenstemming hiermede zijn ook enkele bepalingen der loi-type (artt. 10, 11, 12 en 14).

Het persoonlijkheidsrecht brengt echter ook bevoegdheden mee, die het auteursrecht niet geeft, zooals b.v. het recht, zich ertegen te verzetten dat de auteursnaam van het werk wordt weggelaten of door een anderen vervangen, en het zoogenaamde recht op de integriteit van het werk, d. w. z. het recht te verlangen, dat het werk ongeschonden, zonder wijzigingen, toevoegsels of afkortingen, publiek wordt gemaakt. Zoolang het met het auteursrecht in ééne hand vereenigd blijft, kunnen beide rechten elkander dus aanvullen; heeft de auteur het auteursrecht vervreemd, dan blijven hem krachtens zijn persoonlijkheidsrecht nog enkele bevoegdheden over, zoodat dán de twee rechten tegenover elkander staan.

Ook kan het auteursrecht in betrekking staan met persoonlijkheidsrechten van anderen dan de auteurs; dit is bijvoorbeeld het geval ten aanzien van portretten: het den auteur toekomend uitsluitend reproductierecht kan op sommige punten in botsing komen met het recht van den geportretteerde, om zich tegen openbaarmaking zijner beeltenis onder bepaalde omstandigheden te verzetten. Iets dergelijks kan zich voordoen, indien in een roman of tooneelstuk hetzij door den naam, hetzij door de karakterteekening, bestaande personen worden aangeduid, in het bijzonder wanneer zij daardoor in een minder gunstig daglicht komen te staan.

In de afzonderlijke bespreking, die ik van de verschillende hierboven genoemde rechten laat volgen, zal het een en ander, voorzoover het in verband met het auteursrecht van belang is te achten, meer in bijzonderheden worden nagegaan.

I Recht op brieven

Uit het bovenstaande volgt, dat het hier besproken recht, hoewel met het auteursrecht eenige punten van overeenkomst vertoonend, toch van eene andere strekking is. Het beoogt niet, zooals het auteursrecht, de uitsluitende exploitatie van een immaterieel goed aan den voortbrenger te verzekeren; doch het beschermt de tot het private leven behoorende, vertrouwelijke uitingen tegen ongewenschte openbaarmaking. Hieruit volgt, dat wanneer de briefschrijver eenmaal zelf tot de uitgave zijner brieven is overgegaan, hij zich niet tegen nadruk meer kan verzetten; tenzij natuurlijk zijne uitgave, hetzij door den bijzonderen aard der brieven, hetzij door de wijze waarop zij tot een geheel zijn geschikt, als auteursproduct is te beschouwen en als zoodanig bescherming geniet.

De heerschende opvatting hier te lande, volgens welke alle mogelijke schrifturen als door de wet beschermde geestesproducten zijn te beschouwen, zou ongetwijfeld ook meebrengen, dat op alle brieven auteursrecht wordt erkend. Zoo zou toch, al is het dan langs een anderen weg, hetzelfde doel worden bereikt en dit zou wellicht voor sommigen een reden kunnen zijn, om de onderscheiding tusschen auteursrecht en persoonlijkheidsrecht op dit punt onnoodig en doelloos te achten. Ik meen echter dat uit hetgeen voorafgaat genoegzaam blijkt, dat de leer, die ik hier voorsta, ook wat de practische gevolgtrekkingen betreft, niet geheel zonder belang is. Een recht op publicatie van onuitgegeven brieven, dat met, of korten tijd na, den dood van den schrijver een einde neemt, is toch iets anders dan een uitsluitend exploitatierecht, dat de erfgenamen van den schrijver nog dertig jaren na diens dood zouden kunnen uitoefenen. Het lijdt m. i. geen twijfel, of het eerste is met het oog op het doel dat met de bescherming hier moet worden bereikt, te verkiezen boven het laatste.

II Persoonlijkheidsrecht in verband met beslag op auteursrecht

Is het bij brieven, die meestal niet als auteursproducten zijn te beschouwen, vooral het vertrouwelijk karakter dat de bescherming tegen openbaarmaking rechtvaardigt, bij geschriften van anderen aard, die daartoe wél gerekend moeten worden, en ook voor kunstwerken, komt hier nog eene andere overweging bij.

