LIBER SEPTIMUS
Reading edition
From the Assassination of Caesar to the Death of the Emperor Domitian, 44 B.C.-96 A.D.
Civil War with Hirtius and Pansa, 44-43 B.C.
1. Annō urbis septingentēsimō ferē ac nōnō interfectō 10
Caesare cīvīlia bella reparāta sunt. Percussōribus[143] enim
Caesaris senātus favēbat. Antōnius cōnsul partium Caesaris
cīvīlibus bellīs opprimere eōs cōnābātur. Ergō turbātā rē
pūblicā multa Antōnius scelera committēns ā senātū hostis
iūdicātus est. Missī ad eum persequendum duo cōnsulēs, 15
Pānsa et Hīrtius, et Octāviānus adulēscēns annōs X et VIII
nātus, Caesaris nepōs, quem ille testāmentō hērēdem relīquerat
et nōmen suum ferre iusserat. Hīc est, quī posteā
Augustus est dictus et rērum[144] potītus. Quī profectī contrā
Antōnium trēs ducēs vīcērunt eum. Ēvēnit tamen ut victōrēs 20
cōnsulēs ambō morerentur. Quārē trēs exercitūs ūnī
Caesarī Augustō pāruērunt.
The Second Triumvirate, 43 B.C.
2. Fugātus Antōnius āmissō exercitū cōnfūgit ad Lepidum,
quī Caesarī[145] magister equitum fuerat et tum mīlitum cōpiās
grandēs habēbat, ā quō susceptus est. Mox Lepidō operam 5
dante Caesar pācem cum Antōniō fēcit et quasi vindicātūrus
patris suī mortem, ā quō per testāmentum fuerat adoptātus,
Rōmam cum exercitū profectus extorsit ut sibi vīcēsimō
annō cōnsulātus darētur. Senātum prōscrīpsit, cum Antōniō
ac Lepidō rem pūblicam armīs tenēre coepit. Per hōs[146] 10
etiam Cicero ōrātor occīsus est multīque aliī nōbilēs.
The Battle of Philippi, 42 B.C.
3. Intereā Brūtus et Cassius, interfectōrēs Caesaris, ingēns
bellum mōvērunt. Erant enim per Macedoniam et
Orientem multī exercitūs, quōs occupāverant. Profectī sunt
igitur contrā eōs Caesar Octāviānus Augustus et M. Antōnius; 15
remānserat enim ad dēfendendam Ītaliam Lepidus.
Apud Philippōs, Macedoniae urbem, contrā eōs pūgnāvērunt.
Prīmō proeliō victī sunt Antōnius et Caesar, periit
tamen dux nōbilitātis Cassius, secundō Brūtum et īnfīnītam
nōbilitātem, quae cum illīs bellum gesserat, victam 20
interfēcērunt. Ac sīc inter eōs dīvīsa est rēs pūblica, ut Augustus
Hispāniās, Galliās et Ītaliam tenēret, Antōnius Asiam,
Pontum, Orientem. Sed in Ītaliā L. Antōnius cōnsul bellum
cīvīle commōvit, frāter ēius, quī cum Caesare contrā
Brūtum et Cassium dīmicāverat. Is apud Perusiam, Tusciae 25
cīvitātem, victus et captus est, neque occīsus.
War with Sextus Pompey.
4. Interim ā Sex. Pompēiō, Cn. Pompēī Māgnī fīliō, ingēns
bellum in Siciliā commōtum est, hīs quī superfuerant
ex partibus Brūtī Cassiīque ad eum cōnfluentibus. Bellātum
per Caesarem Augustum Octāviānum et M. Antōnium adversus
Sex. Pompēium est. Pāx postrēmō convēnit. 5
5. Eō tempore M. Agrippa in Aquītāniā rem prōsperē
gessit et L. Ventidius Bassus inrumpentēs in Syriam Persās
tribus proeliīs vīcit. Pacorum, rēgis Orōdis fīlium, interfēcit
eō ipsō diē quō ōlim Orōdēs, Persārum rēx, per ducem
Surēnam Crassum occīderat. Hīc prīmus dē Parthīs iūstissimum 10
triumphum Rōmae ēgit.
