LIBER QUĀRTUS
Reading edition
From the End of the Second Punic War to the End of the War with Jugurtha, 201-106 B.C.
Second Macedonian War, 200-196 B.C.
1. Trānsāctō Pūnicō bellō secūtum est Macedonicum contrā
Philippum rēgem quīngentēsimō quīnquāgēsimō et prīmō
annō ab urbe conditā.
2. T. Quīntius Flāminīnus adversum
Philippum rēgem missus rem prōsperē gessit. Pāx eī data 15
est hīs lēgibus: nē Graeciae cīvitātibus, quās Rōmānī contrā
eum dēfenderant,[76] bellum īnferret, ut captīvōs et trānsfugās
redderet, quīnquāgintā sōlās nāvēs habēret, reliquās Rōmānīs
dederet, per annōs[77] decem quaterna mīlia pondō
argentī praestāret et obsidem daret fīlium suum Dēmētrium. 20
T. Quīntius etiam Lacedaemoniīs intulit bellum. Ducem
eōrum Nabidem vīcit et quibus voluit condiciōnibus in
fidem accēpit. Ingentī glōriā triumphāvit; dūxit ante currum
nōbilissimōs obsidēs, Dēmētrium, Philippī fīlium, et
Armenēn Nabidis. 5
Syro-Aetolian War, 192-189 B.C.
3. Trānsāctō bellō Macedonicō secūtum est Syriacum contrā
Antiochum rēgem P. Cornēliō Scīpiōne M. Aciliō Glabriōne
cōnsulibus. Huic Antiochō Hannibal sē iūnxerat, Karthāginem,
patriam suam, metū nē Rōmānīs trāderētur,[78] relinquēns.
M. Acilius Glabriō in Achaeā bene pūgnāvit. Castra 10
rēgis Antiochī nocturnā pūgnā capta sunt, ipse fugātus.
fīlius Dēmētrius redditus est.
4. L. Cornēliō Scīpiōne et C. Laeliō cōnsulibus[80] Scīpiō
Āfricānus frātrī suō L. Cornēliō Scīpiōnī cōnsulī lēgātus 15
datus contrā Antiochum profectus est. Hannibal, quī cum
Antiochō erat, nāvālī proeliō[81] victus est. Ipse posteā
Antiochus circā Sipylum apud Māgnēsiam, Asiae cīvitātem,
ā cōnsule Cornēliō Scīpiōne ingentī proeliō[81] fūsus est.
Auxiliō fuit Rōmānīs in eā pūgnā Eumenēs, Attalī rēgis 20
frāter, quī Eumeniam in Phrygiā condidit. Quīnquāgintā
mīlia peditum, tria equitum eō certāmine ex parte rēgis
occīsa sunt. Tum rēx pācem petīt. Īsdem condiciōnibus
data est ā senātū, quamquam victō, quibus ante offerēbātur:
ut ex Eurōpā et Asiā recēderet atque intrā Taurum sē continēret, 25
decem mīlia talentōrum et vīgintī obsidēs praebēret,
Hannibalem, concitātōrem bellī, dēderet. Eumenī
rēgī dōnātae sunt ā senātū omnēs Asiae cīvitātēs, quās
Antiochus bellō perdiderat, et Rhodiīs, quī auxilium Rōmānīs
contrā rēgem Antiochum tulerant, multae urbēs
concessae sunt. Scīpiō Rōmam rediit, ingentī glōriā triumphāvit. 5
Nōmen et ipse ad imitātiōnem frātris Asiāgenis
accēpit, quia Asiam vīcerat, sīcutī frāter ipsīus propter
Āfricam domitam[82] Āfricānus appellābātur.
5. Sp. Postumiō Albīnō Q. Mārciō Philippō cōnsulibus
M. Fulvius dē Aetōlīs triumphāvit. Hannibal, quī, victō 10
Antiochō, nē Rōmānīs trāderētur ad Prūsiam, Bīthȳniae
rēgem, fūgerat, repetītus etiam ab eō est per T. Quīntium
Flāminīnum. Et cum trādendus[83] Rōmānīs esset, venēnum
bibit et apud Libyssam in fīnibus Nīcomēdēnsium sepultus
est. 15
Third Macedonian War, 176-168 B.C.
