VERGELIJKING TUSSCHEN DE GEESTVERMOGENS VAN DEN MENSCH EN DIE DER LAGERE DIEREN.—VERVOLG.

Zedelijk gevoel.—Fundamenteele stelling.—De eigenschappen van gezellig levende of sociale dieren.—Oorsprong van het gezellige leven.—Strijd tusschen tegenovergestelde instinkten.—De mensch is een sociaal dier.—De meer duurzame sociale instinkten overwinnen andere minder duurzame instinkten.—De sociale instinkten alleen worden door wilden gewaardeerd.—De deugden jegens zich zelven worden op een hooger trap van ontwikkeling verkregen.—De belangrijkheid van het oordeel van de leden van ééne en de zelfde maatschappij over het gedrag.—Erfelijkheid van zedelijke neigingen.—Besluit, waartoe de in de beide laatste hoofdstukken vermelde feiten leiden.

Het zal goed zijn eerst de verklaring af te leggen, dat ik niet wil beweren, dat eenige strikt sociale diersoort, als haar verstandelijke vermogens even werkzaam en even hoog ontwikkeld waren als die van den mensch, ook juist het zelfde zedelijk gevoel zou verkrijgen als wij. Op de zelfde wijze als verscheidene dieren eenig schoonheidsgevoel bezitten, hoewel zij uiterst verschillende zaken bewonderen, zouden zij ook een gevoel van goed of kwaad kunnen bezitten, hoewel dat hen aandreef om uiterst verschillende gedragslijnen te volgen. Indien, b.v., om een uiterste te noemen, de mensch onder volkomen de zelfde voorwaarden was opgevoed als de honigbijen, kan men nauwelijks betwijfelen, of onze ongehuwde vrouwen zouden het, evenals de werkbijen, voor een heiligen plicht houden, haar broeders te dooden, en moeders zouden haar vruchtbare dochters trachten te vermoorden, zonder dat iemand er over dacht om tusschenbeide te komen. (1) Toch zou de bij, of eenig ander sociaal dier, in het door ons onderstelde geval eenig gevoel van goed of kwaad of een geweten verkrijgen. Elk individu toch zou zich bewust worden, dat het sommige sterkere en meer duurzame instinkten bezat, en andere, die minder sterk of duurzaam waren; zoodat er dikwijls een strijd zou ontstaan over de vraag, welke aandrift moest worden gevolgd; en als vroegere indrukken, gedurende hun onophoudelijk voor den geest kruisen, met elkander werden vergeleken, zou het zich voldaan of onvoldaan gevoelen. In dit geval zou een inwendige stem het dier zeggen, dat het beter zou zijn geweest de eene aandrift te volgen dan de andere. Die eerste aandrift te volgen zou plicht zijn geweest: die eerste aandrift zou goed en de andere slecht zijn geweest; maar op deze woorden zal ik moeten terugkomen.

Dieren bewijzen elkander ook belangrijke diensten; zoo jagen wolven en sommige andere roofdieren in troepen, en helpen elkander om hun slachtoffers aan te vallen. Pelikanen visschen gezamenlijk. De Hamadryas-bavianen keeren steenen om, om insekten te vinden, en als zij aan een bijzonder grooten steen komen, gaan er zoovelen van hen daaromheên staan, als de plaats toelaat, en daarna deelen zij den buit. Sociale dieren verdedigen elkander wederkeerig. De mannetjes van sommige herkauwende dieren begeven zich, als er gevaar is, in de voorhoede en verdedigen de kudde met hun horens. In een volgend hoofdstuk zal ik gevallen mededeelen van twee jonge stieren die gezamenlijk een ouden stier aanvielen, en van twee hengsten die te zamen beproefden een derden hengst van een troep merries weg te drijven. Brehm ontmoette in Abessinië een grooten troep bavianen die een vallei doortrokken; sommige hadden den berg aan de andere zijde reeds beklommen en andere waren nog in de vallei; deze laatste werden door honden aangevallen, maar de oude mannetjes klommen dadelijk in allerijl de rotsen weder af en brulden zoo vreeselijk met open muil, dat de honden overhaast de vlucht namen. Zij werden aangehitst om den aanval te hervatten; maar in dien tusschentijd waren al de bavianen weder op de hoogte geklommen, uitgenomen één jong van omtrent zes maanden oud, dat, luid om hulp schreeuwende, op een rotsblok klom en werd omsingeld. Daarop klom één van de grootste mannetjes, een waar held, weder van den berg af, liep langzaam naar het jong toe, liefkoosde het, en nam het zegepralend mede, terwijl de honden te overbluft waren om aan te vallen. Ik kan geen weêrstand bieden aan den lust om nog een ander tooneel mede te deelen, dat door den zelfden natuuronderzoeker werd waargenomen; een arend greep een jongen Cercopithecus, die, omdat hij zich aan een tak vastklemde, niet opeens werd medegevoerd; hij schreeuwde luid om hulp, waarop de overige leden van den troep met groot misbaar tot ontzet aanrukten, den arend omringden en hem zooveel vederen uitrukten, dat hij niet langer dacht om zijn prooi, maar alleen hoe hij zou ontsnappen. Deze arend zal, zooals Brehm opmerkt, wel nooit meer een aap uit een troep hebben aangevallen.

Wat de oorzaak aangaat, die sommige dieren aandrijft om gezellig te leven en elkander op vele wijzen te helpen, mogen wij aannemen, dat zij in de meeste gevallen worden aangedreven door het zelfde gevoel van voldoening of genoegen, dat zij ondervinden bij het volbrengen van andere instinktmatige handelingen; of door het zelfde gevoel van onvoldaanheid, als in andere gevallen, waarin instinktmatige handelingen worden verhinderd. Wij zien zulks in tallooze voorbeelden, en het wordt op treffende wijze aangetoond door de instinkten die onze huisdieren na hun temming hebben verkregen; zoo schept een jonge schaapherdershond er behagen in om een kudde schapen te drijven en om dezelve heên te loopen, maar niet om hen te plagen; een jonge voshond houdt veel van de vossenjacht, terwijl ik heb opgemerkt, dat sommige andere hondenrassen volstrekt geen acht op vossen slaan. Wat moet het gevoel van inwendige voldoening sterk zijn bij een vogel, een wezen zoo vol bewegelijkheid, als hij den eenen dag voor en den anderen na zijn eieren zit uit te broeden. Trekvogels gevoelen zich ongelukkig, als men hun belet weg te trekken, en wellicht hebben zij veel genoegen als zij hun langen tocht aanvangen. Het is echter moeilijk te gelooven, dat de arme gekortwiekte gans welke Audubon heeft beschreven, die, toen de tijd van trekken daar was, te voet vertrok voor haar reis van waarschijnlijk meer dan duizend mijlen, eenig genoegen in haar handeling zal hebben gehad.

Eenige weinige instinkten zijn het gevolg van uitsluitend onaangename gewaarwordingen, zooals van vrees, die tot zelfbehoud leidt of meer in ’t bijzonder tegen bepaalde vijanden is gericht. Niemand kan, geloof ik, het gevoel van genoegen of van smart ontleden. In vele gevallen is het echter waarschijnlijk, dat instinkten voortdurend worden gevolgd alleen krachtens de overerving, zonder den prikkel van genoegen of smart. Als een jonge staande hond, voor de eerste maal wild ruikende, staan blijft, is het duidelijk, dat hij zulks onbewust doet. Als een eekhoorn in een kooi op de noten klopt, die hij niet kan eten, even alsof hij ze in den grond wilde begraven, kan men moeilijk aannemen, dat hij daartoe door genoegen of smart wordt aangedreven. De gewone meening, dat de mensch tot iedere handeling moet worden aangedreven door het ondervinden van eenig genoegen of eenige smart, zou daarom wel een dwaling kunnen zijn. Hoewel een gewoonte soms blindelings en onvoorwaardelijk moge worden gevolgd, onafhankelijk van eenig dadelijk gevoel van genoegen of smart, ondervindt men toch, als die gewoonte plotseling met geweld wordt tegengegaan, over het algemeen een onbestemd gevoel van onvoldaanheid; en dit is vooral het geval bij verstandelijk weinig ontwikkelde personen.