6. Interim Pompēius pācem rūpit et nāvālī proeliō victus
fugiēns ad Asiam interfectus est. Antōnius, quī Asiam et
Orientem tenēbat, repudiātā sorōre Caesaris Augustī Octāviānī
Cleopatram, rēgīnam Aegyptī, dūxit uxōrem. Contrā 15
Persās etiam ipse pūgnāvit. Prīmīs eōs proeliīs vīcit, regrediēns
tamen famē et pestilentiā labōrāvit et, cum īnstārent
Parthī fugientī, ipse prō victō recessit.
Civil War between Augustus and Antonius. The Battle of Actium, 31 B.C.
7. Hīc quoque ingēns bellum cīvīle commōvit cōgente
uxōre Cleopatrā, rēgīnā Aegyptī, dum cupiditāte muliebrī 20
optat etiam in urbe rēgnāre. Victus est ab Augustō nāvālī
pūgnā clārā et inlūstrī apud Actium, quī locus in Ēpīrō est,
ex quā fūgit in Aegyptum et dēspērātīs rēbus, cum omnēs[147]
ad Augustum trānsīrent, ipse sē interēmit. Cleopatra sibi[148]
aspidem admīsit et venēnō ēius exstincta est. Aegyptus per 25
Octāviānum Augustum imperiō Rōmānō adiecta est praepositusque
eī C. Cornēlius Gallus. Hunc prīmum Aegyptus
Rōmānum iūdicem habuit.
Imperial Government Established, 31 B.C.
8. Ita bellīs tōtō orbe cōnfectīs Octāviānus Augustus Rōmam
rediit, duodecimō annō[149] quam cōnsul fuerat. Ex eō 5
rem pūblicam per quadrāgintā et quattuor annōs sōlus obtinuit.
Ante enim duodecim annīs cum Antōniō et Lepidō
tenuerat. Ita ab initiō prīncipātūs ēius ūsque ad fīnem
quīnquāgintā et sex annī fuērunt. Obiit autem septuāgēsimō
sextō annō morte commūnī in oppidō Campāniae 10
Ātellā. Rōmae in campō Mārtiō sepultus est, vir, quī nōn
immeritō ex māximā parte deō[150] similis est putātus. Neque
enim facile ūllus eō[151] aut in bellīs fēlīcior fuit aut in pāce
moderātior. Quadrāgintā et quattuor annīs, quibus sōlus
gessit imperium, cīvīlissimē vīxit, in cūnctōs līberālissimus, 15
in amīcōs fīdissimus, quōs tantīs ēvēxit honōribus ut paene
aequāret fastīgiō suō.
Extension of the Empire.
9. Nūllō tempore ante eum magis rēs Rōmāna floruit.
Nam exceptīs cīvīlibus bellīs, in quibus invictus fuit, Rōmānō
adiēcit imperiō Aegyptum, Cantabriam, Dalmatiam saepe 20
ante vīctam, sed penitus tunc subāctam, Pannoniam, Aquītāniam,
Īllyricum, Raetiam, Vindelicōs et Salassōs in Alpibus,
omnēs Pontī maritimās cīvitātēs, in hīs nōbilissimās
Bosporum et Panticapaeum. Vīcit autem multīs proeliīs
Dācōs. Germānōrum ingentēs cōpiās cecīdit, ipsōs quoque 25
trāns Albim fluvium summōvit, quī in Barbaricō longē ultrā
Rhēnum est. Hōc tamen bellum per Drūsum, prīvīgnum
suum, administrāvit, sīcut per Tiberium, prīvīgnum alterum,
Pannonicum, … quō bellō XL captīvōrum mīlia ex Germāniā
trānstulit et suprā ripam Rhēnī in Galliā conlocāvit. 5
Armeniam ā Parthīs recēpit. Obsidēs, quod nūllī anteā,
Persae eī dedērunt. Reddidērunt etiam sīgna Rōmāna,
quae Crassō victō adēmerant.