6. Philippō, rēge Macedoniae, mortuō, quī et adversum
Rōmānōs bellum gesserat et posteā Rōmānīs contrā Antiochum
auxilium tulerat, fīlius ēius Perseus in Macedoniā
rebellāvit ingentibus cōpiīs ad bellum parātīs. Nam adiūtōrēs
habēbat Cotyn, Thraciae rēgem, et rēgem Īllyricī, Gentium 20
nōmine.[84] Rōmānīs autem auxiliō erant Eumenēs,
Asiae rēx, Ariarātus Cappadociae, Antiochus Syriae, Ptolemaeus
Aegyptī, Masinissa Numidiae. Prūsiās autem Bīthȳniae,
quamquam sorōrem Perseī uxōrem habēret, utrīsque
sē aequum praebuit. Dux Rōmānōrum P. Licinius cōnsul 25
contrā Perseum missus est et ā rēge gravī proeliō victus.
Neque tamen Rōmānī, quamquam superātī, rēgī petentī
pācem praestāre voluērunt, nisi hīs condiciōnibus: ut sē
et suōs senātuī et populō Rōmānō dēderet.[85] Mox missus
contrā eum L. Aemilius Paulus cōnsul et in Īllyricum C.
Anicius praetor contrā Gentium. Sed Gentius facile ūnō
proeliō victus mox sē dēdidit. Māter ēius et uxor et duo
fīliī, frāter quoque simul in potestātem Rōmānōrum vēnērunt. 5
Ita bellō intrā XXX diēs perfectō ante cognitum est
Gentium victum quam coeptum bellum nūntiārētur.
Battle of Pydna, 168 B.C.
7. Cum Perseō autem Aemilius Paulus cōnsul III Nōnās
Septembrēs dīmicāvit vīcitque eum vīgintī mīlibus peditum
ēius occīsīs. Equitātus cum rēge integer fūgit. Rōmānōrum 10
centum mīlitēs āmissī sunt. Urbēs Macedoniae omnēs,
quās rēx tenuerat, Rōmānīs sē dēdidērunt; ipse rēx, cum
dēsererētur ab amīcīs, vēnit in Paulī potestātem. Sed
honōrem eī cōnsul nōn quasi victō habuit. Nam et volentem
ad pedēs sibi[86] cadere nōn permīsit et iūxtā sē in sellā 15
conlocāvit. Macedonibus et Īllyriīs hae lēgēs ā Rōmānīs datae:
quae rēgibus praestitissent, ut appārēret populum Rōmānum
prō aequitāte magis quam avāritiā dīmicāre. Itaque in conventū
īnfīnītōrum populōrum Paulus hōc prōnūntiāvit et 20
lēgātiōnēs multārum gentium, quae ad eum vēnerant, māgnificentissimē
convīviō pāvit, dīcēns ēiusdem hominis[87] esse
dēbēre et bellō vincere et convīviī apparātū ēlegantem esse.
Revolt in Epirus.
8. Mox septuāgintā cīvitātēs Ēpīrī, quae rebellārant, cēpit,
praedam mīlitibus distribuit. Rōmam ingentī pompā rediit 25
in nāvī Perseī, quae inūsitātae māgnitūdinis[88] fuisse trāditur,
adeō ut sedecim ordinēs dīcātur habuisse rēmōrum. Triumphāvit
autem māgnificentissimē in currū aureō cum duōbus
fīliīs utrōque latere astantibus. Ductī sunt ante currum
duo rēgis fīliī et ipse Perseus, XLV annōs nātus. Post eum 5
etiam Anicius dē Īllyriīs triumphāvit. Gentius cum frātre
et fīliīs ante currum ductus est. Ad hōc spectāculum rēgēs
multārum gentium Rōmam vēnērunt, inter aliōs etiam
Attalus atque Eumenēs, Asiae rēgēs, et Prūsiās Bīthȳniae.