Men heeft dikwijls beweerd, dat dieren eerst een gezellige levenswijze aannamen, en dat zij het, als een gevolg daarvan, onaangenaam vonden van elkander te scheiden en er behagen in schepten om bij elkander te zijn; het is echter waarschijnlijker, dat deze laatste gevoelens het eerst werden ontwikkeld, en dat, als een gevolg daarvan, de dieren voor welke het gezellige leven voordeelig was, er toe kwamen in gezelschap te leven. Op de zelfde wijze werden ongetwijfeld het gevoel van honger en de aangename gewaarwordingen bij het eten eerst verkregen om daardoor de dieren aan te drijven om te eten. Het gevoel van behagen in gezelschap is waarschijnlijk een uitbreiding van de ouderlijke of kinderlijke liefde, en deze uitbreiding moet voornamelijk worden toegeschreven aan natuurlijke teeltkeus, maar waarschijnlijk gedeeltelijk alleen aan gewoonte. Want bij die dieren voor welke het voordeelig was gezellig te leven, ontsnapten de individu’s die het meest behagen schepten in gezelschap, ook het best aan allerlei gevaren; terwijl zij die het minst omzagen naar metgezellen en eenzaam leefden, in grooter getal omkwamen. Bespiegelingen te maken over den oorsprong van de ouderlijke en kinderlijke liefde, die de grondslag der sociale genegenheid schijnen te zijn, is een hopelooze zaak; maar wij mogen aannemen, dat zij voor een groot deel door natuurlijke teeltkeus zijn verkregen. (3) Het is bijna zeker, dat ook het ongewone en tegenovergestelde gevoel van haat tusschen de naaste betrekkingen, zooals bij de werkbijen, die hun broeders de darren (4), en bij de bijenkoninginnen, die haar vruchtbare dochters ombrengen, op de zelfde wijze is verkregen; want in dit geval strekte de aandrift om haar naaste betrekkingen te dooden, in plaats van ze lief te hebben, aan het gemeenebest tot voordeel. Ouderliefde of een of ander gevoel dat de plaats daarvan inneemt, heeft zich ontwikkeld bij sommige dieren die uiterst laag in de reeks staan, bij voorbeeld bij zeesterren en spinnen. Zij bestaat somtijds ook alleen bij eenige weinige leden van een geheele groep van dieren, zooals in het geslacht (genus) Forficula of der Oorwormen.

In vele gevallen is het volkomen onmogelijk om te beslissen, of sommige sociale instinkten zijn verkregen door natuurlijke teeltkeus, dan wel, of zij het indirecte gevolg zijn van andere instinkten en vermogens, zooals van medegevoel, rede en neiging tot nabootsing; of dat zij eindelijk eenvoudig het gevolg zijn van lang voortgezette gewoonten. Zulk een merkwaardig instinkt als dat om schildwachten uit te zetten om de vereeniging voor gevaar te waarschuwen, kan moeilijk het indirecte gevolg zijn geweest van eenig ander vermogen; het moet daarom rechtstreeks zijn verkregen. Van den anderen kant is wellicht de gewoonte van de mannetjes van sommige sociale dieren om de vereeniging te verdedigen of gemeenschappelijk hun vijand of hun prooi aan te vallen, oorspronkelijk uit wederkeerig medegevoel ontstaan; maar eerst moeten moed en in de meeste gevallen ook kracht zijn verkregen, waarschijnlijk door natuurlijke teeltkeus.

Wij kunnen begrijpen, hoe een instinktmatige aandrift, indien zij op de eene of andere wijze voordeeliger voor een soort was dan eenig ander tegenovergesteld instinkt, de machtigste van de twee gemaakt zou worden door natuurlijke teeltkeus; want van de individu’s bij welke het instinkt het sterkst was ontwikkeld, zouden meer blijven leven, dan van de andere. Of dit echter het geval is met het trekinstinkt in tegenoverstelling met het moederlijk instinkt, is hoogst twijfelachtig. De groote standvastigheid en voortdurende werking van het eerste op sommige tijden van het jaar gedurende den geheelen dag, geeft het wellicht voor een tijd een onbeperkte macht.

De meer voortdurend werkende sociale instinkten overwinnen die welke minder voortdurend werken.—Wij hebben echter tot dusverre het hoofdpunt nog niet beschouwd, waarvan het geheele vraagstuk van het zedelijk gevoel afhankelijk is. Waarom gevoelt iemand, dat het zijn plicht is liever aan de eene instinktmatige begeerte te gehoorzamen, dan aan de andere? Waarom heeft hij bitter berouw, als hij heeft toegegeven aan het sterke instinkt van zelfbehoud, en zijn leven niet heeft gewaagd om dat van een medemensch te redden; of waarom betreurt hij het, voedsel te hebben gestolen toen hij hevigen honger had?

Het is in de eerste plaats duidelijk, dat bij den mensch de instinktmatige aandriften verschillende graden van kracht bezitten; een jonge en vreesachtige moeder zal, aangedreven door het moederlijk instinkt, zonder een oogenblik te aarzelen, het grootste gevaar loopen voor haar kind, maar niet voor iemand, die niets meer dan een medemensch is. Menig man of zelfs menige jongen, die nooit te voren zijn leven voor een ander waagde, maar wiens moed en medegevoel goed ontwikkeld waren, is zonder acht te slaan op het instinkt van zelfbehoud, oogenblikkelijk in het water gesprongen om een verdrinkend medemensch te redden. In dit geval werd hij door de zelfde instinktmatige oorzaak aangedreven, die het bovenvermelde (blz. 187) Amerikaansche aapje aanzette, om den grooten en gevreesden baviaan aan te vallen en daardoor zijn oppasser te redden. Dergelijke handelingen als de bovenvermelde schijnen eenvoudig daarvan het gevolg te zijn, dat de sociale en moederlijke instinkten krachtiger zijn dan elk ander instinkt of elke andere drijfveer; want zij worden te oogenblikkelijk volbracht, dan dat men ze zou kunnen toeschrijven aan nadenken of aan het gevoel van vreugde of smart, hoewel men zich onvoldaan zou gevoelen als men ze had nagelaten.

Maar om weêr tot ons eigenlijke onderwerp terug te keeren, hoewel sommige instinkten machtiger dan andere zijn en dus tot overeenkomstige handelingen leiden, kan men echter niet volhouden, dat bij den mensch de sociale instinkten oorspronkelijk sterker zijn of door lang voortgezette gewoonte sterker zijn geworden dan b.v. de instinkten van zelfbehoud, honger, wellust, wraak, enz. Waarom heeft de mensch dan berouw, dat hij aan de eene natuurlijke aandrift gehoor heeft gegeven in plaats van aan de andere, zelfs al doet hij moeite om elk gevoel van berouw uit zijn binnenste te bannen, en waarom gevoelt hij ook, dat het zijn plicht is over zijn gedrag berouw te hebben? In dit opzicht verschilt de mensch zeer van de lagere dieren. Wij kunnen, echter, dunkt mij, met zekere mate van duidelijkheid de oorzaak van dit verschil inzien.

Daar de mensch derhalve niet kan beletten dat oude indrukken voortdurend opnieuw zijn geest doorkruisen, zal hij zich aangedreven gevoelen om de zwakkere indrukken, b.v. vroegeren honger of botgevierde wraakzucht of ten koste van anderen vermeden gevaar te vergelijken met het instinkt van medegevoel en welwillendheid jegens zijn medemenschen, dat in zijn geest nog bestaat en voortdurend eenigermate werkzaam is. Hij zal dan in zijn verbeelding voelen dat een sterker instinkt heeft ondergedaan voor een dat nu vergelijkenderwijze zwak schijnt en dan zal onvermijdelijk dat gevoel van onvoldaanheid hem bekruipen, waarmede de mensch evenals elk ander dier is begaafd, opdat zijn instinkten zouden worden gehoorzaamd. Het boven medegedeelde geval van de zwaluw geeft een voorbeeld, hoewel van omgekeerden aard, van de overwinning van een tijdelijk maar aanhoudend werkzaam instinkt over een ander instinkt, dat gewoonlijk alle andere beheerscht. In het daartoe dienende jaargetijde schijnen deze vogels den geheelen dag onophoudelijk te zijn vervuld met de begeerte om weg te trekken; hun gewoonten veranderen; zij worden rusteloos, zijn luidruchtig, en komen in zwermen bij elkander. Zoolang de moeder-vogel bezig is met het voeden of uitbroeden harer jongen, is het moederlijk instinkt waarschijnlijk sterker dan het trekinstinkt; het instinkt dat meer voortdurend werkzaam is, behaalt echter de overwinning, en ten laatste, op een oogenblik dat haar jongen niet in het gezicht zijn, vliegt zij weg en laat hen aan hun lot over. Welk een folterende wroeging zou zulk een vogel niet gevoelen, wanneer hij aan het einde zijner lange reis was gekomen en het trekinstinkt ophield te werken, als hij begaafd was met groote geesteswerkzaamheid, en niet kon beletten, dat onophoudelijk het beeld van zijn jongen, in het kille noorden van koude en honger omkomende, hem voor den geest kwam.

