LIBER NŌNUS

From the Accession of Maximus to the Abdication of Diocletian, 235-305 A.D.

Maximinus Emperor, 235-237 A.D.

1. Post hunc Māximīnus ex corpore mīlitārī prīmus ad

imperium accessit sōlā mīlitum voluntāte, cum nūlla senātūs

intercessisset auctōritās neque ipse senātor esset. Is bellō

adversus Germānōs fēlīciter gestō cum ā mīlitibus imperātōr

esset appellātus, ā Pupiēnō Aquilēiae occīsus est 5

dēserentibus eum mīlitibus suīs cum fīliō adhūc puerō, cum quō

imperāverat trienniō et paucīs diēbus.

Antonius Gordianus Emperor, 237-238 A.D. Gordianus III Emperor, 238-244 A.D.

2. Posteā trēs simul Augustī fuērunt, Pupiēnus, Balbīnus,

Gordiānus, duo superiōrēs obscūrissimō genere, Gordiānus

nōbilis, quippe cūius pater, senior Gordiānus, cōnsensū 10

mīlitum, cum prōcōnsulātum Āfricae gereret, Māximīnō

imperante prīnceps fuisset ēlēctus. Itaque cum Rōmam

vēnissent, Balbīnus et Pupiēnus in Palātiō interfectī sunt,

sōlī[177] Gordiānō imperium reservātum. Gordiānus admodum

puer cum Tranquillīnam Rōmae dūxisset uxōrem, Iānum 15

Geminum aperuit et ad Orientem profectus Parthīs bellum

intulit, quī iam mōliēbantur ērumpere. Quod quidem fēlīciter

gessit proeliīsque ingentibus Persās adflīxit. Rediēns

haud longē ā Rōmānīs fīnibus interfectus est fraude Philippī,

quī post eum imperāvit. Mīles eī tumulum vīcēsimō 20

mīliāriō ā Circēsiō, quod castrum nunc Rōmānōrum est

Euphrātae inminēns, aedificāvit, exsequiās Rōmam revexit,

ipsum Dīvum appellāvit.

Philip Emperor, 244-249 A.D.

3. Philippī duo, fīlius ac pater, Gordiānō occīsō imperium

invāsērunt atque exercitū incolumī reductō ad Ītaliam ex

Syriā profectī sunt. Hīs imperantibus mīllēsimus annus

Rōmae urbis ingentī lūdōrum apparātū spectāculōrumque

celebrātus est. Ambō deinde ab exercitū interfectī sunt, 5

senior Philippus Vērōnae, Rōmae iūnior. Annīs quīnque

imperāvērunt; inter Dīvōs tamen relātī sunt.

Metius Decius Emperor, 249-251 A.D.

4. Post hōs Decius ē Pannoniā īnferiōre Budaliae nātus

imperium sūmpsit. Bellum cīvīle, quod in Galliā motum

fuerat, oppressit. Fīlium suum Caesarem fēcit. Rōmae 10

lavācrum aedificāvit. Cum imperāssent bienniō ipse et

fīlius, uterque in Barbaricō interfectī sunt. Senior meruit

inter Dīvōs referrī.

Gallus Hostilianus and Volusianus Emperors, 251-253 A.D.

5. Mox imperātōrēs creātī sunt Gallus Hostīliānus et Gallī

fīlius Volusiānus. Sub hīs Aemiliānus in Moesiā rēs novās 15

mōlītus est; ad quem opprimendum cum ambō profectī

essent, Interamnae interfectī sunt nōn complētō bienniō.

Nihil omnīnō clārum gessērunt. Sōlā pestilentiā[178] et morbīs

atque aegritūdinibus nōtus eōrum prīncipātus fuit.

Aemilianus Emperor, 253 A.D.

6. Aemiliānus obscūrissimē nātus obscūrius imperāvit ac 20

tertiō mēnse exstinctus est.

Valerianus Emperor, 253-260 A.D.