Schrijvers en kunstenaars worden voornamelijk, zoo niet uitsluitend, beoordeeld naar de werken, die van hen in het licht komen. Bij elke nieuwe publicatie die van hen uitgaat is hun naam als geleerde of kunstenaar gemoeid. De beslissing of een werk al dan niet openbaar zal worden gemaakt is dus eene zaak van het grootste gewicht voor den auteur: besluit hij tot openbaarmaking, dan zal hij daarvoor de volle verantwoordelijkheid hebben te dragen. Maar daarom moet hij ook in zijne beslissing volkomen vrij worden gelaten en niet gedwongen kunnen worden tot publicaties, waarvoor hij die verantwoordelijkheid niet op zich durft nemen. Elk auteur, die zijne taak ernstig opvat, hij zij schilder, letterkundige, componist of geleerde, zal wel eens werken in portefeuille hebben waarover hij niet tevreden is, al maken zij ook overigens den indruk „af” te zijn. Men hoort soms van schrijvers die jarenlang een manuscript onder zich houden, totdat zij eindelijk het zoo hebben weten om te werken, dat het naar hun zin is. Hetzelfde is het geval met voortbrengers op het gebied van beeldende kunst en muziek.

Het is dus voor auteurs van het grootste gewicht en tevens een eisch van rechtvaardigheid, dat zij zelf kunnen bepalen, óf, en zoo ja wanneer en op welke wijze, hun werk publiek wordt gemaakt. Meestal zullen zij hiervoor in het auteursrecht of in het eigendomsrecht op hunne manuscripten, schetsen enz. voldoende bescherming vinden; er zijn echter gevallen, waarin deze rechten niet baten, indien zij nl., als andere vermogensrechten, ter beschikking moeten staan van des auteurs schuldeischers, om hunne vorderingen tegen hem daaruit te verhalen. Want ook van werken, die de auteur niet voor publicatie geschikt acht en die hij daarom ongeëxploiteerd heeft gelaten, kan het auteursrecht eene geldelijke waarde vertegenwoordigen. Stond het nu den schuldeischers vrij, dit recht, evenals elk ander deel van het vermogen van hunnen debiteur, in beslag te doen nemen, dan zou daarmede tevens den auteur uit handen worden genomen het bovenbesproken persoonlijkheidsrecht om over de eerste openbaarmaking te beslissen.

Hier dienen—en dit is eene vrijwel algemeen gedeelde opinie, die na het voorgaande m. i. geen toelichting meer behoeft—de belangen der schuldeischers te wijken voor die van den auteur. Geen beslag op auteursrecht mag dus worden toegelaten, indien het persoonlijkheidsrecht daardoor zou worden aangetast.

De bepaling in onze wet (art. 9 derde lid), welke elk beslag op auteursrecht uitsluit, gaat echter te ver. Het blijkt trouwens niet, dat zij haar bestaan dankt aan het boven gestelde beginsel. Het eerst komt zij voor in het ontwerp van minister Modderman. Naar aanleiding van eene in het voorloopig verslag (p. 8) gemaakte opmerking, verklaarde de Regeering in de memorie van antwoord (ad art. 9, p. 4) zich te kunnen vereenigen met het gevoelen der „meeste leden”, dat het niet wenschelijk was, beslag op het auteursrecht toe te laten. Van geen van beide zijden werd dit echter nader gemotiveerd.

Ook in het Ontw. B. K. werd eene analoge bepaling opgenomen (art. 5 derde lid). In de memorie van toelichting (p. 4) vindt men daaromtrent opgemerkt: „Het toelaten van beslag zou bij de uitvoering tot tal van moeilijkheden leiden. Deze overweging schijnt ook bij de wet van 1881 tot eene bepaling als de hier bedoelde te hebben geleid.”

Waarschijnlijk was het dus niet zoozeer de overweging, dat hier voor een bijzonder recht van den auteur moest worden gewaakt, dan wel vrees voor de moeilijkheden, die de uitvoering van het beslag op auteursrecht mee zou brengen, die de bepaling in de wet heeft doen opnemen.

Hiermede is zij echter allerminst gerechtvaardigd. De „moeilijkheden”, waarvan wordt gesproken, mogen niet geheel denkbeeldig zijn, onoverkomelijk zijn zij niet, zooals in andere landen, waar het beslag in sommige gevallen wel is toegelaten, is bewezen. Hierop kom ik zoo aanstonds nog terug.

Het verbod van beslag dient derhalve te worden beperkt tot die gevallen, waarin eene gedwongen vervreemding van het auteursrecht tevens eene krenking van het persoonlijkheidsrecht zou meebrengen. Als algemeene regel kan men stellen, dat beslag moet zijn toegelaten wanneer het auteursrecht niet meer den auteur toebehoort, of wanneer het een werk betreft, dat reeds vroeger door den auteur was publiek gemaakt. Er doen zich echter in verband hiermee nog enkele vragen voor.