Death of Augustus, 14 A.D.
10. Scythae et Indī, quibus anteā Rōmānōrum nōmen incognitum
fuerat, mūnera et lēgātōs ad eum mīsērunt. Galatia 10
quoque sub hōc prōvincia facta est, cum anteā rēgnum fuisset,
prīmusque eam M. Lollius prō praetōre administrāvit.
Tantō autem amōre[152] etiam apud barbarōs fuit ut rēgēs
populī Rōmānī amīcī in honōrem ēius conderent cīvitātēs,
quās Caesarēās nōminārent. Multī autem rēgēs ex rēgnīs 15
suīs vēnērunt, ut eī obsequerentur, et habitū Rōmānō, togātī
scīlicet, ad vehiculum vel equum ipsīus cucurrērunt. Moriēns
Dīvus appellātus. Rem pūblicam beātissimam Tiberiō
successōrī relīquit, quī prīvīgnus eī, mox gener, postrēmō
adoptiōne fīlius fuerat. 20
Tiberius Emperor, 14-37 A.D.
11. Sed Tiberius ingentī sōcordiā imperium gessit, gravī
crūdēlitāte, scelestā avāritiā, turpī libīdine. Nam nūsquam
ipse pūgnāvit, bella per lēgātōs gessit suōs. Quōsdam rēgēs
ad sē per blanditiās ēvocātōs numquam remīsit, in quibus
Archelāum Cappadocem, cūius etiam rēgnum in prōvinciae 25
fōrmam redēgit et māximam cīvitātem appellārī nōmine
suō iussit, quae nunc Caesarēa dīcitur, cum Māzaca anteā
vocārētur. Hīc tertiō et vīcēsimō imperiī annō, aetātis septuāgēsimō
octāvō, ingentī omnium gaudiō mortuus est in
Campāniā.
Caligula Emperor, 37-41 A.D.
12. Successit eī C. Caesar, cognōmentō Caligula, Drūsī, 5
prīvīgnī Augustī, et ipsīus Tiberī nepōs, scelerātissimus ac
fūnestissimus et quī etiam Tiberī dēdecōra pūrgāverit.[153]
Bellum contrā Germānōs suscēpit et ingressus Suēviam
nihil strēnuē fēcit. Cum adversum cūnctōs ingentī avāritiā,
libīdine, crūdēlitāte saevīret, interfectus in Palātiō est annō 10
aetātis vīcēsimō nōnō, imperiī tertiō, mēnse decimō diēque
octāvō.
Claudius Emperor, 41-54 A.D.
13. Post hunc Claudius fuit, patruus Caligulae, Drūsī,
quī apud Mogontiacum monumentum habet, fīlius, cūius et
Caligula nepōs erat. Hīc mediē imperāvit, multa gerēns 15
tranquillē atque moderātē, quaedam crūdēliter et īnsulsē.
Britannīs intulit bellum, quam nūllus Rōmānōrum post
C. Caesarem attigerat, eāque dēvictā per Cn. Sentium et
A. Plautium, inlūstrēs ac nōbilēs virōs, triumphum celebrem
ēgit. Quāsdam īnsulās etiam ultrā Britanniās in 20
Ōceanō positās imperiō Rōmānō addidit, quae appellantur
Orchadēs, fīliō autem suō Britannicī nōmen imposuit.
Tam cīvīlis autem circā quōsdam amīcōs exstitit, ut etiam
Plautium, nōbilem virum, quī expeditiōne Britannicā multa
ēgregiē fēcerat, triumphantem ipse prōsequerētur et 25
cōnscendentī Capitōlium laevus incēderet. Is vīxit annōs IV
et LX, imperāvit XIV. Post mortem cōnsecrātus est Dīvusque
appellātus.
Nero Emperor, 54-68 A.D.