Op het oogenblik der handeling zal de mensch zonder twijfel geneigd zijn om de sterkste aandrift te volgen; en hoewel deze hem nu en dan tot de edelste daden kan aansporen, zal zij hem gewoonlijk er toe leiden om zijn eigen begeerten bot te vieren ten koste van anderen. Als hij ze echter heeft botgevierd en de voorbijgegane en daardoor zwakkere indrukken tegenover de voortdurende werkzame sociale instinkten worden gesteld, zal de vergelding ongetwijfeld komen.

Hij zal dan wroeging, berouw, spijt en schaamte gevoelen, welke laatste aandoening echter bijna uitsluitend betrekking heeft op het oordeel van anderen. Hij zal bijgevolg meer of min vast besluiten om in de toekomst anders te handelen; en dit is geweten; want het geweten ziet in het verleden, en dient als een gids voor de toekomst.

De door zijn geweten aangespoorde mensch zal door lange gewoonte een zoo volkomen zelfbeheersching verkrijgen, dat zijn begeerten en hartstochten ten laatste oogenblikkelijk onderdoen voor zijn sociale sympathieën, en dat er niet langer strijd tusschen hen zal zijn. De niet hongerige, of de niet wraakzuchtige mensch zal er niet aan denken voedsel te stelen of zijn wraak te volvoeren. Het is mogelijk, of, zooals wij later zullen zien, zelfs waarschijnlijk, dat de gewoonte van zelfbeheersching, evenals andere gewoonten, kan worden overgeërfd. Zoo komt de mensch er ten laatste toe om uit verkregen of wellicht overgeërfde gewoonte te gevoelen, dat het het beste voor hem is om zijn meer voortdurend werkzame instinkten te volgen. Het gebiedende woord plicht schijnt alleen het bewustzijn te omvatten van het bestaan van een voortdurend werkzaam instinkt, hetzij aangeboren, hetzij gedeeltelijk verkregen, dat hem tot gids dient, hoewel het mogelijk is daaraan niet te gehoorzamen. Wij gebruiken het woord plicht nauwelijks in een overdrachtelijken zin, als wij zeggen, dat het de plicht is van jachthonden om te jagen, van staande honden om voor het wild te staan, van speurhonden om het op te sporen. Indien zij dit niet doen, verzaken zij hun plicht en handelen slecht.

Het is duidelijk, dat iedereen met een goed geweten zijn eigen begeerten bot kan vieren, als zij niet in strijd zijn met zijn sociale instinkten, dat is met het welzijn van anderen; maar om geheel vrij te zijn van zelfverwijt of ten minste van angst, is het bijna noodzakelijk voor hem om de afkeuring van zijn medemenschen, hetzij die rechtmatig is of niet, te vermijden. Ook moet hij geen inbreuk maken op zijn vaste levensgewoonten, vooral indien deze door de rede worden gesteund; want indien hij dit doet, zal hij zich zeker onvoldaan gevoelen. Hij moet eveneens de afkeuring vermijden van de één of meer goden, in welke hij krachtens zijn kennis of uit bijgeloof gelooft; maar in dit geval komt er dikwijls daarenboven nog de vrees voor goddelijke straf bij.

Daar in onbeschaafde tijden niemand nuttig of getrouw voor zijn stam kan zijn zonder moed, wordt deze hoedanigheid algemeen het meest geacht; en hoewel in beschaafde landen een goed doch vreesachtig man soms veel nuttiger voor de maatschappij is dan een bijzonder dapper, eeren wij onwillekeurig dezen laatsten instinktmatig meer dan een lafaard, hoe welwillend deze ook zij. Van den anderen kant is voorzichtigheid, die geene betrekking heeft op de welvaart van anderen, hoewel een zeer nuttige deugd, nooit op hoogen prijs gesteld. Daar niemand de deugden die voor het welzijn van den stam noodig zijn, kan beoefenen zonder zelfopoffering, zelfbeheersching en geduld, heeft men aan deze hoedanigheden ten allen tijde een hooge en rechtmatige waarde gehecht. De Amerikaansche wilde onderwerpt zich zonder een zucht te slaken aan de afgrijselijkste martelingen om daardoor zijn kracht en moed te bewijzen en te versterken; en onwillekeurig bewonderen wij hem, of zelfs een Indischen Fakir die uit dwaze godsdienstige drijfveeren zich aan een wipgalg laat ophangen door middel van een in zijn vleesch gestoken haak.

Wij hebben nu gezien, dat handelingen door wilden als goed of kwaad worden beschouwd, en waarschijnlijk door den oorspronkelijken mensch evenzoo werden beschouwd, alleen naar de wijze waarop zij een duidelijken invloed uitoefenen op de welvaart van den stam,—niet op die van de soort, noch op die van den mensch als individueel lid van den stam. Dit besluit komt goed overeen met het geloof, dat het zoogenaamde zedelijke gevoel oorspronkelijk uit de sociale instinkten is ontstaan; want beide hebben eerst uitsluitend op de geheele vereeniging betrekking. De voornaamste oorzaak van het, naar onze begrippen lage, zedelijke standpunt der wilden, is eerstens, de beperking van het medegevoel tot de leden van een zelfden stam. Ten tweede, onvoldoend vermogen van redeneering, zoodat de invloed van vele deugden, vooral van die welke op het individu betrekking hebben, op de welvaart van den stam niet wordt ingezien. Wilden bemerken de vele nadeelen niet, die voor den stam voortvloeien uit onmatigheid, zedeloosheid enz. In de derde plaats eindelijk, een zwak vermogen van zelfbeheersching; want dit vermogen is niet versterkt door lang voortgezette, wellicht overgeërfde gewoonte, onderwijs en godsdienst.

In het geval der lagere dieren schijnt het veel eigenaardiger om te zeggen dat hun sociale instinkten zijn ontwikkeld voor het algemeen welzijn, dan dat zij zulks zijn voor het algemeen geluk van de soort. De uitdrukking „algemeen welzijn” beteekent hier de middelen waardoor het grootst mogelijke aantal individu’s tot volle kracht en gezondheid en tot groote volmaking hunner vermogens kunnen worden gebracht, onder de omstandigheden waaraan zij zijn blootgesteld. Daar de sociale instinkten van den mensch en die van de lagere dieren zich ongetwijfeld langs den zelfden weg hebben ontwikkeld, zou het raadzaam wezen, als het werd bevonden mogelijk te zijn, om in beide gevallen de zelfde uitdrukking te gebruiken en als criterium van zedelijkheid liever het algemeen welzijn van de vereeniging dan het algemeen geluk te nemen; maar deze uitdrukking zou wellicht eenige beperking ten opzichte van politieke zedelijkheid vereischen.

Als iemand zijn leven waagt om dat van een medemensch te redden, schijnt het juister om te zeggen, dat hij handelt voor het algemeen welzijn, dan dat hij handelt voor het algemeen geluk van de menschheid. Ongetwijfeld beteekenen welzijn en geluk voor het individu gewoonlijk het zelfde, en een tevredene en gelukkige stam zal meer bloeien dan een ontevredene en ongelukkige. Wij hebben gezien, dat zelfs in een vroeg tijdperk van de geschiedenis van den mensch, de uitdrukkelijke wenschen van de vereeniging van zelf een grooten invloed moeten hebben gehad op het geluk van elk lid; en daar allen wenschen naar geluk, zal het „beginsel van het grootste geluk” een zeer belangrijke bijkomende leiddraad en doelwit zijn geworden; terwijl echter de sociale instinkten met inbegrip van het medegevoel altijd de voornaamste aandrift en leiddraad gaven. Op deze wijze vervalt het verwijt van den grond van het edelste gedeelte onzer natuur in het lage beginsel van eigenbelang te zoeken; tenzij men de voldoening die elk dier gevoelt wanneer het de aan het zelve eigen instinkten volgt, en de onvoldaanheid die het gevoelt wanneer het die niet bevredigt, zelfzuchtig wil noemen.