Een andere vraag is, of het persoonlijkheidsrecht, waarvan hier sprake is, ook na den dood van den auteur moet blijven voortduren. Indien deze het auteursrecht bij zijn leven heeft vervreemd, komt de vraag niet te pas; het recht om te beslissen, of iets al dan niet openbaar zal worden gemaakt, kan de auteur niet aan een ander overdragen. Maar wél zou kunnen gevraagd worden, of niet zijne erfgenamen, en in ’t bijzonder zijne naaste verwanten, nog na den dood des auteurs eene publicatie moeten kunnen beletten, waartoe deze bij zijn leven niet heeft willen overgaan. Ik meen dat er reden is deze vraag bevestigend te beantwoorden, op soortgelijken grond als hierboven bij de bespreking van het recht op brieven is aangevoerd. Op de naastbestaanden van den auteur gaat bij diens overlijden de verantwoordelijkheid van hetgeen er van hem uitkomt min of meer over; zij hebben er, althans in de eerste jaren na het overlijden, voor te waken, dat de naam, dien hij zich bij zijn leven heeft gemaakt, ongeschonden blijft. Doch ook hier bestaat er geen grond, dit recht der erfgenamen lang te laten voortduren. De bescherming van de persoonlijkheid des overledenen krijgt na verloop van tijd een ander karakter; zij behoeft dan niet meer aan één persoon, of aan een kleine groep van personen te worden overgelaten. De zuiver persoonlijke elementen, die het oordeel over den nog in leven zijnden schrijver of kunstenaar mee hielpen vormen, doen zich dan niet meer gelden; de auteur en zijn werk worden slechts beoordeeld naar de beteekenis, die zij als verschijnsel in de beschavingsgeschiedenis hebben gehad en er bestaat geen reden voor om hun, die deze beteekenis hebben te bepalen, de hulpmiddelen die daarover licht kunnen verspreiden, te onthouden.

Na bovenstaande beschouwingen komen wij dus tot de conclusie, dat beslag op auteursrecht dient te worden toegelaten: tegenover den auteur, voorzoover het werken betreft, die reeds met zijn goedvinden zijn gepubliceerd of die door hem tot publicatie zijn bestemd; tegenover zijne erfgenamen bovendien op het auteursrecht van niet-gepubliceerde werken, wanneer eenige (bijvoorbeeld vijf) jaren na het overlijden zijn verloopen; tegenover zijne overige rechtverkrijgenden in alle gevallen.

Hierbij dient echter nog onderscheid te worden gemaakt tusschen de verschillende wijzen, waarop de publicatie kan plaats hebben. Heeft een auteur b.v. zijn tooneelstuk in druk uitgegeven, dan volgt daaruit nog niet, dat hij het ook voor opvoering geschikt acht. Er zijn stukken, wier kenmerkende eigenschappen, waardoor zij bij de lezing juist zoozeer bekoorden, op het tooneel niet tot hun recht komen; andere, die hoewel naar den vorm tooneelstukken, in ’t geheel niet op eene vertooning in de schouwburg berekend zijn. Ook bij andere werken kan het een groot verschil maken, op welke wijze en in welken vorm het publiek er mede in aanraking wordt gebracht; men denke b.v. aan een rede, die op degenen die haar hooren uitspreken grooten indruk maakt, doch later, wanneer men haar gedrukt voor zich krijgt, bij de lezing niet bevredigt. Daarom moet met het oog op de al of niet vatbaarheid voor beslag elke wijze van reproductie afzonderlijk worden beschouwd; en moet als beginsel aangenomen worden, dat het beslag slechts die middelen van exploitatie mag betreffen, welke de auteur zelf reeds heeft aangewend.

In het algemeen moet trouwens in het oog worden gehouden, dat het beslag niet tot gevolg kan hebben, dat de executant een onbepaald beschikkingsrecht krijgt over het geschrift of kunstwerk. Naast de reeds behandelde bestaan er nog verschillende andere persoonlijkheidsrechten van den auteur, die bij de exploitatie van zijn werk door anderen gekrenkt kunnen worden, en het behoeft geen betoog dat deze rechten ook na een gedwongen vervreemding van het auteursrecht geëerbiedigd dienen te worden. Zoo zal b.v. de in beslagneming van het auteursrecht er niet toe mogen leiden, dat het werk met wijzigingen, zonder medeweten van den auteur daarin aangebracht, wordt gepubliceerd, of dat bij de exploitatie middelen worden gebruikt, die met het karakter of de kunstwaarde van het werk niet in overeenstemming zijn: b.v. opvoering van een tooneelstuk door daartoe ontoereikende krachten; reproductie van een werk van beeldende kunst in een daarvoor ongeschikt procédé enz. enz. Ook zal de nieuwe rechthebbende op het auteursrecht c.q. de anoniemiteit hebben te eerbiedigen en zich in het algemeen bij het in den handel brengen van exemplaren moeten houden aan de—hieronder nog nader te bespreken—beginselen betreffende het gebruik van den auteursnaam.