14. Successit huic Nerō, Caligulae, avunculō suō, simillimus,
quī Rōmānum imperium et dēfōrmāvit et minuit, inūsitātae
lūxuriae[154] sūmptuumque, et quī exemplō C. Caligulae in
calidīs et frīgidīs lavāret unguentīs, rētibus aureīs piscārētur,
quae blattinīs fūnibus extrahēbat. Īnfīnītam senātus 5
partem interfēcit, bonīs[155] omnibus hostis fuit. Ad postrēmum
sē tantō dēdecōre prōstituit ut et saltāret et cantāret
in scaenā citharoedicō habitū vel tragicō. Parricīdia multa
commīsit frātre, uxōre, sorōre, mātre interfectīs. Urbem
Rōmam incendit, ut spectāculī ēius imāginem cerneret, quālī 10
ōlim Trōia capta ārserat. In rē mīlitārī nihil omnīnō ausus
Britanniam paene āmīsit. Nam duo sub eō nōbilissima
oppida capta illīc atque ēversa sunt. Armeniam Parthī
sustulērunt legiōnēsque Rōmānās sub iugum mīsērunt.
Duae tamen sub eō prōvinciae factae sunt, Pontus Polemōniacus 15
concedente rēge Polemōne et Alpēs Cottiae Cottiō
rēge dēfūnctō.
15. Per haec Rōmānō orbī exsecrābilis ab omnibus simul
dēstitūtus est et ā senātū hostis iūdicātus; cum quaererētur
ad poenam, quae poena erat tālis, ut nūdus per pūblicum 20
ductus furcā capitī ēius īnsertā virgīs ūsque ad mortem
caederētur atque ita praecipitārētur ā saxō, ē Palātiō fūgit
et in suburbānō sē lībertī suī, quod inter Salariam et Nōmentānam
viam ad quārtum urbis mīliārium est, interfēcit.
Is aedificāvit Rōmae thermās, quae ante Nerōniānae dictae 25
nunc Alexandriānae appellantur. Obiit trīcēsimō et alterō
aetātis annō, imperiī quārtō decimō, atque in eō omnis
Augustī familia cōnsūmpta est.
Galba Emperor, 68-69 A.D.
16. Huic Serv. Galba successit, antīquissimae nōbilitātis
senātor, cum septuāgēsimum et tertium annum ageret aetātis,
ab Hispānīs et Gallīs imperātōr ēlēctus, mox ab ūniversō
exercitū lībenter acceptus. Nam privāta ēius vīta
īnsīgnis fuerat mīlitāribus et cīvīlibus rēbus. Saepe cōnsul, 5
saepe prō cōnsule, frequenter dux in gravissimīs bellīs.
Hūius breve imperium fuit et quod bona habēret exōrdia,
nisi ad sevēritātem prōpēnsior vidērētur.[156] Īnsidiīs tamen
Othōnis occīsus est imperiī mēnse septimō. Iugulātus in
forō Rōmae sepultusque in hortīs suīs, quī sunt Aurēliā viā 10
nōn longē ab urbe Rōmā.
Otho Emperor, 69 A.D.
17. Otho occīsō Galbā invāsit imperium, māternō genere[157]
nōbilior quam paternō, neutrō tamen obscūrō. In privātā
vītā mollis et Nerōnī familiāris, in imperiō documentum
suī nōn potuit ostendere. Nam cum īsdem temporibus, 15
quibus Otho Galbam occīderat, etiam Vitellius factus esset
ā Germāniciānīs exercitibus imperātōr, bellō contrā eum
susceptō cum apud Bēdriacum in Ītaliā levī proeliō victus
esset, ingentēs tamen cōpiās ad bellum habēret, sponte sēmet[158]
occīdit. Petentibus mīlitibus nē tam cito dē bellī dēspērāret 20
ēventū, cum tantī[159] sē nōn esse dīxisset ut propter
eum bellum cīvīle movērētur, voluntāriā morte obiit trīcēsimō
et octāvō aetātis annō, nōnāgēsimō et quīntō imperiī
diē.
