XII GERONIMO TERRAMAGNINO

Poi dal mastro Guitton latte tenete, assai, mi par, dovete di vera conoscenza aver effetto, e defettar da voi onni defetto che non bon agia aspetto, 5 se di tal mastro bon saver avete. O quanto, quanto e quanto esser dovete, se bene il possedete, glorïoso di tutto bono assetto! E com' dovria il dir vostr'esser retto 10 e del contraro netto! Se pensate che dico, cernerete che la vertú si mostra in del parlare, simel vizio v'appare, unde, parlando, l'omo paragona 15 la sua propria persona, perché guardar neun troppo si pò. Or intendete ben il meo dir mo', ch'a scoverto vo' do, né scherm'alcun poteteci pigliare. 20 Dico: Bon è pensare, anzi la cosa ditta, chi ragiona.

El nom de Dieu qu'es subiranz, paire e fill e esperitz sanz, e guidanz de totz pecadors, fauc mon acort pels amadors, ques amon saber ab drechura, 5 qals es aycella parladura ques ha en chanz major plajensa e may avinenment s'ajensa. E si enten molt a estendre mon dit, nuls ab drech reprendre 10 m'en deu hom, quar en pauche escrich no podon ges caber gran dich, e en breus ditz confusios se concreja mantas sazos. Mas si eu claramen dezir 15 e may mas paraulas dir, obs es que mos ditz s'espanda per drech'e per longa landa; e s'afanz feira m'en mestreygir, vigors mon coratg' enpeeygir, 20 car ben say que ses gran afan hom no pot far obra prezan. Eu voil que cascus q'a pretz rics l'entende, no avols ni tritz. Don ieu, Teramaygnis de Piza, 25 commenz en aquesta guiza.

Tot en aysi con le rubis sobre totas peyras es fis e l'aurs soblels metailz cars, sobre totz razonatz parlars 30 parladura lemoyzina es mays avinentz e fina, quar il quays se razona con la gramatica bona per tots los nombres singulars 35 e per tots los plurals anars e per cas e per drech genre la deu dir qui l'am' apenre, e per paraulas ajectivas e per finas substantivas, 40 per comunas, oblichs e retz; masculis genre e femnis dretz, per personas e per temps e per motz escriutz ensemps, e per razon continuada 45 qui per obs no sia biaysada, e per totas verayas parts d'orazion qui grazid'artz qui te lo sieu cami ubert del parlar razonat per cert: 50 so es pels verbs e per los noms, pels particips e pels pronoms, averbis, prepozicions, conjunsions, interjesions. Perque vuoil sapchatz, amador 55 qui deziratz haver valor, que totas paraulas bonas substantivas genr' e personas demostron puramen e genz e sostenon grandamenz, 60 e sostengudas son vez tal e substansi' han natural. Las ajectivas son del nom, del particip et del pronom, qui no podon sens nom estar 65 e han plural e sengular, e mostron calitat e gen e person'en entendimen. Des preposicions aqui e des averbis atressi 70 e conjunsion, ieu vos dic, e enterjession, amic, quar singulars ni plurals han, ni demostron genre, ni van per personas ni per temps jes, 75 la lur parladura no es sostenguda per alcun fach ni sosten, tan ha flach contrac. Las sustantivas aytals son: «Emperayre», «reys» e «baron», 80 e totas autras qui en ver mostron substansa qui vezer se pot o qui vezer nos pot. Don ieu vos dich en cestui mot qu'an nom per ço substantivas 85 car sostenon ajectivas; e podets far oracion ses ajectivas ab razon, ab lo verb, aysi com ieu dic: «Seigner suy del castell de Vic». 90 Encara: «Cavalliers melur per jutge Ugolim de Galur». Ajectivas hom appella, aysi com «bos», «bels», «bona», «bella» «fortz», «plazens», «sufrens» e «vils», 95 «avinenz», «temenz» e «sotils» e las autras per semblansa qui mostron qual ses substansa, o que cant, o que fay, o que sofre, o can que vay; 100 ajectivas hom las clama quar dreig entendimen brama le lur lavors ses valedor de la substantiva color. De los ajectius parlars 105 de tres maneyras es l'afars: masculin apeyla hom l'un, l'autre femnin, l'autre comun. Mascolis con «bos» e «blancs», «gays» e «beyls», e «larcs» e «francs», 110 e tuyt cill qui mascle mostron. Le femnis es tot aysi con ieu divisi aqui: «franca», «bona», «bella», «gaya», «blanca», e tuyt acill qu'hom repauza 115 ges en la femnina cauza. Le comuns es si con «sufrenz», «fortz», «vils» e «sotils» e «plazens», e tots ceyls de tal maniera obs es q'hom comuns enquiera, 120 car los pot hom tan ben asir ab mascle com ab femne dir. Ara tot ayso voil sapchatz que gramatica en vertatz cinc genres razonatz fay: 125 masculin e femnin veray, neutre, comu et omne cert, mas, si con hay enanc proert, las paraulas substantivas e totas las ajectivas 130 son en chanz sotz masculinas o comunas o femninas, e en la lur entension. Petitas e grandas son, e hom las grandas asear 135 ben pot e breumen pauzar enl sengular nominatiu e encaras el vocatiu pel neutre ques es tant adautz, con dis d'Aurenga Rembautz: 140 «Assats m'es bel, que de novell»: e con dic: «Mas mes q'has castell, e ben m'es aupranar vas Piza». Si van li autre d'aytal guiza. Gramatica fay femnina 145 «arbres» e chanz mascolina, e en chanz es femnin «amors». en gramatica mascle «cors» en gramatica neutre «amar» e comuns es ditz en chantar. 150 Aysi totas autras del nom paraulas masculinas son o femninas o comunas, que no ne romanen alcunas enforas aycellas totas 155 de las quals bay fachas notas qui per cert han breviamenz pel neutre so sapcha, laienz; e nos pot noms substantius abreviar, mas l'ajectius. 160 Ben devetz tuyt saber ara lo parlar qui non esgara e celui qu'entendimen fin ha de masclin e de femnin. La parladura ajetiva 165 e tota la substantiva s'alonga enls nombres amdos, et dels ses cas es la razos; so es dels singular retz rics e de tots les plurals oblics, 170 quar ensemps tuit se resemblon; e atressi s'abrevion en tots los oblics sengulars, encar en los rets plurals cas, car se resemblo eyzamen; 175 don vos daray semblan parven de totz retz e oblics complitz con dis us trobayre grazitz, e hac nom Giraudos le Ros: «e qui es mos ‘amichs’ bos 180 mostren sa beyla semblança, quar jur que longe sperança». ‘Amics’ es le nominatius singulars, mas vocatius es, con dis cell qui fes la cort: 185 «‘Amics’, q'has dich? no sabs confort Son egieignos, e gallart miey dich e miei sotil dart». Encar escriu en aquest fueil si con dis en Pons de Capdueill: 190 «‘Amichs’ Beutranz, lo trop amar no vullatz ni lonc esperar». E le pros en Peyre Vidals enls oblics plurals ditz motz tals: «E mos cars filz le coms Henrics 195 ha destrutz totz sos enemics». Ara vuoill dir dels plurals retz, q'auzitz los sengulars havetz, con dis Andrians del Palais, trobayre bon e verays: 200 «Per qu'ieu part egalmenz lo mal quim fay doler, quel terc vuoll retener, quar totz es trop cozenz. L'autre terç per m'amor 205 partan tot entre lor ‘miei amich’ a lur taill; qui no n'ha nos baraill». Gauselm Fayditz qui hac pretz fi dis enl nominatiu aysi: 210 «Quan ‘dui amic’ s'acordon deu voler so que l'us vol zo deu l'autre voler». Del vocatiu plural retrayre vuoill con dis n'Ucs, fis trobayre: «‘Amic veray’, a vos me playgis 215 quar fin'amors no me refraygis». L'oblic singular vos desveili com dis en Girautz de Borneil: «E ‘tot home’ qui ben ames hag' robs qu'un bon amic trobes 220 en cuy no s'anen duptan». E dis Folquets de pretz prezan qui dis sobre tots chantars amoros: «Mas trop servirs tendan mantas sazos, quar ‘son amic’ en pert hom, so auch dir». 225 Per que ieu vuoill que deiatz presumir e conoyser ben o may lo parlar tot qu'ausy vay, quar totz per aytal semblan se parla con dic denan; 230 e per que mai entendimen n'aiatz, dic son variamen.