Deze en andere rechten en belangen van den auteur kunnen uit den aard der zaak bij executie van het auteursrecht in gevaar komen, en het is wel gewenscht dat bij de uitvoering van het beslag hiermede rekening wordt gehouden. Het exploitatie-recht van een geestesproduct is nu eenmaal, juist wegens de persoonlijkheidsrechten, die er zoo nauw mee zijn verbonden, niet geheel op eene lijn te stellen met andere vermogensrechten, en het zijn wellicht de moeilijkheden die hieruit voortspruiten, welke onze wetgever op het oog had, toen hij de absolute onvatbaarheid voor beslag van het auteursrecht voorschreef. Met het oog hierop kan het zijn nut hebben, hierbij nog een oogenblik stil te staan en enkele opmerkingen te wijden aan de wijze, waarop aan deze moeilijkheden zou kunnen worden tegemoet gekomen in verband met de algemeene regeling van het beslag in onze wetgeving.

Hierbij moet onderscheiden worden tusschen de twee soorten van gerechtelijk beslag, die ons recht kent: het beslag door een of meer schuldeischers op bepaalde goederen gelegd (geregeld in het Wetb. v. B. Rechtsv. artt. 439 sqq.); en het faillissement, waarbij op het geheele vermogen ten behoeve van alle schuldeischers beslag wordt gelegd (geregeld in de Faillissementswet). Beide soorten van beslag hebben ten doel uit het vermogen van den schuldenaar de vorderingen zijner schuldeischers te verhalen, en bij beide wordt dit doel bereikt door eene gedwongen vervreemding der goederen, waarop het beslag gericht is. Er bestaat echter verschil in de wijze waarop deze realiseering der goederen tot stand komt.

Bij het individueele beslag schrijft de wet voor (artt. 463 sqq. B. Rv.), dat de goederen in het openbaar zullen worden verkocht en aan den meestbiedende toegewezen (art. 469 Rv.). De toepassing dezer bepaling op het auteursrecht zou m. i. niet geheel zonder bedenking zijn, daar hier elke waarborg ontbreekt, dat de meestbiedende, wanneer hem eenmaal het auteursrecht toebehoort, de persoonlijkheidsrechten van den auteur zal ontzien. Wel moet natuurlijk worden aangenomen, dat met het recht ook de daarmede verband houdende verplichtingen op den nieuwen verkrijger overgaan, en dat deze in geen geval het recht krijgt, om alles met het auteursproduct te doen wat hij wil. Neemt men het bestaan van persoonlijkheidsrechten in den zin zooals ik het hier heb gedaan aan, dan volgt daaruit, dat de auteur tegen elken inbreuk, door wien ook gepleegd, in rechten kan optreden. Theoretisch maakt het dus geen verschil, aan wien het auteursrecht wordt toegewezen; in de practijk komt het er echter zeer veel op aan. De auteur zal er niet zoo spoedig toe overgaan eene actie wegens inbreuk op het persoonlijkheidsrecht in te stellen, vooral indien hij, zooals na een beslag of faillissement wel steeds het geval zal zijn, in financieele moeilijkheden zit; de uitkomst zal dikwijls zeer onzeker zijn en de schadevergoeding, die hem in het gunstigste geval ten deel valt, zal toch nooit de gevolgen van den inbreuk geheel kunnen te niet doen. Het verdient daarom verre de voorkeur, waar dit maar eenigszins mogelijk is, preventief tegen dergelijke inbreuken op te treden, en dit zou ook bij de gerechtelijke verkoop van het auteursrecht kunnen geschieden, indien het mogelijk was, toewijziging van het auteursrecht te weigeren aan personen, in wier handen men het in dit opzicht niet veilig acht. Zoo zal het b.v. niet kunnen geschieden, dat een derderangs operette-gezelschap het uitsluitend exploitatierecht van een ernstig en bij de uitvoering vele eischen stellend muziekdrama krijgt, of een uitgever van prentbriefkaarten het reproductierecht van een schilderij of teekening, wier karakter met zulk eene wijze van verspreiding niet in overeenstemming is. Ook kan hierdoor worden voorkomen, dat het auteursrecht wordt aangekocht met het doel alle verdere exploitatie van het werk te verhinderen.