Vitellius Emperor, 69 A.D.
18. Dein Vitellius imperiō[160] potītus est, familiā honōrātā
magis quam nōbilī. Nam pater ēius nōn admodum clārē
nātus trēs tamen ōrdināriōs gesserat cōnsulātūs. Hīc cum
multō dēdecōre imperāvit et gravī saevitiā nōtābilis, praecipuē
ingluviē et vorācitāte, quippe cum dē diē saepe quārtō 5
vel quīntō ferātur[161] epulātus. Nōtissima certē cēna memoriae
mandāta est, quam eī Vitellius frāter exhibuit, in quā
super cēterōs sūmptūs duo mīlia piscium, septem avium
apposita trāduntur. Hīc cum Nerōnī similis esse vellet
atque id adeō prae sē ferret, ut etiam exsequiās Nerōnis, 10
quae humiliter sepultae fuerant, honōrāret, ā Vespasiānī
ducibus occīsus est interfectō prius in urbe Sabīnō, Vespasiānī
imperātōris frātre, quem cum Capitōliō incendit.
Interfectus autem est māgnō dēdecōre: trāctus per urbem
Rōmam pūblicē, nūdus, ērēctō comā capite et subiectō ad 15
mentum gladiō, stercore in vultum et pectus ab omnibus
obviīs appetītus, postrēmō iugulātus et in Tiberim dēiectus
etiam commūnī caruit sepultūrā. Periit autem aetātis annō
septimō et quīnquāgēsimō, imperiī mēnse octāvō et diē ūnō.
Vespasian Emperor, 69-79 A.D.
19. Vespasiānus huic successit, factus apud Palaestīnam 20
imperātōr, prīnceps obscūrē quidem nātus, sed optimīs comparandus,
privātā vītā inlūstris, ut quī ā Claudiō in Germāniam
et deinde in Britanniam missus trīciēs et bis cum
hoste cōnflīxerit, duās validissimās gentēs, vīgintī oppida,
īnsulam Vectam, Britanniae prōximam, imperiō Rōmānō 25
adiēcerit. Rōmae sē in imperiō moderātissimē gessit. Pecūniae
tantum avidior fuit, ita tamen, ut eam nūllī[162] iniūstē
auferret. Quam cum omnī dīligentiae prōvīsiōne conligeret,
tamen studiōsissimē largiēbātur, praecipuē indigentibus.
Nec facile ante eum cūiusquam prīncipis vel māior est
līberālitas comperta, vel iūstior. Placidissimae lēnitātis, 5
ut quī māiestātis quoque contrā sē reōs nōn facile pūnīret
ultrā exsiliī poenam. Sub hōc Iūdaea Rōmānō accessit
imperiō et Hierosolyma, quae fuit urbs nōbilissima Palaestīnae.
Achaeam, Lyciam, Rhodum, Bȳzantium, Samum,
quae līberae ante id tempus fuerant, item Thrāciam, Ciliciam, 10
Commāgēnēn, quae sub rēgibus amīcīs ēgerant, in
prōvinciārum fōrmam redēgit.
20. Offēnsārum[163] et inimīcitiārum immemor fuit, convīcia
ā causidicīs et philosophīs in sē dicta lēniter tulit, dīligēns
tamen coërcitor disciplīnae mīlitāris. Hīc cum fīliō Titō 15
dē Hierosolymīs triumphāvit. Per haec cum senātuī, populō,
postrēmō cūnctīs amābilis ac iūcundus esset, prōfluviō
ventris exstinctus est in vīllā propriā circā Sabīnōs, annum
agēns aetātis sexāgēsimum nōnum, imperiī nōnum et diem
septimum, atque inter Dīvōs relātus est. Genitūram fīliōrum 20
ita cognitam habuit, ut, cum multae contrā eum coniūrātiōnēs
fierent, quās patefactās ingentī dissimulātiōne
contempsit, in senātū dīxerit aut fīliōs sibi successūrōs, aut
nēminem.