De uitdrukking van de wenschen en het oordeel van de leden der zelfde vereeniging, eerst door woorden en daarna door geschreven taal, is, zooals hierboven is opgemerkt, een hoogst belangrijke bijkomende leiddraad van ons gedrag en helpt de sociale instinkten: soms is zij echter met deze in strijd. Van dit laatste is de Wet van Eer een goed voorbeeld, d.w.z. de wet van de meening onzer gelijken en niet van die van al onze landslieden. Het overtreden van deze wet, zelfs wanneer het bekend is dat de overtreding volkomen overeenstemt met ware zedelijkheid, heeft menigeen meer zieleangst gekost, dan een wezenlijke misdaad. Wij herkennen den zelfden invloed in het brandend schaamtegevoel dat de meesten onzer zelfs na verloop van jaren hebben gevoeld als hun de eene of andere toevallige overtreding van een nietigen maar vasten regel van etiquette opnieuw voor den geest kwam. Het oordeel der vereeniging zal gewoonlijk worden geleid door eenige ruwe ondervinding van hetgeen op den langen duur voor alle leden het beste is; maar dit oordeel zal niet zelden onjuist zijn wegens onwetendheid of wegens zwak vermogen van redeneeren. Vandaar zijn de vreemdste gewoonten en bijgeloovigheden, strijdig met het ware welzijn en het ware geluk van het menschdom, overal in de wereld almachtig geworden. Wij zien dit in het afgrijzen dat een Hindoe gevoelt als hij zijn kaste breekt, in de schaamte van een Mohammedaansche vrouw die haar gelaat ontbloot, en in tallooze voorbeelden. Het zou moeilijk zijn, de wroeging welke een Hindoe gevoelt als hij onrein voedsel heeft gegeten, te onderscheiden van die welke hij gevoelt als hij een diefstal heeft begaan, maar waarschijnlijk zou de eerste de sterkste zijn.

Niettegenstaande vele bronnen van twijfel kan de mensch over het algemeen zonder moeite de hoogere zedelijke regels van de lagere onderscheiden. De hoogere berusten op de sociale instinkten en hebben betrekking op de welvaart van anderen. Zij worden gesteund door de goedkeuring onzer medemenschen en door de rede. De lagere regels, hoewel sommige er van, die zelfopoffering vereischen, nauwelijks verdienen lagere te worden genaamd, hebben vooral betrekking op het individu en zijn hun oorsprong verschuldigd aan de publieke opinie, hoewel zij door ondervinding en beschaving zijn gerijpt; want zij worden door onbeschaafde stammen niet in acht genomen.

Naarmate de mensch in beschaving vooruitgaat en kleine stammen zich tot grooter maatschappijen vereenigen, zal de meest eenvoudige rede elk individu doen gevoelen, dat hij zijn sociale instinkten en medegevoel behoort uit te breiden tot al de leden van de zelfde natie, al zijn zij hem ook persoonlijk onbekend. Dit punt eens bereikt zijnde, bestaat er nog slechts een kunstmatige slagboom tegen het uitbreiden van zijn medegevoel tot alle menschen, van welke natie of ras zij ook zijn. Indien echter dergelijke menschen door groote verschillen in uiterlijk of gewoonten van ons zijn gescheiden, bewijst de ondervinding ons ongelukkig, hoe lang het duurt voor wij hen als onze medemenschen beschouwen. Medegevoel tot voorbij de grenzen van den mensch, dat wil zeggen menschelijkheid jegens de lagere dieren, schijnt een der laatst verkregen zedelijke hoedanigheden te zijn. Zij schijnt door wilden alleen ten opzichte hunner geliefkoosde huisdieren te worden gevoeld. Hoe weinig de oude Romeinen haar kenden, blijkt uit hun afgrijselijke vertooningen van zwaardvechters en gevechten van wilde dieren in het amphitheater. Het denkbeeld van menschelijkheid zelf is, zoover ik kon waarnemen, nieuw voor de meeste Gaucho’s van de Pampa’s. Deze deugd, een der edelste waarmede de mensch is begaafd, schijnt als een bijkomende zaak te ontstaan, doordat ons medegevoel teederder en verder verspreid wordt, totdat het zich eindelijk over alle gevoel bezittende wezens uitbreidt. Zoodra deze deugd door eenige weinige menschen wordt geëerd en uitgeoefend, verspreidt zij zich door leering en voorbeeld en soms ook door de publieke opinie onder het jongere geslacht.

Zelfs de gedeeltelijke erfelijkheid van deugdzame neigingen zou ons van ontzaglijk veel dienst zijn om de eerste aandrift daartoe direct van de sociale instinkten en indirect van de goedkeuring onzer medemenschen af te leiden. Wanneer wij voor het oogenblik aannemen dat deugdzame neigingen erfelijk zijn, is het waarschijnlijk, ten minste in zulke gevallen als kuischheid, matigheid, menschelijkheid jegens dieren enz., dat zij vooral in de organisatie van den geest worden geprent door gedurende verscheidene generaties in de zelfde familie voortgezette gewoonte, leering en voorbeeld, en slechts in zeer ondergeschikte mate of in het geheel niet, doordat de individu’s welke die deugden bezitten, het best zijn geslaagd in den strijd om het leven. Mijn voornaamste reden om elke dergelijke erfelijkheid te betwijfelen is, dat zinnelooze gewoonten, bijgeloovigheden en smaken, zooals de afschuw van een Hindoe voor onrein voedsel, volgens het zelfde beginsel ook erfelijk behoorden te zijn. Hoewel dit op zich zelf wellicht niet onwaarschijnlijker is dan dat dieren door overerving smaak krijgen in sommige soorten van voedsel of vrees voor zekere vijanden, heb ik volstrekt geen bewijzen gevonden voor de erfelijkheid van bijgeloovige of zinnelooze gewoonten.

Besluit waartoe de in de beide laatste hoofdstukken vermelde feiten leiden.—Het kan niet worden betwijfeld, dat het verschil tusschen den geest van den laagsten mensch en het hoogste dier verbazend groot is. Een anthropomorphe aap zou, als hij een onpartijdig oordeel kon vellen over zijn eigen toestand, erkennen, dat, hoewel hij een behendig plan kon vormen om een tuin te plunderen, hoewel hij steenen gebruikte om mede te vechten of noten open te breken, de gedachte om uit een steen een werktuig te vervaardigen, zijn bevatting verre te boven ging. Hij zou erkennen, dat hij nog minder een redeneering over bovennatuurkunde kon volgen of een meetkundig vraagstuk oplossen of over het bestaan van God nadenken, of een grootsch natuurtafereel bewonderen. Sommige apen zouden echter waarschijnlijk verklaren, dat zij de schoonheid van het gekleurde vel en den pels hunner echtgenooten bewonderden. Zij zouden erkennen, dat, hoewel zij door geluiden aan andere apen sommige hunner gewaarwordingen en hun meer eenvoudige behoeften kenbaar konden maken, het denkbeeld om bepaalde denkbeelden door bepaalde klanken uit te drukken nooit in hun geest was opgekomen. Zij zouden er wellicht op wijzen, dat zij bereid waren hun medeapen van de zelfde bende op vele wijzen te helpen, hun leven voor hen te wagen en voor hun weezen te zorgen, maar zij zouden genoodzaakt zijn te erkennen, dat belangelooze liefde voor alle levende schepselen, de edelste eigenschap van den mensch, hun bevatting ver te boven ging.

In een volgend hoofdstuk zal ik eenige weinige opmerkingen maken over de stappen en middelen waardoor de verschillende verstandelijke en zedelijke vermogens van den mensch zich waarschijnlijk trapsgewijze hebben ontwikkeld. Dat dit ten minste mogelijk is, kan niet wel worden ontkend, daar wij hun ontwikkeling dagelijks in elk kind aanschouwen en daar wij door onmerkbare overgangen van den geest van een volkomen idioot, lager staande dan het laagste dier, kunnen opklimmen tot dien van een Newton.