Indien men er hier toe overgaat beslag op auteursrecht in sommige gevallen toe te laten, zal het derhalve wenschelijk zijn, dat bij de uitvoering ervan van de bepalingen omtrent den gerechtelijken koop kan worden afgeweken. De wijze waarop het auteursrecht te gelde gemaakt moet worden, zou dan b.v. ter beslissing aan de Rechtbank kunnen worden gelaten, indien schuldenaar en schuldeischer het daarover niet eens kunnen worden.

Voor het geval van faillissement zou een dergelijke uitzondering op den algemeenen regel m. i. niet noodig zijn. Aan den curator en den rechter-commissaris wordt door de Faillissementswet voldoende vrijheid van beweging gelaten, om de rechten en belangen, die hier op het spel staan, behoorlijk te bewaken (men zie o. a. de bepaling van art. 174 F. W.), en men mag aannemen, dat hiervan in den regel een juist gebruik zal worden gemaakt, waarbij dan natuurlijk zooveel mogelijk met de wenschen van den faillieten auteur rekening zal worden gehouden.

III Het recht van den auteur dat zijn werk in ongeschonden staat wordt publiek gemaakt

Niet alleen dat zijn werk zonder zijne toestemming niet openbaar mag worden gemaakt is voor den auteur van groot belang, doch ook dat de openbaarmaking, wanneer hij daartoe eenmaal besloten heeft, zóó geschiede, dat zijn werk daardoor niet gewijzigd of verminkt aan het oordeel van het publiek wordt blootgesteld. Dat ook in dit opzicht eene krenking der persoonlijkheid mogelijk is, zal na het voorgaande gemakkelijk zijn in te zien. De bescherming tegen ongewenschte openbaarmaking zou maar weinig baten, indien de auteur, na eenmaal zijne toestemming tot de publicatie te hebben gegeven, lijdelijk moest toezien, dat aan zijn werk wijzigingen, afkortingen of toevoegsels werden aangebracht, waardoor het geheel van aanzien verandert; zijn streven, om alleen voldragen werk, waarover hijzelf volkomen tevreden is, het licht te doen zien, zou in dat geval veelal zonder gevolg blijven: want het publiek vormt natuurlijk zijn oordeel naar het werk, niet zooals de auteur het heeft afgeleverd, maar zooals de exploitanten het gelieven te publiceeren.

Het is dan ook een in de laatste jaren vrijwel algemeen aangenomen beginsel, dat den auteur het recht toekomt—ook als het uitsluitend reproductie-recht in andere handen is of in ’t geheel niet bestaat—om zich er in rechte tegen te verzetten, dat zijn werk zonder zijne toestemming met wijzigingen, afkortingen of toevoegsels aan het publiek wordt voorgezet.

IV Het recht met betrekking tot den auteursnaam

De vraag, in hoeverre een recht bestaat op den naam, is met betrekking tot het auteursrecht in verschillende opzichten van belang. Ik zal mij er hier toe bepalen te onderzoeken, hoever het recht van den auteur gaat, om anderen te verbieden, zijn naam aan hunne werken te verbinden of om te eischen, dat zijn werk niet zonder zijn naam of onder een anderen naam gepubliceerd wordt.

Dit vraagstuk heeft veel overeenkomst met dat van het gebruik van den handels- of firma-naam. De naam strekt in beide gevallen niet zoozeer ter onderscheiding van de personen, dan wel ter aanduiding van de herkomst der producten. Niet minder dan voor den handelaar en den fabrikant is het voor den schrijver en kunstenaar van belang, dat hunne producten niet met die van anderen verwisseld kunnen worden; de band tusschen producent en product is bij de laatsten in het algemeen nog veel nauwer; dit komt door het persoonlijke, hetwelk het kenmerk van elk kunstwerk is: een kunstenaar legt meer van zichzelf in zijn werk, is meer één met zijn werk dan b.v. een vervaardiger van naaimachines of een handelaar in wijn. En evenals voor producten van de laatstgenoemde soort,—in het algemeen: voor alle handelswaren—geldt voor werken van kunst en letterkunde, dat het publiek er belang bij heeft omtrent hunne herkomst juist te worden ingelicht: wie een schilderij valschelijk voorziet van den naam Jozef Israëls maakt niet alleen inbreuk op het persoonlijkheidsrecht van den schilder, maar maakt zich tevens schuldig aan misleiding van het publiek.