Titus Emperor, 79-81 A.D.
21. Huic Titus fīlius successit, quī et ipse Vespasiānus est 25
dictus, vir omnium virtūtum genere mirābilis adeō ut amor
et dēliciae humānī generis dīcerētur, facundissimus, bellicōsissimus,
moderātissimus. Causās Latīnē ēgit, poēmata
et tragoediās Graecē composuit. In oppūgnātiōne Hierosolymōrum
sub patre mīlitāns duodecim prōpūgnātōrēs duodecim
sagittārum cōnfīxit ictibus. Rōmae tantae cīvīlitātis
in imperiō fuit ut nūllum omnīnō pūnīerit, convīctōs adversum
sē coniūrātiōnis dīmīserit vel in eādem familiāritāte 5
quā anteā habuerit. Facilitātis et līberālitātis tantae fuit
ut, cum nūllī quicquam negāret et ab amīcīs reprehenderētur,
responderit nūllum trīstem dēbēre ab imperātōre discēdere,
praetereā cum quādam diē in cēnā recordātus fuisset
nihil sē illō diē cuīquam praestitisse, dīxerit: ‘Amīcī, hodiē 10
diem perdidī.’ Hīc Rōmae amphitheātrum aedificāvit et
quīnque mīlia ferārum in dēdicātiōne ēius occīdit.
22. Per haec inūsitātō favōre dīlēctus morbō periit in eā,
quā pater, vīllā post biennium et mēnsēs octō, diēs vīgintī,
quam imperātōr erat factus, aetātis annō alterō et 15
quadrāgēsimō. Tantus lūctus eō mortuō pūblicus fuit ut omnēs
tamquam in propriā doluerint orbitāte. Senātus obitū ipsīus
circā vesperam nūntiātō nocte inrūpit in cūriam et tantās eī
mortuō laudēs gratiāsque congessit, quantās nec vīvō umquam
ēgerat nec praesentī. Inter Dīvōs relātus est. 20
Domitian Emperor, 81-96 A.D.
23. Domitiānus mox accēpit imperium, frāter ipsīus
iūnior, Nerōnī aut Caligulae aut Tiberiō similior quam patrī
vel frātrī suō. Prīmīs tamen annīs moderātus in imperiō fuit,
mox ad ingentia vitia prōgressus libīdinis, īrācundiae, crūdēlitātis,
avāritiae, tantum in sē odiī[164] concitāvit ut 25
merita et patris et frātris abolēret. Interfēcit nōbilissimōs ē
senātū. Dominum sē et deum prīmus appellārī iussit.
Nūllam sibi nisi auream et argenteam statuam in Capitōliō
passus est ponī. Cōnsōbrīnōs suōs interfēcit. Superbia
quoque in eō exsecrābilis fuit. Expeditiōnēs quattuor habuit,
ūnam adversum Sarmatās, alteram adversum Cattōs,
duās adversum Dācōs. Dē Dācīs Cattīsque duplicem triumphum
ēgit, dē Sarmatīs sōlam lauream ūsūrpāvit. Multās 5
tamen calamitātēs īsdem bellīs passus est; nam in Sarmatiā
legiō ēius cum duce interfecta est et ā Dācīs Oppius Sabīnus
cōnsulāris et Cornēlius Fuscus, praefectus praetōriō,
cum māgnīs exercitibus occīsī sunt. Rōmae quoque multa
opera fēcit, in hīs Capitōlium et Forum Trānsitōrium, Dīvōrum 10
Porticus, Īsīum ac Serāpīum et Stadium. Vērum cum
ob scelera ūniversīs exōsus esse coepisset, interfectus est
suōrum coniūrātiōne in Palātiō, annō aetātis quadrāgēsimō
quīntō, imperiī quīntō decimō. Fūnus ēius cum ingentī
dēdecōre per vespillōnēs exportātum et ignōbiliter est 15
sepultum.