AANTEEKENINGEN.

(2) De zedelijke verantwoordelijkheid van sommige dieren schijnt minder twijfelachtig dan die van „intermittente krankzinnigen.” Indien het in de toekomst de plicht werd van een procureur-generaal, om een aap te vervolgen die zich aan den moord van een mensch had schuldig gemaakt, zou het volgende geval, ontleend aan Brehm’s „Thierleben”, een slecht precedent opleveren voor den advocaat die met zijn verdediging was belast.

Eenige weinige jaren geleden kocht Dr. Schomburg, de directeur van den botanischen tuin te Adelaïde, Australië, een uitgezocht partijtje apen en kangoeroe’s die hij een „gelukkig huisgezin” had kunnen noemen, als er niet een zeer boosaardige vrouwelijke Bhunder-baviaan bij was geweest. Ware zij niet de eenige vertegenwoordigster van haar soort geweest, dan zou hij haar hebben trachten kwijt te raken, want haar eenig levensdoel scheen te wezen om zich zoo onaangenaam mogelijk te maken. Eenzame opsluiting maakte haar wild en luidruchtig, maar in de algemeene kooi maakte zij de buideldieren waanzinnig van schrik, en scheen zich ’s avonds als haar jongere verwanten het waagden het slaaphok te betreden, te beschouwen, als van hooger hand verordineerd om hen met geweld daaruit te verjagen. Op zekeren dag viel zij haar eigen oppasser aan en verwondde hem, zonder eenige aanleiding zijnerzijds, op ergerlijke wijze aan zijn pols. Schomburg veroordeelde haar onmiddellijk om te worden doodgeschoten. Den volgenden morgen naderde de onder-oppasser haar kooi met een geweer, dat dikwijls was gebruikt om de ratten dood te schieten die in het menageriegebouw zeer veelvuldig waren. De andere apen schenen een nieuwe razzia onder de ratten te verwachten, maar de Bhunder-baviaan wist wel beter. Zoodra zij het geweer zag, sprong zij plotseling in het slaaphok en trok de deur daarvan toe. Toen de oppasser die trachtte open te maken, gilde zij, alsof zij hoopte vrij te komen door krankzinnigheid voor te wenden. Om haar te beproeven, wachtte de oppasser tot den tijd van het ontbijt, maar de baviaan vertoonde zich niet. Zij bleef een vol uur in haar schuilhoek, totdat de baksjongen een extra tractatie bracht, bestaande uit in schijfjes gesneden pompoenen. Zij deed toen een sprong naar den emmer, waarin die zich bevonden. Op dat oogenblik deed de oppasser de deur van haar slaaphok op slot en ging zijn geweer halen. Zoodra de baviaan hem zag terugkomen, vlood zij naar haar schuilplaats, en deed, toen zij die gesloten vond, een wanhopige poging om zich door de tralies van de kooi heen te wringen en zoo te ontvluchten. De tralies bleken echter onbuigbaar, en na nog een wanhopigen ruk aan de deur van het slaaphok, wierp de baviaan zich in een hoek, sloot haar oogen en scheen van vrees te zijn gestorven, nog voor het geweerschot haar doodde.

(3) Het is duidelijk, dat die individu’s welke door hun ouders in hooge mate worden bemind en beschermd, meer kans zullen hebben in den strijd des levens te overwinnen, meer kans zullen hebben om te blijven leven, dan de individu’s die door hun ouders slechts in geringe mate worden bemind en beschermd, en dat eveneens de kansen dezer laatste grooter zullen zijn, dan die der individu’s die door hun ouders volstrekt niet worden bemind en beschermd. Die individu’s welke de grootste kinderliefde bezitten, zullen dus hun soort het best kunnen voortplanten. Krachtens het beginsel der erfelijkheid zullen ook hun kinderen zich doorgaans weêr onderscheiden door gehechtheid aan hun kroost, en ook van deze zullen ook weder zij de meeste kans hebben om een groote nakomelingschap achter te laten, welke die hoedanigheid in de hoogste mate bezitten. Verder is het waarschijnlijk, dat bij die individu’s bij welke de ouderliefde het meest is ontwikkeld, ook de kinderen de meeste gehechtheid aan hun ouders zullen verkrijgen. Op deze wijze kan de ontwikkeling der ouderlijke en kinderlijke liefde worden verklaard door de natuurlijke teeltkeus, daar die variëteiten, bij welke deze gevoelens het minst zijn ontwikkeld, in den strijd des levens zullen moeten onderdoen voor de andere.

(4) „De darren” (blz. 190). Velen noemen de mannelijke bijen hommels. Dit is echter een geheel verkeerde uitdrukking; hommels is de naam van een met de honigbijen (Apis en Melipona) nauw verwant geslacht van sociale Vliesvleugelige Insekten, van het geslacht Bombus namelijk. De ware Nederlandsche naam der honigbijen is darren of darries. Op blz. 201 is het teeken (4) bij vergissing blijven staan. Men zie over de bloedschande: „Het Varieeren der Huisdieren en Cultuurplanten”, Deel II, blz. 141.

(5) In het „Album der Natuur” 1876, blz. 22, deelt Prof. Harting een opmerkelijk geval mede van erfelijke genegenheid van een kat voor een hond, ontleend aan „Nature” 15 Juli 1875.

(6) „Het verschil in geestvermogens tusschen den mensch en de lagere dieren, hoe groot het ook zij, is ongetwijfeld slechts een verschil in hoeveelheid” (quantitatief), „en niet in hoedanigheid” (qualitatief). Het komt ons voor, dat Darwin in dit en het vorige hoofdstuk de waarheid dezer stelling op de meest overtuigende wijze heeft bewezen. Reeds lang werd door de meeste mannen der wetenschap erkend, dat de theorie van Cartesius, die van alle dieren levende werktuigen maakte zonder denkvermogen en zonder bewustzijn, onjuist was, zoodat dan ook Quatrefages („l’Unité de l’Espèce Humaine”), den mensch als afzonderlijk „Menschenrijk” van het Dierenrijk scheidende, dit niet doet op grond, dat slechts deze denkvermogen zou bezitten, maar op grond van het godsdienstig en zedelijk gevoel (Religiositeit en Moraliteit), dat de dieren volkomen zouden missen. Wij hebben in Hoofdstuk III en IV van dit werk echter gezien, dat ook bij andere dieren wel degelijk de kiemen dier beide vermogens bestaan. Al wilde men dit echter niet erkennen, men zou toch moeten toegeven, dat het onmogelijk kan worden bewezen, dat deze beide vermogens bij alle dieren ontbreken, en evenmin, dat zij bij alle voormalige en tegenwoordige menschenrassen aanwezig waren en zijn. Wij hebben in aanteekening 15, blz. 160, gezien, hoeveel vergeefsche moeite men zich dikwijls gegeven, welke belachelijke opmerkingen men dikwijls gemaakt heeft, om dit laatste te bewijzen. Maar zelfs al stellen wij voor een oogenblik, dat van het zedelijk en godsdienstig gevoel bij geen enkel dier zelfs de geringste kiem bestond, zou dan nog het bezit dier vermogens een genoegzamen grond opleveren om den mensch als afzonderlijk „Rijk” van de Dieren, als afzonderlijke Klasse of Onder-klasse van de Zoogdieren, of zelfs slechts als afzonderlijke Orde van de anatomisch en physiologisch zoo nauw met hem verwante apen (Primaten) te scheiden? Wij gelooven geenszins. Onder de hoogere planten zijn duidelijk zichtbare gevoels- en bewegingsverschijnselen even zeldzaam, als godsdienstig en zedelijk gevoel bij de hoogere dieren maar kunnen zijn; Linnaeus gaf zelfs als onderscheid tusschen het dieren- en plantenrijk op, „Vegetabilia crescunt et vivunt; animalia crescunt, vivunt et sentiunt.” En toch is, voor zoover ik weet, nog nooit een plantkundige op de zonderlinge gedachte gekomen om de Kruidjes roer mij niet (Mimosa pudica, M. sensitiva en eenige aanverwante soorten), die zeer duidelijke verschijnselen van gevoel en beweging vertoonen, daarom als afzonderlijk „Kruidje roer mij niet’s Rijk” van het Plantenrijk, als afzonderlijke Klasse van de Tweezaadlobbige Planten (Dicotyledones), of zelfs als Onder-klasse van de Tweezaadlobbige Planten met een Veelbladige Bloemkroon (Dialypetalae of Dicotyledones Polypetalae), als Familie van de Peulvruchten (Leguminosae), of zelfs maar als geslacht van het geslacht Mimosa, waartoe zij op morphologische gronden moeten worden gebracht, af te scheiden. Even weinig of liever nog veel minder grond is er, voor den mensch een afzonderlijk Rijk, een afzonderlijke Klasse, Onder-klasse of zelfs Orde aan te nemen, zelfs al gaf men toe, dat alleen hij godsdienstig en zedelijk gevoel bezit. Hoeveel te minder dan, wanneer men bewezen ziet, dat het verschil in geestvermogens tusschen den mensch en de lagere dieren slechts quantitatief en niet qualitatief is!