De auteur heeft niet alleen het recht te verhinderen, dat werken van een ander met zijn naam worden getooid; hij moet er zich ook tegen kunnen verzetten, dat zijne eigen werken zonder zijn naam of onder een anderen naam voor het publiek worden gebracht. Hierbij is het beginsel te volgen, waarvoor, zooals hierboven vermeld werd, o.a. de Association ijvert, dat nl. de auteur recht heeft op erkenning van zijn auteurschap.

In onze wet (art. 7 tweede lid) wordt alleen het noemen van de bron voorgeschreven bij het overnemen van berichten of opstellen uit dag- en weekbladen; m. i. bestaat er geen reden, waarom dit bij aanhalingen uit andere werken, waarover het eerste lid van het artikel handelt, niet eveneens zou behoeven te geschieden. De Duitsche wet is in dit opzicht veel beter; daar wordt het noemen van de bron verplichtend gesteld bij elk geoorloofd (d.i. niet op het auteursrecht inbreuk makend) gebruik, dat van eens anders werk wordt gemaakt (§ 25); wie tegen dit verbod handelt, maakt zich, afgezien natuurlijk van zijne civielrechtelijke aansprakelijkheid, schuldig aan eene overtreding, waarop eene boete van hoogstens honderd vijftig mark staat (§ 44).

Deze regeling schijnt mij in alle opzichten navolging te verdienen.

Wat de bepaling van onze wet betreft wil ik er nog op wijzen, dat men hier een voorbeeld heeft van een door de wet toegekend recht, dat niet als een uitvloeisel van het auteursrecht is te verklaren. Het noemen van de bron komt alleen te pas bij het overnemen van berichten of opstellen, waarvan het auteursrecht niet uitdrukkelijk is voorbehouden, waarop dus geen auteursrecht bestaat. Toch kan de auteur eischen, dat zijn naam of die van zijn dagblad worde genoemd. Hier wordt dus ook in onze wet het persoonlijkheidsrecht als een zelfstandig recht erkend, dat standhoudt, ook als het auteursrecht teniet is gegaan.

Een andere toepassing van het beginsel, dat de auteur recht heeft op de erkenning van zijn auteurschap, kan men vinden in de bepalingen, die gericht zijn tegen de vervalsching van auteursnamen op schilderijen en andere werken van beeldende kunst.

In de meeste landen is het opzettelijk misbruik maken of vervalschen van auteursnamen strafbaar gesteld. Deze strafbepalingen strekken echter niet uitsluitend tot bescherming van de rechten der auteurs, doch tevens tot bescherming van het publiek, dat van dergelijke bedriegelijke handelingen het slachtoffer kan worden. Het stellen van een valschen auteursnaam op een schilderij b.v. kan, behalve inbreuk op het persoonlijkheidsrecht van den schilder, ook zijn een middel om bedrog te plegen, indien n.l. deze vervalsching, wat wel meestal het geval zal zijn, is geschied met het doel het schilderij voor een echt stuk van den meester, wiens naam het draagt, te laten doorgaan en er op deze wijze den kooper meer voor te laten betalen dan het waard is.

In de Belgische wet op het auteursrecht (art. 25) wordt b.v. strafbaar gesteld: „... l’application méchante ou frauduleuse sur un objet d’art, un ouvrage de littérature ou de musique, du nom d’un auteur, ou de tout signe distinctif adopté par lui pour désigner son oeuvre.” Ook is strafbaar het verkoopen, ten verkoop uitstallen, in een magazijn in voorraad hebben of binnen België invoeren van werken waarvan men weet, dat zij van een valschen naam of een valsch merk zijn voorzien (art. 25 3de lid).

In Frankrijk bevat eene afzonderlijke wet van 9 Febr. 1895 (Loi sur les fraudes en matière artistique) vrijwel gelijkluidende bepalingen.