Māgnō honōre exceptī sunt et permittente senātū dōna 10
quae attulerant in Capitōliō posuērunt. Prūsiās etiam
fīlium suum Nīcomēdēn senātuī commendāvit.
9. Īnsequentī annō L. Memmius in Lūsitāniā bene pūgnāvit.
Mārcellus posteā cōnsul rēs ibīdem prōsperās gessit.
Third Punic War, 149-146 B.C.
10. Tertium deinde bellum contrā Karthāginem suscipitur, 15
sexcentēsimō et alterō ab urbe conditā annō, L. Mānliō
Cēnsōrīnō et M. Mānīliō cōnsulibus, annō quīnquagēsimō
prīmō postquam secundum Pūnicum trānsāctum erat. Hī
profectī Karthāginem oppūgnāvērunt. Contrā eōs Hasdrubal,
dux Karthāginiēnsium, dīmicābat. Famea, dux alius, 20
equitātuī Karthāginiēnsium praeerat. Scīpiō tunc, Scīpiōnis
Āfricānī nepōs, tribūnus ibi mīlitābat. Hūius[89] apud omnēs
ingēns metus et reverentia erat. Nam et parātissimus ad
dīmicandum[90] et cōnsultissimus habēbātur. Itaque per eum
multa ā cōnsulibus prōsperē gesta sunt, neque quicquam 25
magis vel Hasdrubal vel Famea vītābant quam contrā eam
Rōmānōrum partem committere ubi Scīpiō dīmicāret.
11. Per idem tempus Masinissa, rēx Numidārum, per annōs
sexāgintā ferē amīcus populī Rōmānī, annō vītae nōnāgēsimō
septimō mortuus quadrāgintā quattuor fīliīs relīctīs
Scīpiōnem dīvīsōrem rēgnī inter fīliōs suōs esse iussit.
12. Cum igitur clārum Scīpiōnis nōmen esset, iuvenis adhūc 5
cōnsul est factus et contrā Karthāginem missus. Is eam
cēpit ac dīruit. Spolia ibi inventa, quae variārum cīvitātum
excidiīs[91] Karthāgō conlēgerat, et ōrnāmenta urbium cīvitātibus
Siciliae, Ītaliae, Āfricae reddidit, quae sua recognōscēbant.
Ita Karthāgō septingentēsimō annō, quam condita 10
erat, dēlēta est. Scīpiō nōmen quod avus ēius accēperat
meruit, scīlicet ut propter virtūtem etiam ipse Āfricānus
iūnior vocārētur.
13. Interim in Macedoniā quīdam Pseudophilippus arma
mōvit et Rōmānum praetōrem P. Iuventium contrā sē missum 15
ad interneciōnem vīcit. Post eum Q. Caecilius Metellus
dux ā Rōmānīs contrā Pseudophilippum missus est et
XXV mīlibus ēius occīsīs Macedoniam recēpit, ipsum etiam
Pseudophilippum in potestātem suam redēgit.
Destruction of Corinth, 146 B.C.
14. Corinthiīs quoque bellum indictum est, nōbilissimae 20
Graeciae cīvitātī, propter iniūriam lēgātōrum Rōmānōrum.
Hanc Mummius cōnsul cēpit et dīruit. Trēs igitur Rōmae
simul cēleberrimī triumphī fuērunt: Āfricānī ex Āfricā,
ante cūius currum ductus est Hasdrubal, Metellī ex Macedoniā,
cūius currum praecessit Andriscus, īdem quī et Pseudophilippus, 25
Mummī ex Corinthō, ante quem sīgna aēnea et
pīctae tabulae et alia urbis clārissimae ōrnāmenta praelāta
sunt.
15. Iterum in Macedoniā Pseudopersēs, quī sē Perseī fīlium
esse dīcēbat, conlēctīs servitiīs rebellāvit et, cum
sēdecim mīlia armātōrum habēret, ā Tremelliō quaestōre
superātus est.