7. Hinc Licinius Valeriānus in Raetiā et Nōricō agēns ab

exercitū imperātōr et mox Augustus est factus. Galliēnus

quoque Rōmae ā senātū Caesar est appellātus. Hōrum imperium

Rōmānō nōminī perniciōsum et paene exitiābile fuit

vel īnfēlīcitāte prīncipum vel ignāviā. Germānī Ravennam

ūsque vēnērunt. Valeriānus in Mesopotamiā bellum gerēns

ā Sapōre, Persārum rēge, superātus est, mox etiam captus 5

apud Parthōs ignōbilī servitūte cōnsenuit.

Gallienus Emperor, 260-268 A.D.

8. Galliēnus cum adulēscēns factus esset Augustus, imperium

prīmum fēlīciter, mox commodē, ad ultimum perniciōsē

gessit. Nam iuvenis in Galliā et Īllyricō multa strēnuē

fēcit occīsō apud Mursam Ingenuō, quī purpuram sūmpserat, 10

et Trebelliānō. Diū placidus et quiētus, mox in omnem

lascīviam dissolūtus, tenendae reī pūblicae habēnās probrōsā

ignāviā et dēspērātiōne laxāvit. Alamannī vāstātīs

Galliīs in Ītaliam penetrāvērunt. Dācia, quae ā Trāiānō

ultrā Dānuvium fuerat adiectā, tum āmissa, Graecia, Macedonia, 15

Pontus, Asia vāstāta est per Gothōs, Pannonia ā

Sarmatīs Quadīsque populāta est, Germānī ūsque ad Hispāniās

penetrāvērunt et cīvitātem nōbilem Tarracōnem expūgnāvērunt,

Parthī Mesopotamiā occupātā Syriam sibi

coeperant vindicāre. 20

9. Iam dēspērātīs rēbus et dēlētō paene imperiō Rōmānō

Postumus in Galliā, obscūrissimē nātus, purpuram sūmpsit

et per annōs decem ita imperāvit ut cōnsūmptās paene prōvinciās

ingentī virtūte et moderātiōne reparāverit. Quī

sēditiōne mīlitum interfectus est, quod Mogontiacum cīvitātem, 25

quae adversus eum rebellāverat Laeliānō rēs novās

mōliente, dīripiendam[179] mīlitibus trādere nōluisset. Post

eum Marius, vīlissimus opifex, purpuram accēpit et secundō

diē interfectus est. Victorīnus posteā Galliārum accēpit

imperium, vir strēnuissimus, sed cum nimiae libīdinis[180] esset

et mātrimōnia aliēna corrumperet, Agrippīnae occīsus est

āctuāriō quōdam dolum māchinante, imperiī suī annō

secundō. 5

10. Huic successit Tetricus senātor, quī Aquitāniam honōre

praesidīs administrāns absēns ā mīlitibus imperātōr ēlēctus

est et apud Burdigalam purpuram sūmpsit. Sēditiōnēs

multās mīlitum pertulit. Sed dum haec in Galliā geruntur,

in Oriente per Odenāthum Persae victī sunt. Dēfēnsā 10

Syriā, receptā Mesopotamiā ūsque ad Ctēsiphōntem Odenāthus

penetrāvit.

Claudius Emperor, 268-270 A.D.

11. Ita Galliēnō rem pūblicam dēserente Rōmānum imperium

in Occidente per Postumum, per Odenāthum in Oriente

servātum est. Galliēnus intereā Mediōlānī cum Valeriānō 15

frātre occīsus est imperiī annō nōnō, Claudiusque eī successit

ā mīlitibus ēlēctus, ā senātū appellatus Augustus. Hīc

Gothōs Īllyricum Macedoniamque vāstantēs ingentī proeliō

vīcit. Parcus vir ac modestus et iūstī[181] tenāx ac reī pūblicae

gerendae idōneus, quī tamen intrā imperiī biennium morbō 20

interiit. Dīvus appellātus est. Senātus eum ingentī honōre

decorāvit, scīlicet ut in cūriā clipeus ipsī aureus, item in

Capitōliō statua aurea pōnerētur.