Het is m.i. wenschelijk, dat hier goed worde onderscheiden tusschen de tweeërlei belangen, ter bescherming waarvan dergelijke strafbepalingen moeten dienen. Wenscht men alleen vervalsching of verwisseling van den auteursnaam strafbaar te stellen, voor zoover daarin is te zien een inbreuk op het persoonlijkheidsrecht van den auteur, dan dient in de eerste plaats vast te staan, hoe lang dit recht na den dood van den auteur ten behoeve zijner erfgenamen voortduurt. De bedoeling van den Franschen wetgever, die in het bovengenoemd artikel 4 van de wet van 1895 onhandig tot uitdrukking is gekomen, is duidelijk: het recht met betrekking tot den auteursnaam duurt even lang als het auteursrecht. In de Belgische bepaling wordt alleen gesproken van vervalschingen enz. met den naam „van een auteur”. Verstaat men hieronder ieder auteur, dus ook b.v. een schrijver of kunstenaar, die tweehonderd jaar geleden heeft geleefd, dan is hiermede tevens gezegd, dat de strafbare handelingen, die in het artikel worden omschreven, niet behoeven te zijn gericht tegen rechten van bijzondere personen, niemand zal immers willen beweren, dat er ten behoeve van bijzondere personen nog een recht kan bestaan b.v. ten aanzien van den naam Rembrandt. Indien dus het artikel alleen strafbaar stelt inbreuk op een subjectief recht, dan zal het begrip „auteur” hier enger dienen te worden opgevat en het meest rationeele is dan zeker om er onder te verstaan: een auteur, die ook overigens van de bescherming der wet kan genieten. Op deze wijze komen wij dus ook tot de slotsom, dat het persoonlijkheidsrecht even lang duurt als het auteursrecht.

Doch het behoeft geen betoog, dat na afloop van dezen termijn het bedriegelijk gebruik maken van den auteursnaam nog niet straffeloos behoort te kunnen geschieden. Daarbij is dan echter geen subjectief recht van den auteur meer betrokken; eerbiediging van de persoonlijkheid des auteurs heeft dan opgehouden een rechtsbelang te zijn, ter beveiliging waarvan eene strafbepaling noodzakelijk is.

Hebben wij in dit geval dus te doen met handelingen, die wel als bedrog strafbaar zijn, maar die geen inbreuk maken op het persoonlijkheidsrecht van den auteur; ook het omgekeerde is mogelijk: dat nl. inbreuk op het persoonlijkheidsrecht wordt gemaakt, zonder dat daarbij het plegen van bedrog in het spel is. Dit laatste zal echter wel zeer zelden voorkomen; het motief bij het wijzigen of weglaten van den auteursnaam op een werk zal wel meestal zijn, den onwaren naam voor echt te laten doorgaan om op deze wijze voor zich of voor anderen een vermogensvoordeel te behalen. Opzettelijke inbreuk op het recht van den auteur ten aanzien van den auteursnaam uit een ander motief, b.v. uit lust om den auteur in zijne reputatie te schaden, of om zichzelf als auteur van een werk van een ander te laten aanmerken, is weliswaar niet geheel uitgesloten, maar daarvoor is toch m. i. geene afzonderlijke strafbepaling noodig, vooral indien men ten aanzien der bedriegelijke handelingen zulke volledige bepalingen heeft als de boven besproken Belgische en Fransche.

Het Ontw. B. K. bevat nog eene bijzondere strafbepaling betrekking hebbend op den auteursnaam in art. 18. Daarin wordt strafbaar gesteld overtreding van het verbod, vervat in art. 3b tweede zinsnede van het Ontwerp, nl. het namaken van den naam of het naamteeken of eenig ander merkteeken van den oorspronkelijken vervaardiger van een kunstwerk op eene daarvan gemaakte copie. Bedriegelijk oogmerk of opzet wordt hierbij niet gevorderd. De namaak is ook strafbaar, indien de copie aan niemand wordt vertoond. In dit geval kan men m. i. in deze handeling geen inbreuk op het persoonlijkheidsrecht van den auteur zien; hoogstens bestaat er gevaar, dat men vroeg of laat deze copie voor een origineel werk van den schilder zal aanzien. Doch juist omdat dit gevaar voor verwisseling bij copieën zoo groot is, schijnt mij deze strafbepaling wel gerechtvaardigd.

V Recht van den afgebeelden persoon

In het voorgaande was alleen sprake van rechten die den auteur, al of niet in vereeniging met het auteursrecht toekomen. Van zijn kant heeft echter ook de auteur met rechten van andere personen rekening te houden, waarmede hij bij de uitoefening van het auteursrecht in botsing kan komen.

Dit is in het bijzonder het geval bij portretten. Vrij algemeen wordt aangenomen, dat iemands beeltenis niet zonder zijne uitdrukkelijke of stilzwijgende toestemming mag worden gepubliceerd. Sommigen spreken zelfs in dit verband van een eigendom op de gelaatstrekken, van een Recht am eigenen Bilde. Dit schijnt mij, zooals hieronder nog zal worden aangetoond, minder juist toe; wat echter wel kan worden toegegeven, is dat er gevallen zijn, waarin de afgebeelde persoon het recht moet hebben, de publicatie van zijne beeltenis te verbieden.