Celtiberian War, 154 B.C.
16. Eōdem tempore Metellus in Celtiberiā apud Hispānōs 5
rēs ēgregiās gessit. Successit eī Q. Pompēius. Nec multō[92]
post Q. quoque Caepiō ad idem bellum missus est, quod
quīdam Viriāthus contrā Rōmānōs in Lūsitāniā gerēbat.
Quō metū Viriāthus ā suīs interfectus est, cum quattuordecim
annīs Hispāniās adversus Rōmānōs mōvisset. Pāstor 10
prīmō fuit, mox latrōnum dux, postrēmō tantōs ad bellum
populōs concitāvit ut adsertor contrā Rōmānōs Hispāniae
putārētur. Et cum interfectōrēs ēius praemium ā Caepiōne
cōnsule peterent, respōnsum est numquam Rōmānīs placuisse
imperātōrēs ā suīs mīlitibus interficī. 15
Capture of Numantia, 133 B.C.
17. Q. Pompēius deinde cōnsul ā Numantīnīs, quae Hispāniae
cīvitās fuit opulentissima, superātus[93] pācem ignōbilem
fēcit. Post eum C. Hostīlius Mancīnus cōnsul iterum cum
Numantīnīs pācem fēcit īnfāmem, quam populus et senātus
iussit īnfringī atque ipsum Mancīnum hostibus trādī, ut in 20
illō, quem auctōrem foederis habēbant, iniūriam solūtī
foederis[94] vindicārent. Post tantam igitur ignōminiam, quā
ā Numantīnīs bis Rōmānī exercitūs fuerant subiugātī, P.
Scīpiō Āfricānus secundō cōnsul factus et ad Numantiam
missus est. Is prīmum mīlitem vitiōsum et ignāvum exercendō 25
magis quam pūniendō sine aliquā ācerbitāte corrēxit,
tum multās Hispāniae cīvitātēs partim cēpit, partim in
dēditiōnem accēpit, postrēmō ipsam Numantiam diū obsessam
famē confēcit et ā solō ēvertit, reliquam prōvinciam in
fidem accēpit. 5
18. Eōdem tempore Attalus, rēx Asiae, frāter Eumenis,
mortuus est hērēdemque populum Rōmānum relīquit. Ita
imperiō Rōmānō per testāmentum Asia accessit.
19. Mox etiam D. Iūnius Brūtus dē Callaecīs et Lūsitānīs
māgnā glōriā triumphāvit et P. Scīpiō Āfricānus dē Numantīnīs 10
secundum triumphum ēgit quartō decimō annō
postquam priōrem dē Āfricā ēgerat.
War with Aristonicus, 131 B.C.
20. Mōtum interim in Asiā bellum est ab Aristonīcō, Eumenis
fīliō, quī ex concubīnā susceptus fuerat. Hīc Eumenēs
frāter Attalī fuerat. Adversus eum missus P. Licinius 15
Crassus īnfīnīta rēgum habuit auxilia. Nam et Bīthȳniae
rēx Nīcomēdēs Rōmānōs iūvit et Mithradātēs Ponticus, cum
quō bellum posteā gravissimum fuit, et Ariarātus Cappadox
et Pylaemēnēs Paphlagōn. Victus est tamen Crassus
et in proeliō interfectus est. Caput ipsīus Aristonīcō 20
oblātum est, corpus Smyrnae sepultum. Posteā Perperna,
cōnsul Rōmānus, quī successor Crassō veniēbat, audītā bellī
fortūnā ad Asiam celerāvit et aciē victum Aristonīcum apud
Stratonīcēn cīvitātem, quō cōnfūgerat, famē ad dēditiōnem
compulit. Aristonīcus iussū[95] senātūs Rōmae in carcere 25
strangulātus est. Triumphārī enim dē eō nōn poterat, quia
Perperna apud Pergamum Rōmam rediēns diem obierat.