Quintillus Emperor, 270 A.D.

12. Quintillus post eum, Claudī frāter, cōnsēnsū mīlitum

imperātōr ēlēctus est, ūnicae moderātionīs[180] vir et 25

cīvīlitātis, aequandus frātrī vel praeponendus. Cōnsēnsū senātūs appellātus

Augustus septimō decimō diē imperiī occīsus est.

Aurelian Emperor, 270-275 A.D.

13. Post eum Aurēliānus suscēpit imperium, Dāciā Rīpēnsī

oriundus, vir in bellō potēns, animī tamen immodicī et ad

crūdēlitātem prōpēnsiōris. Is quoque Gothōs strēnuissimē 5

vīcit. Rōmānam diciōnem ad fīnēs prīstinōs variā bellōrum

fēlīcitāte revocāvit. Superāvit in Galliā Tetricum apud

Catalaunōs ipsō Tetricō prōdente exercitum suum, cūius

adsiduās sēditiōnēs ferre nōn poterat. Quīn etiam per litterās

occultās Aurēliānum ita fuerat dēprecātus ut inter 10

alia versū[182] Vergiliānō uterētur: ‘Ēripe mē hīs, invicte,

malīs.’ Zēnobiam quoque, quae occīsō Odenāthō marītō

Orientem tenēbat, haud longē ab Antiochīā sine gravī

proeliō cēpit, ingressusque Rōmam nōbilem triumphum

quasi receptor Orientis Occidentisque ēgit praecēdentibus 15

currum Tetricō et Zēnobiā. Quī quidem Tetricus corrēctor

Lūcāniae posteā fuit ac prīvātus diūtissimē vīxit; Zēnobia

autem posterōs, quī adhūc manent, Rōmae relīquit.

14. Hōc imperante etiam in urbe monētāriī rebellāvērunt

vitiātīs pecūniīs et Fēlīcissimō rationālī interfectō. Quōs 20

Aurēliānus victōs ultimā crūdēlitāte compescuit. Plūrimōs

nōbilēs capite[183] damnāvit. Saevus et sanguinārius ac necessārius

magis in quibusdam quam in ūllō amābilis imperātōr.

Trux omnī tempore, etiam fīliī sorōris interfector, disciplīnae

tamen mīlitāris et morum dissolūtōrum māgnā ex parte corrēctor. 25

15. Urbem Rōmam mūrīs fīrmiōribus cīnxit. Templum

Sōlī aedificāvit, in quō īnfīnītum aurī gemmārumque cōnstituit.

Prōvinciam Dāciam, quam Trāiānus ultrā Dānuvium

fēcerat, intermīsit, vāstātō omnī Īllyricō et Moesiā dēspērāns

eam posse retinērī, abductōsque Rōmānōs ex urbibus et

agrīs Dāciae in mediā Moesiā conlocāvit appellāvitque eam 5

Dāciam, quae nunc duās Moesiās dīvīdit et est in dextrā

Dānuviō in mare fluentī, cum anteā fuerit in laevā. Occīditur

servī suī fraude, quī ad quōsdam mīlitārēs virōs, amīcōs

ipsīus, nōmina pertulit adnotāta falsō manum ēius imitātus,

tamquam Aurēliānus ipsōs pārāret occīdere; itaque ut 10

praevenīrētur, ab īsdem interfectus est in itineris mediō, quod

inter Cōnstantīnopolim et Hēraclēam est strātae veteris;

locus Caenophrūrium appellātur. Mors tamen ēius inulta

nōn fuit. Meruit quoque inter Dīvōs referrī.

Tacitus Emperor, 275-276 A.D.