Wij kunnen ons het genoegen niet ontzeggen, onze aanteekeningen op dit Hoofdstuk met een aanhaling uit Carl Vogt’s „Vorlesungen über den Menschen” (Bd. I, blz. 295) te besluiten, waar hij, na Quatrefages ten opzichte van het godsdienstig gevoel te hebben weêrlegd (vergelijk aanteekening 16, blz. 161), omtrent het zedelijk gevoel het volgende in het midden brengt:

„Wat nu de moraliteit, of het begrip van goed en kwaad aangaat, zal men niet willen beweren, dat dit bij den mensch iets absoluuts is. Het richt zich altijd naar den toestand der maatschappij, het is in één woord het resultaat van den socialen toestand. Terwijl het in de beschaafde wereld een met den dood strafbare misdaad is zijn ouden, verlamden vader om te brengen, zijn er Indiaansche stammen bij welke dit als een hoogst prijzenswaardige handeling van den zoon wordt beschouwd. Het begrip van goed en kwaad ontwikkelt zich dus uit de behoeften der maatschappij, uit de onderlinge betrekkingen tusschen de individu’s. Als dit echter waar is, is het ook even zeker, dat het begrip van goed of kwaad bij de diermaatschappijen evenzoo is ontwikkeld in verhouding tot de mate van sociale ontwikkeling, als bij de menschelijke maatschappijen. De eerste trap der maatschappij is het huisgezin; het begrip van goed en kwaad resumeert zich bij het kind in de gehoorzaamheid aan de ouders, in de vervulling der aan hetzelve opgelegde plichten, in de terechtwijzing, straf of liefkozing, welke hetzelve ten deel valt. Nu zie men eens een katten- of berenfamilie en lette op de gebaren der jongen, hun opvoeding door de ouden, en dan vrage men zich af, of men hier niet het beeld van een menschelijk huisgezin voor zich heeft, met al die uitingen van het begrip van goed en kwaad, welke men maar zou kunnen verlangen. Ik geef toe, dat het een kattenmoraal, dat het een berenmoraal is, die hier den kinderen wordt ingeprent en geleerd, maar het is toch een moraal, en het jonge katje dat niet luistert naar de roepstem zijner moeder, de tweejarige beer die niet behoorlijk voor zijn broertjes en zusjes zorgt, krijgen even goed knorren en oorvijgen, als de lieve menschenkinderen, als deze het grondbegrip der menschelijke en christelijke moraal, de kinderlijke gehoorzaamheid, niet betrachten.

„Ten opzichte der dierenmaatschappijen echter veroorloof ik mij hier een plaats uit Dr. A. E. Brehm’s voortreffelijk werk, „Illustrirtes Thierleben”, over de apenmaatschappijen aan te halen:

„„Dat lid eener troep dat de meeste ervaring bezit, wordt aanvoerder of leidaap. Deze waardigheid wordt hem echter niet door het „algemeen stemrecht” opgedragen, maar hem eerst na een zeer hardnekkigen kamp met andere mededingers toegekend. De langste tanden en sterkste armen beslissen. Wie er zich niet goedschiks aan wil onderwerpen, wordt door beten en klappen geringeloord, totdat hij tot rede is gebracht. Den sterke komt de kroon toe, in zijn tanden ligt zijn wijsheid. Dit is echter ook zeer verklaarbaar: de oudste apen zijn steeds ook de sterkste en aan hen moeten ook goedschiks of kwaadschiks de jongere onervarene zich onderwerpen. De leidaap verlangt en geniet onvoorwaardelijke gehoorzaamheid en wel in elk opzicht. Ridderlijke galanterie is hem niet eigen; stormenderhand verovert hij het loon der min. Het jus primae noctis geldt bij hem nog heden. Hij wordt stamvader van een volk, en zijn geslacht vermeerdert zich, evenals dat van Abraham, Izaäk en Jakob, „gelijk het zand der zee”. Geen vrouwelijk lid der troep mag zich aan een onnoozele minnarij met den eenen of anderen vlasbaard overgeven. Zijn oogen zijn scherp en zijn tucht is zeer streng; hij verstaat in liefdezaken geen gekscheren. Ook de apinnen die zich, of liever hem, vergeten, krijgen zooveel muilperen en worden zoo geplukhaard, dat haar de lust tot verboden omgang met andere helden van den troep zeker vergaat; nog erger gaat het met den apenjongeling die de wetten des harems van den op zijn recht trotschen Sultan overtreedt”.…

.…„„Voor het overige oefent de leidaap zijn ambt met groote waardigheid uit. Reeds de achting die hij geniet, geeft hem een zekere zekerheid en zelfstandigheid in zijn handelingen, die aan zijn ondergeschikten ontbreekt; hij wordt ook door deze op allerlei wijzen gevleid. Zoo ziet men, dat zelfs de apinnnen zich moeite geven om hem de hoogste gunst welke een aap kan betoonen of ontvangen, ten deel te doen worden. Zij beijveren zich namelijk om zijn haarkleed steeds zooveel mogelijk van lastige parasieten te zuiveren, en hij laat zich deze hulde welgevallen met de waardigheid van een Pacha wien zijn geliefde slavin de voetzolen kittelt. Daarentegen zorgt hij nu ook trouw voor de zekerheid zijner ondergeschikten en is daardoor in nog grooter onrust dan zij. Naar alle zijden heên wendt hij zijn blikken, geen wezen vertrouwt hij, en zoo ontdekt hij ook bijna altijd terechtertijd elk dreigend gevaar.”

„Wij weten niet, of het verschil tusschen de moraliteit, die in deze apenmaatschappij geheel van den wil des stamhouders afhangt en die van een horde Nieuw-Hollanders, waar evenzeer de sterkste de wet maakt, groot genoeg kan schijnen, om het geheele onderscheid van een Rijk daarop te gronden. Het theoretische absolutisme kent immers volstrekt geen andere moraal, dan die des heerschers. Hij maakt de wet, hij schrijft het geloof voor, hij bepaalt de moraal,—wie anders handelt, anders denkt, dien heeft hij het recht te dooden of te straffen,—is de moraliteit van een absoluut despotisme theoretisch een andere dan die eener apenfamilie?

„Ook deze onderscheidende categorie van Quatrefages is dus volkomen onhoudbaar.

„Waar de organisatie naar het zelfde type is gevormd, daar moeten ook de uit deze organisatie voortspruitende eigenschappen de zelfde grondeenheid vertoonen.

„Eer ik echter van dit onderwerp afstap, wil ik hun die zich te vergeefs aftobben om uit een of ander geestvermogen een bijzonderen troon voor den mensch op te richten, de volgende woorden van Wundt toeroepen: „De dieren zijn wezens, wier zelfbewustheid van die des menschen en slechts door den bereikten trap van volkomenheid verschilt. Tusschen mensch en dier bestaat geen wijdere kloof dan tusschen de dieren onderling. Alle bezielde organismen vormen een keten van gelijksoortige wezens, waarin nergens een gaping blijft. Een verouderde zieleleer met haar menigvuldige geestelijke vermogens en krachten mocht al grenslijnen trekken, hier dit, daar dat vermogen uitdeelen;—wij echter moeten, nadat het ons gelukt is te bewijzen, dat het gezamenlijke geestelijke leven slechts één groot geheel uitmaakt, ook toegeven, dat al wat bezield is, ook deel heeft aan dit geheel.””