Daar waar dit recht door wettelijke bepalingen is erkend, vindt men deze meestal in de wet op het auteursrecht; het nauwe verband dat tusschen beide rechten bestaat, springt dan ook in het oog. Beide toch hebben de strekking, de reproductie en verspreiding aan één persoon voor te behouden; aan den eenen kant staat het recht van den auteur-portrettist, dat hier evenveel reden van bestaan heeft als bij andere kunstwerken, aan den anderen kant dat van den geportretteerde.

Het verdient dus aanbeveling, ook hier het persoonlijkheidsrecht van het auteursrecht goed te onderscheiden; acht men het noodig den geportretteerde bij de wet een recht toe te kennen, dan dient dit afzonderlijk te worden omschreven, opdat het zoowel wat strekking als wat tijdsduur betreft in de grenzen worde gehouden, die door het beginsel, waarop deze bescherming berust, worden aangegeven.

In de wetten op het auteursrecht van den lateren tijd komt deze samensmelting van auteursrecht en persoonlijkheidsrecht dan ook niet meer voor. De Belgische wet bijvoorbeeld heeft de bepaling (artikel 20) dat noch de auteur, noch de eigenaar van het portret het recht hebben, dit te reproduceeren of openlijk ten toon te stellen zonder toestemming van den persoon, dien het voorstelt, of die zijner rechtverkrijgenden tot twintig jaar na zijn overlijden. Het auteursrecht blijft dus aan den auteur; deze laatste wordt slechts in de uitoefening van zijn recht beperkt door het recht van den persoon, dien hij heeft afgebeeld.

Ook in de nieuwe Duitsche wet op het auteursrecht van werken van beeldende kunst en photographieën (van 9 Januari 1907) is dit beginsel in hoofdzaak gevolgd. Het recht van den afgebeelden persoon om verspreiding of tentoonstelling van zijn portret tegen te gaan wordt hem, behoudens in enkele door de wet genoemde gevallen, gedurende zijn leven toegekend en blijft nog ten behoeve zijner naaste verwanten tien jaar na het overlijden voortduren (§§ 18, 22, 23 en 24). Ook hier hebben wij dus met een afzonderlijk, wel van het auteursrecht te onderscheiden, recht te doen.

Hoe staat het met dit recht hier te lande? Wetsbepalingen ontbreken op dit stuk en ook het Ontw. B. K. zwijgt erover. Ook hier zou dus art. 1401 B. W. de eenige bepaling zijn, waarop deze bescherming zou kunnen worden gesteund. Het behoeft echter nauwelijks te worden gezegd, dat zoolang de ruime opvatting van de woorden „onrechtmatige daad” en „schade”, welke in dit artikel gebezigd worden, nog niet algemeen wordt gedeeld, de bedoelde bescherming nog op zeer losse schroeven staat. Om die reden ware wellicht eene opzettelijke regeling van dit vraagstuk in het tot wet te verheffen Ontw. B. K. niet ongeraden.

Afgezien van het boven behandelde persoonlijkheidsrecht zal het in vele gevallen nog op andere wijze mogelijk zijn de reproductie van zijn portret te beletten, wanneer nl. hij die het portret heeft vervaardigd contractueel verbonden is er geen exemplaren van in omloop te brengen. Dit zal bijna altijd het geval zijn bij op bestelling gemaakte photographische portretten. Wanneer men bij een photograaf zijn portret laat maken, behoudt deze weliswaar in den regel het negatieve cliché, doch men kan aannemen dat het in de bedoeling van partijen heeft gelegen, dat behalve de bestelde exemplaren geen andere afdrukken worden gemaakt en in den handel gebracht. De gebruiken zijn vrijwel overal zoo, dat de overeenkomst in dezen zin moet worden uitgelegd, tenzij het tegendeel uitdrukkelijk is bedongen of op andere wijze blijkt, dat partijen van den gewonen regel hebben willen afwijken. Dit laatste kan b.v. het geval zijn, wanneer voor de levering der portretten niets in rekening is gebracht of wanneer de prijs volgens het zoogenaamde „artiesten-tarief” is berekend. Eene afzonderlijke wettelijke regeling hiervan, zooals men in sommige landen aantreft, komt mij echter overbodig voor.