16. Tacitus post hunc suscēpit imperium, vir ēgregiē morātus 15

et reī pūblicae gerendae idōneus. Nihil tamen clārum

potuit ostendere intrā sextum mēnsem imperiī morte praeventus.

Flōriānus, quī Tacitō successerat, duōbus mēnsibus

et diēbus XX in imperiō fuit neque quicquam dīgnum memoriā

ēgit. 20

Probus Emperor, 276-282 A.D.

17. Post hunc Probus, vir inlūstris glōriā mīlitārī, ad

administrātiōnem reī pūblicae accessit. Galliās ā barbarīs

occupātās ingentī proeliōrum fēlīcitāte restituit. Quōsdam

imperium ūsūrpāre cōnātōs, scīlicet Sāturnīnum in Oriente,

Proculum et Bonōsum Agrippīnae, certāminibus oppressit. 25

Vineās Gallōs et Pannoniōs habēre permīsit, opere mīlitārī

Almam montem apud Sirmium et Aureum apud Moesiam

superiōrem vīneīs cōnseruit et prōvinciālibus colendōs dedit.

Hīc cum bella innumera gessisset, pāce pārātā dīxit brevī

mīlitēs necessāriōs nōn futūrōs. Vir ācer, strēnuus, iūstus

et quī Aurēliānum aequāret glōriā mīlitārī, morum autem

cīvīlitāte superāret. Interfectus tamen est Sirmī tumultū

mīlitārī in turrī ferrātā. 5

Carus Emperor, 282-283 A.D. Carus and Numerianus Emperors, 283-284 A.D.

18. Post hunc Cārus est factus Augustus, Narbōne nātus

in Galliā. Is cōnfestim Carīnum et Numeriānum fīliōs Caesarēs

fēcit. Sed dum bellum adversus Sarmatās gerit, nūntiātō

Persārum tumultū ad Orientem profectus rēs contrā

Persās nōbilēs gessit. Ipsōs proeliō fūdit, Cōchēn et 10

Ctēsiphōntem, urbēs nōbilissimās, cēpit. Et cum castra suprā

Tigridem habēret, vī dīvīnī fulminis periit. Numeriānus

quoque, fīlius ēius, quem sēcum Caesarem ad Persās dūxerat,

adulēscēns ēgregiae indolis, cum oculōrum dolōre correptus

in lectīculā veherētur, impulsōre Aprō, quī socer ēius 15

erat, per īnsidiās occīsus est. Et cum dolō occultārētur

ipsīus mors, quoūsque Aper invādere posset imperium, fētōre

cadāveris prōdita est. Mīlitēs enim, quī eum sequebantur,

putōre commōtī dēductīs lectīculae palliīs post aliquot diēs

mortem ēius nōtam habēre potuērunt. 20

Diocletian Emperor, 284-305 A.D.

19. Intereā Carīnus, quem Caesarem ad Parthōs proficīscēns

Cārus in Īllyricō, Galliā, Italiā relīquerat, omnibus sē sceleribus

inquināvit. Plūrimōs innoxiōs fīctīs crīminibus occīdit,

mātrimōnia nōbilia corrūpit, condiscipulīs[184] quoque, quī

eum in auditōriō vel levī fatīgātiōne taxāverant, perniciōsus 25

fuit. Ob quae omnibus hominibus invīsus nōn multō post

poenās dedit. Nam dē Perside victor exercitus rediēns,

cum Cārum Augustum fulmine, Numeriānum Caesarem īnsidiīs

perdidisset, Dioclētiānum imperātōrem creāvit, Dalmatiā

oriundum, virum obscūrissimē nātum, adeō ut ā 5

plerīsque scrībae fīlius, ā nōnnūllīs Ānullīnī senātōris lībertīnus

fuisse crēdātur.