Evenals de sociaal levende dieren zich in geestvermogens ver boven de eenzaam levende verheffen, zinkt omgekeerd de mensch die buiten de menschelijke maatschappij opgroeit, verstandelijk tot het peil van het dier terug, en kent noch godsdienst noch zedelijkheid.

In den loop der tijden zijn in Europa, Indië en Noord-Amerika herhaaldelijk kinderen opgevangen, die ver van de maatschappij in uitgestrekte wildernissen of afgelegen wouden waren opgegroeid. In al die gevallen bleek het, dat die kinderen aan de dieren gelijk waren, en zelfs gewoonlijk door latere opvoeding niet konden leeren spreken, noch hun verstand verder ontwikkelden dan een getemd huisdier.

Professor Raube te Leipzig verzamelde de levensgeschiedenissen van zestien dier „woudmenschen” in zijn boekske: Homo sapiens ferus (Leipzig, Denicke), en Dr. E. Dorn bespreekt nog andere gevallen in zijn artikel „Wolfskinder” in „Ueber Land und Meer”, 1890–1891, No. 5, aan welke beide bronnen wij het volgende ontleenen:

In 1661 zagen jagers in Littauen te midden van een troep beren twee kleine wezens die een menschelijke gedaante bezaten. Het gelukte hun een daarvan te vangen niettegenstaande zijn tegenstand en geschreeuw. Het verdedigde zich evenals een beer met zijn nagels en tanden. Het bleek een kind te zijn van ongeveer negen jaar oud. Men bracht het naar Warschau voor den koning en de koningin van Polen. De adel en de geheele burgerij verdrong zich om het kind te zien. Het had een uiterst blanke huid, witte haren, aangename gelaatstrekken, een goedgevormd en krachtig lichaam en blauwe oogen. Het vertoonde echter geen spoor van verstand, kon niet spreken, was zeer wild en bezat alle neigingen van een dier. Men heeft het nooit kunnen leeren deze wildheid af te leggen, te spreken, zich te kleeden, zijn hoofd te bedekken of schoenen aan te doen. Het nam echter wèl de gewoonte aan om op twee beenen te loopen, en werd zoover getemd, dat het, evenals een hond, kwam als men het riep. Van tijd tot tijd vluchtte het naar het bosch, waar het boomschors met de nagels losscheurde en uitzoog. Het at gaarne vleesch, rauw zoowel als gekookt.

In 1672 werd een jongen van omstreeks 16 jaar naar Amsterdam gebracht, die in Ierland als klein kind zijn ouders ontloopen en onder verwilderde schapen opgegroeid was. Hij was gezond en vlug van lichaam, had een laag, achteruitwijkend voorhoofd, blaatte als een schaap, lustte geen menschelijke spijzen en dranken, maar at gras en hooi. Alles wat men hem gaf, betastte, berook en besnuffelde hij, stak het in den mond en at het of wierp het weg, al naar het hem smaakte. Hij was wild en schuw en eerst na langen tijd gelukte het hem eenigermate te temmen. Hij had lang alle pogingen der jagers om hem te krijgen verijdeld, doch werd eindelijk in een net gevangen. Hij liep voorover, zijn tong was weinig bewegelijk.

In 1725 werd in Hannover in een bosch een knaap van omstreeks vijftien jaar gevangen. Hoewel hij uiterlijk op een menschelijk wezen geleek, stond hij, wat den geest aangaat, volkomen op den trap van een wild dier; hij liep of liever kroop op handen en voeten, at gras en mos en sliep op boomen. Na zijn gevangenneming toonde hij een grooten afkeer van kleederen en was niet te bewegen in een bed te gaan liggen. De kleederen die men hem aan trok, scheurde hij zich spoedig onder teekenen van de grootste verontwaardiging van het lijf en kroop, bij gebrek aan zijn gewone legerstede in de takken van een boom, naar den uitersten hoek der hem aangewezen verblijfplaats, om zich daar te slapen te leggen. Zijn lievelingsvoedsel bleven rauwe kruiden, vooral bladeren van kool en andere groenten, terwijl hij van al wat gekookt of gestoofd was, voortdurend de grootste walging toonde. Hij had niet het geringste spoor van eenige gearticuleerde spraak, maar drukte veeleer zijn gedachten uit door geluiden die hij van de dieren had afgeluisterd.

Ofschoon slechts 1,65 M. lang, was hij buitengewoon gespierd en sterk, daarbij vertoonde hij tot aan zijn dood (die op vermoedelijk ongeveer drie-en-twintigjarigen leeftijd plaats greep) niet de geringste belangstelling in de vrouwelijke sekse. Zijn dierlijken aard legde hij slechts in zijn laatste levensjaren in zijn uiterlijk aanzien af; hij scheen zachter en goedaardiger; godsdienstige begrippen of het geloof aan een hooger wezen bleek het onmogelijk hem in te prenten.

In 1731 kwam in het dorp Songi (bij Châlons) tegen schemeravond een meisje van 9 à 10 jaar oud, door dorst geplaagd. Haar voeten waren naakt, haar lichaam met lompen bedekt, een uitgeholde pompoen diende haar tot muts. Zij droeg een houten knuppel in de hand. Iemand uit het dorp liet een dog op haar los. Zij bleef onversaagd staan en sloeg het dier met haar knuppel zoo heftig op den kop, dat het dood ter aarde stortte. Vol vreugde over deze overwinning wierp zij zich herhaaldelijk op het lichaam van den hond.

Daarna beproefde zij een deur te openen. Toen haar dit niet gelukte, verliet zij het dorp, klom op het veld in een boom (waarin zij later buitengewoon behendig bleek te zijn) en sliep daar rustig in. Een vrouw lokte haar uit den boom en zij werd door de dorpelingen gevangen, die haar naar de keuken van zeker kasteel brachten. De kok was daar bezig een hoen klaar te maken. Zij ontrukte het hem en begon het dadelijk te eten. Een haar gegeven konijn at zij met vel en al op.

Zij had een eigenaardigen glijdenden gang en was zoo vlug, dat zij hazen kon inhalen en vangen. Zij dook ook voortreffelijk en at rauwe visschen en kikkers.

Het gelukte dit meisje, dat echter reeds in den aanvang minder verwilderd was dan de eerst besproken kinderen, daar het eenigszins gekleed en gewapend was, eenigszins te ontwikkelen. Zij leerde Fransch spreken en werd non. Het kostte haar groote moeite af te leeren het vleesch rauw te eten en bladeren, twijgen en wortels te nuttigen. Twee jaar na haar gevangenneming had zij nog groote neiging om, duikende, visschen te vangen.

Een ander bij haar gevangenneming omstreeks twaalf- of dertienjarig meisje toonde, hoewel niet zonder geslachtsdrift, tot haar dood den grootsten afschuw voor alle mannen. Haar wilde temperament onttrok zich aan alle contrôle, daarbij legde zij een grooten trek naar bloed aan den dag en zoog dat aan levende dieren uit. Eens zag men haar als een otter in een meer duiken, met groote handigheid eenige visschen vangen en die dadelijk daarna aan den oever verslinden.

Later leerde dit meisje spreken en was daardoor in staat eenige onbestemde mededeelingen omtrent haar leven in het bosch te doen. Aan het einde van haar leven, nadat zij zwaar ziek had gelegen, traden de sporen van haar vroegere dierlijke leven weder duidelijk te voorschijn.

Een in de bosschen bij Cannes in Frankrijk gevangen knaap van omstreeks elf of twaalf jaar toonde bij zijn dierlijke natuur nog sporen van krankzinnigheid, die soms tot razernij oversloegen. Het gelukte met oneindige moeite, geduld en duizenden kunstgrepen hem twee of drie woorden te leeren. Ongelukkig ontbreekt het slot van zijn door zijn verpleger, een Fransch geneesheer, geschreven levensgeschiedenis.

In 1889 werd volgens de dagbladen in België zulk een wilde knaap gevangen.

Nog belangwekkender dan bovenstaande gevallen, die allen op Europa betrekking hebben, is het volgende uit Indië, dat door den Engelschen resident aan het hof te Lucknow, kolonel Steeman, wordt medegedeeld.