21. L. Caeciliō Metellō et T. Quīntiō Flāminīnō cōnsulibus
Karthāgō in Āfricā iussū[95] senātūs reparāta est, quae nunc
manet, annīs duōbus et vīgintī postquam ā Scīpiōne fuerat
ēversa. Dēductī sunt eō cīvēs Rōmānī.
War with Transalpine Gauls, 125-121 B.C.
22. Annō sexcentēsimō vīcēsimō septimō ab urbe conditā
C. Cassius Longīnus et Sex. Domitius Calvīnus cōnsulēs
Gallīs trānsalpīnīs bellum intulērunt et Arvernōrum tunc 5
nōbilissimae cīvitātī atque eōrum ducī Bituītō, īnfīnītamque
multitūdinem iūxtā Rhodanum fluvium interfēcērunt.
Praeda ex torquibus Gallōrum ingēns Rōmam perlāta est.
Bituītus sē Domitiō dedit atque ab eō Rōmam dēductus est,
māgnāque glōriā cōnsulēs ambō triumphāvērunt. 10
23. M. Porciō Catōne et Q. Mārciō Rēge cōnsulibus sexcentēsimō
trīcēsimō et tertiō annō ab urbe conditā Narbōne
in Galliā colōnia dēducta est annōque post ā L. Caeciliō
Metellō et Q. Mūciō Scaevolā cōnsulibus dē Dalmatiā triumphātum
est. 15
24. Ab urbe conditā annō sexcentēsimō trīcēsimō quīntō
C. Catō cōnsul Scordiscīs intulit bellum ignōminiōsēque
pūgnāvit.
25. C. Caeciliō Metellō et Cn. Carbōne cōnsulibus duo
Metellī frātrēs eōdem diē, alterum ex Sardiniā, alterum ex 20
Thrāciā, triumphum ēgērunt, nūntiātumque Rōmae est
Cimbrōs ē Galliā in Ītaliam trānsisse.
War with Jugurtha, 111-104 B.C.
26. P. Scīpiōne Nāsīcā et L. Calpurniō Bēstiā cōnsulibus
Iugurthae, Numidārum rēgī, bellum inlātum est, quod Adherbalem
et Hiempsalem, Micipsae fīliōs, frātrēs suōs, rēgēs 25
et populī Rōmānī amīcōs, interēmisset.[96] Missus adversum
eum cōnsul Calpurnius Bēstia, corruptus rēgis pecūniā,
pācem cum eō flāgitiōsissimam fēcit, quae ā senātū improbāta
est. Posteā contrā eundem īnsequentī annō Sp. Postumius
Albīnus profectus est. Is quoque per frātrem ignōminiōsē
contrā Numidās pūgnāvit. 5
27. Tertiō missus est Q. Caecilius Metellus cōnsul. Is
exercitum ā priōribus ducibus corruptum ingentī sevēritāte
et moderātiōne cum nihil in quemquam cruentum faceret,[97]
ad disciplīnam Rōmānam redūxit. Iugurtham variīs proeliīs
vīcit, elephantōs ēius occīdit vel cēpit, multās cīvitātēs ipsīus 10
in dēditiōnem accēpit. Et cum iam fīnem bellō[98] positūrus
esset, successum est[99] eī ā C. Mariō. Is Iugurtham et Bocchum,
Mauretāniae rēgem, quī auxilium Iugurthae ferre
coeperat, pariter superāvit. Aliquanta et ipse oppida Numidiae
cēpit bellōque terminum posuit captō Iugurthā per 15
quaestōrem suum Cornēlium Sullam, ingentem virum, trādente
Bocchō Iugurtham. Ā M. Iūniō Sīlānō, conlēga
Q. Metellī, Cimbrī in Galliā victī sunt et ā Minuciō Rūfō in
Macedoniā Scordiscī et Triballī, et ā Serviliō Caepiōne in
Hispāniā Lūsitānī subāctī. Āctī sunt et duo triumphī dē 20
Iugurthā, prīmus per Metellum, secundus per Marium.
Ante currum tamen Marī Iugurtha cum duōbus fīliīs ductus
est catēnātus et mox iussū cōnsulis in carcere strangulātus
est.