20. Is prīma mīlitum cōntiōne iūrāvit Numeriānum nūllō

suō dolō interfectum, et cum iūxtā eum Aper, quī Numeriānō

īnsidiās fēcerat, cōnstitisset, in cōnspectū exercitūs manū 10

Dioclētiānī percussus est. Posteā Carīnum omnium odiō et

dētestātiōne vīventem apud Margum ingentī proeliō vīcit,

prōditum ab exercitū suō, quem fortiōrem habēbat, aut certē

dēsertum, inter Viminācium atque Aureum montem. Ita

rērum[185] Rōmānārum potītus cum tumultum rūsticānī in 15

Galliā concitāssent et factiōnī suae Bacaudārum nōmen

impōnerent, ducēs autem habērent Amandum et Aeliānum,

ad subigendōs eōs Māximiānum Herculium Caesarem mīsit,

quī levibus proeliīs agrestēs domuit et pācem Galliae

refōrmāvit. 20

21. Per haec tempora etiam Carausius quī vīlissimē nātus

strēnuae mīlitiae ōrdine fāmam ēgregiam fuerat cōnsecūtus,

cum apud Bonōniam per trāctum Belgicae et Armoricī

pacandum mare accēpisset, quod Francī et Saxonēs īnfestābant.

Multīs barbarīs saepe captīs nec praedā integrā aut 25

prōvincialibus redditā aut imperātōribus missā cum suspiciō

esse coepisset cōnsultō ab eō admittī barbarōs, ut trānseuntēs

cum praedā exciperet atque hāc sē occasiōne dītāret,

ā Māximiānō iussus occīdī purpuram sūmpsit et Britanniās

occupāvit. 30

Diocletian makes Maximianus Herculius Augustus, Constantius and Maximianus Caesars.

22. Ita cum per omnem orbem terrārum rēs turbātae essent,

Carausius in Britanniīs rebellāret, Achilleus in Aegyptō,

Āfricam Quīnquegentiānī īnfestārent, Narseus Orientī

bellum īnferret, Dioclētiānus Māximiānum Herculium ex

Caesare fēcit Augustum, Cōnstantium et Māximiānum 5

Caesarēs, quōrum Cōnstantius per fīliam nepōs Claudī trāditur,

Māximiānus Gālerius in Dāciā haud longē ā Serdicā

nātus. Atque ut eōs etiam adfīnitāte coniungeret, Cōnstantius

prīvīgnam Herculī Theodōram accēpit, ex quā

posteā sex līberōs, Cōnstantīnī frātrēs, habuit, Gālerius 10

fīliam Dioclētiānī Valeriam, ambō uxōrēs quās habuerant

repudiāre compulsī. Cum Carausiō tamen, cum bella frūstrā

temptāta essent contrā virum reī[186] mīlitāris perītissimum,

ad postrēmum pāx convēnit. Eum post septennium

Allectus, socius ēius, occīdit, atque ipse post eum Britanniās 15

trienniō tenuit. Quī ductū Asclēpiodotī, praefectī praetōriō,

oppressus est. Ita Britanniae decimō annō receptae.

23. Per idem tempus ā Cōnstantiō Caesare in Galliā bene

pūgnātum est. Circā Lingonas diē ūnā adversam et secundam

fortūnam expertus est. Nam cum repentē barbarīs ingruentibus 20

intrā cīvitātem esset coāctus tam praecipitī necessitāte

ut clausīs portīs in mūrum fūnibus tollerētur, vix

quīnque hōrīs mediīs adventante exercitū sexāgintā ferē

mīlia Alamannōrum cecīdit. Māximiānus quoque Augustus

bellum in Āfricā prōflīgāvit domitīs Quīnquegentiānīs et 25

ad pācem redāctīs. Dioclētiānus obsessum Alexandrīae

Achilleum octāvō ferē mēnse superāvit eumque interfēcit.

Victōriā acerbē usus est; tōtam Aegyptum gravibus

prōscrīptiōnibus caedibusque foedāvit. Eā tamen occāsiōne

ōrdināvit prōvide multa et disposuit, quae ad nostram aetātem

manent.