Op zekeren dag merkte een cavalerist op een verkenningstocht aan de oevers van de rivier de Goombee in de nabijheid van het dorpje Chandour, niet ver van Sultanpour (koninkrijk Oude), hoe op geringen afstand van hem een wolvin met haar jongen en—een knaap uit het bosch kwam, en zich naar het water begaf om te drinken. De knaap liep op handen en voeten. Nadat zij had gedronken, wilde de wolvenfamilie weder in het bosch gaan. De cavalerist trachtte haar toen den weg te versperren om den knaap te bemachtigen. Deze ging echter met de wolven en zich nauw bij de wolvin aansluitend op de vlucht. De cavalerist bleef echter de vluchtelingen zoo na op de hielen, dat hij hen in een hol zag verdwijnen.

Met behulp van een aantal boeren uit het naburige dorp werd het hol in korten tijd opengegraven. Volgens het bijgeloof der Hindoes van die streek liet men de wolven ontvluchten, maar maakte zich meester van den zich heftig verzettenden knaap.

Bij het transport naar het dorp beproefde de knaap, dien men had vastgebonden, herhaaldelijk zich los te rukken en in daartoe geschikte gaten, boschjes of holen te verdwijnen. De poging om hem tot spreken te brengen, werden van zijn kant slechts met knorren en brommen beantwoord.

Men hield hem gedurende verscheidene dagen in het dorp. Zoodra hem een volwassen persoon naderde, zocht hij weg te sluipen, kwam echter een kind te dicht bij hem, dan trok hij met wild geknor op hetzelve los en trachtte het te bijten. Van gekookt voedsel toonde hij grooten afkeer; wierp men hem daarentegen rauw vleesch toe, dan greep hij dat begeerig, wierp het onder zijn handen op den grond en at het dan, evenals een hond, met blijkbaar genot en genoegen. Zoolang hij at, duldde hij geen menschelijk wezen in zijn nabijheid, doch aan honden veroorloofde hij zijn maal te deelen.

Deze wilde knaap, die aan kapitein Nicholett werd overgegeven, overleefde zijn gevangenneming slechts drie jaar en stierf in Augustus 1850 te Sultanpour.

Zijn groote vraatzucht was spreekwoordelijk geworden; men vertelde van hem, dat hij een half schaap in één maal opat en daarbij een groote schaal karnemelk in één teug opdronk. Hij was volkomen ongevoelig voor beleedigingen en slechts door voortdurend plagen toornig te maken; hij at alles wat hem werd toegeworpen, maar behield een bijzondere voorliefde voor rauw vleesch. Ook at hij rauwe beenderen die hij met evenveel gemak als het vleesch scheen te kauwen. Het zonderlingste was zijn liefhebberij voor kleine steentjes en aarde, die hij in betrekkelijk groote hoeveelheden verslond.

Kleeding wilde hij zelfs bij het koudste weder niet aandoen. Wollen en met watten gevulde dekens, die men hem tot bescherming tegen de koude gaf, verscheurde hij in kleine stukjes, die hij bij zijn brood at. Hij was buitengewoon morsig en van terugstootend karakter; men heeft hem nooit zien lachen. Den menschen vijandig, ging hij gaarne met honden en jakhalzen om. Doch ook zijn genegenheid voor deze was van een bijzonderen aard. Toen zijn eenige vriend, een groote hond, met welken hij samen at, werd doodgeschoten wegens al te groote vraatzucht, toonde hij niet de minste gemoedsbeweging.

Een andere knaap, die in zijn derde levensjaar bij het twintig mijlen van Sultanpour gelegen dorp Chupra door een wolvin aan zijn moeder werd ontroofd, werd zeven jaar later in volkomen verdierlijkten toestand door twee soldaten weder aan een wolfsfamilie ontroofd. Alle pogingen zijner moeder om den knaap weder uit zijn verdierlijkten toestand op te heffen, mislukten geheel. De arme vrouw zag zich genoodzaakt het menschdier aan de openbare liefdadigheid over te laten. De knaap hield zich over dag in het dorp op, maar ging ’s nachts geregeld in het naburige bosch slapen. Zijn voedsel bestond in rauw vleesch, hazen, vogels en allerlei soort van afval. Zijn dorst stilde hij door zijn gezicht vlak bij het water te brengen en dit dan op te zuigen. Zijn knieën en ellebogen waren door zijn gewoonte om alle vier ledematen bij het loopen te gebruiken, met een hoornachtige huid bedekt.

Zijn lichaam stonk evenals dat der wolven. Hij verdween in 1850 bij zijn overbrenging van Sultanpour naar Lucknow en werd niet teruggezien.

Wij gaan de geschiedenis van nog drie in Indië gevangen „wolfskinderen” voorbij, om nog even stil te staan bij het laatst bekend gewordene, zeer opmerkelijke geval.

Een Hindoeknaap van omstreeks twaalf jaar, werd door twee soldaten evenals de beide vorigen in gezelschap van wolven aangetroffen en gevangen. Aan den zadelknop van zijn vanger vastgebonden, verscheurde hij diens kleederen, en hoewel men zijn handen had gebonden, gelukte het hem zijn overwinnaar gevaarlijk te bijten. Hij werd ter verpleging toevertrouwd aan den Rajah te Bondee, van wien hem Janoo, de bediende van een koopman uit Kasjmier, overnam. De knaap liep, hoewel hij, als hij er toe gedwongen werd, rechtop kon gaan, op handen en voeten. Onder de leiding van Janoo, die zijn beenen dagelijks met olie inwreef en masseerde, leerde hij spoedig als een menschelijk wezen loopen, maar de vosachtige stank die zijn lichaam eigen was, was niettegenstaande maanden lang voortgezette inwrijvingen met in water geweekt mosterdzaad niet te verwijderen; zelfs door onthouding van allen vleeschkost en uitsluitende voeding met rijst, peulvruchten en brood was daarin geen verbetering te brengen.

Hij sliep onder een mangoboom, vastgebonden aan het veldbed van Janoo, die onder den zelfden boom zijn tent had opgeslagen. Op zekeren nacht bemerkte Janoo tot zijn schrik, dat twee wolven den slapenden knaap naderden en hem besnuffelden. Zij raakten hem aan, hij werd wakker, en zich opheffend, legde hij zijn handen op de koppen zijner bezoekers, die hem zijn aangezicht lekten. Zij sprongen om hem heên en hij wierp met stroo en bladeren naar hen. Janoo waande eerst zijn beschermeling verloren, maar overtuigde zich zeer spoedig, dat de wolven slechts met hem speelden. Hij zag het een tijd lang rustig aan, maar jaagde eindelijk de wolven weg. Deze kwamen echter reeds na korten tijd terug om het spel te hervatten. Den volgenden nacht kwamen drie, eenige nachten later zelfs vier van die ruwe speelkameraden. Zij kwamen in het geheel vijfmaal, zoodat ook Janoo eindelijk alle vrees voor hen verloor.

Na den terugkeer van zijn principaal van een vrij langdurige reis was Janoo genoodzaakt drukke werkzaamheden te verrichten bij welke hij zijn pleegkind, dat hij met een touw aan zijn arm had bevestigd, als lastdrager zocht te gebruiken, door hem lasten op het hoofd te doen dragen. Bij elk boschje dat zij voorbij kwamen, beproefde de knaap zich van zijn last te bevrijden en in het boschje te ontvluchten. Door een behoorlijk pak slaag na elke dier pogingen, leerde hij dit echter langzamerhand af.

De grootste moeilijkheid bestond daarin, hem aan het dragen van kleederen te gewennen daar hij die dikwijls verscheurde en geheel te gronde richtte, daar hij er zich evenals een dier mede schobde tegen muren, pilaren, boomen enz., zoodra zijn huid hem jeukte. Eenige maanden na de aankomst in Lucknow werd Janoo door zijn heer voor eenige dagen voor zaken weggezonden. Bij zijn terugkeer was de knaap verdwenen en werd nimmer teruggezien.

In Amerika heeft men herhaaldelijk in verschillende streken, ook in de laatste tientallen jaren, verwilderde kinderen gevangen, maar daaraan na bevrediging der nieuwsgierigheid verder geen nadere aandacht geschonken, zoodat zij spoedig weder vergeten waren en voor de wetenschap verloren gingen.