24. Gālerius Māximiānus prīmum adversus Narseum proelium

īnsecundum habuit inter Callinīcum Carrāsque congressus, 5

cum incōnsultē magis quam ignavē dīmicāsset;

admodum enim parvā manū cum cōpiōsissimō hoste commīsit.

25. Pulsus igitur et ad Dioclētiānum profectus cum eī

in itinere occurrisset, tantā īnsolentiā ā Dioclētiānō fertur 10

exceptus ut per aliquot passuum mīlia purpurātus trādātur

ad vehiculum cucurrisse; mox tamen per Īllyricum Moesiamque

contrāctīs cōpiīs rūrsus cum Narseō, Hormisdae et

Sapōris avō, in Armeniā Māiōre pūgnāvit successū ingentī

nec minōre cōnsiliō, simul fortitūdine, quippe quī etiam 15

speculātōris mūnus cum alterō aut tertiō equite suscēperit.[187]

Pulsō Narseō castra ēius dīripuit; uxōrēs, sorōrēs, līberōs

cēpit, īnfīnītam extrīnsecus Persārum nōbilitātem, gazam

Persicam cōpiōsissimam. Ipsum in ultimās rēgnī solitūdinēs

ēgit. Quārē ā Dioclētiānō in Mesopotamiā cum praesidiīs 20

tum morante ovāns regressus ingentī honōre susceptus est.

Varia deinceps et simul et virītim bella gessērunt Carpīs et

Basternīs subāctīs, Sarmatīs victīs, quārum nātiōnum ingentēs

captīvōrum cōpiās in Rōmānīs fīnibus locāvērunt.

Diocletian abdicates, 305 A.D.

26. Dioclētiānus morātus callidē fuit, sagāx praetereā et 25

admodum subtīlis ingeniī, et quī sevēritātem suam aliēnā

invidiā vellet explēre. Dīligentissimus tamen et sollertissimus

prīnceps et quī imperiō Rōmānō prīmus rēgiae

cōnsuētūdinis fōrmam magis quam Rōmānae lībertātis invexerit[188]

adorārīque sē iusserit,[188] cum ante eum cūnctī salūtārentur.

Ōrnamenta gemmārum vestibus calciāmentīsque

indidit. Nam prius imperiī īnsīgnē in chlamyde purpureā

tantum erat, reliqua commūnia. 5

27. Herculius autem prōpalam ferus et incīvīlis ingeniī,

asperitātem suam etiam vultūs horrōre sīgnificāns. Hīc

natūrae suae indulgēns Dioclētiānō in omnibus est sevēriōribus

cōnsiliīs obsecutus. Cum tamen ingravēscente aevō

parum sē idōneum Dioclētiānus moderandō imperiō esse 10

sentīret, auctor Herculiō fuit ut in vītam prīvātam concēderent

et statiōnem tuendae reī pūblicae viridiōribus

iūniōribusque mandārent. Cuī aegrē conlēga obtemperāvit.

Tamen uterque ūnō diē prīvātō habitū imperiī īnsīgnē

mūtāvit, Nicomediae Dioclētiānus, Herculius Mediōlānī, 15

post triumphum inclutum, quem Rōmae ex numerōsīs

gentibus ēgerant, pompā ferculōrum inlūstrī, quā Narseī

coniugēs sorōrēsque et līberī antē currum ductī sunt. Concessērunt

tamen Salōnās ūnus, alter in Lūcāniam.

28. Dioclētiānus prīvātus in vīllā, quae haud procul ā 20

Salōnīs est, praeclārō ōtiō cōnsenuit, inūsitātā virtūte ūsus,

ut sōlus omnium post conditum Rōmānum imperium ex

tantō fastīgiō sponte ad prīvātae vītae statum cīvīlitātemque

remeāret. Contigit igitur eī, quod nūllī post nātōs hominēs,

ut cum prīvātus obīsset,[189] inter Dīvōs tamen referrētur. 25