Dich ay con en aluoygnamen es ditz e en abreviamen le parlars ad retz mascolis, 235 ara diray dels feminis. Parladura femmina tals en «a» finis es declina, aysi con «domna», «blanca», «bella», «gaya», «poma» e «isnella», 240 e mantas de cestui anar con savis hom pot esgarar, e con dirai vai sos cors, ses alcunaz autras colors, e es breus els cars sengulars 245 e long els plurals variars. Dels singulars vos dauc aytals semblanç com dis Peyre Vidals qui no hac la valor manca: «Car' ‘amia’ dos'e ‘franca’, 250 convinenz e ‘bell'’ e ‘bona’, mos cors a vos s'abandona». Encara dis Fabres d'Uzes le bos: «Nom platz rics hom si no es amoros, nim play ‘domna’ si gent no acuellis, 255 nin play donzelz si de gauch no servis». Dic hay cons deu abreviar, ara dich cos deu aluoignar. D'en Bernat de Ventadorn, q'hac pretz sobrels bos, ieu vos retrac 260 qar dis en sa chanson en ver: «De la ‘domnas’ me dezesper». Encara vos don semblanz aysi con dis en Andrianz: «Ay ‘domnas’ e seygnor 265 de Proens' e d'aillor». Eu voil que vos dejatz garar si con ieu vari son anar.

De la femnina qui en «a» vay, dic hay segon mon tala, 270 ara vuos vuoill ieu dir ies de ceylla qui fenis en «es», aysi con «sazos» e «amors», «calors» e «chansos» e «colors», e l'autre qu'es de simil guiza 275 en aysi com hom prims desguiza; enls oblichs singulars breumen es ditz, e en aluoygnamen si deu dir en totz autres cas per ver, e autramen no pas; 280 e diray vos en costui mot, si com dis Girbertz De si bo tot: «Ques dobla ‘valors’ de far ben e ‘honors’ lay on mestier han, 285 ans q'hom quera ni demann'». Bernatz de Ventador le gays, qui motz avinentz retrays, dis en son chan cizamen: «Be es mortz qui d' ‘amor’ no sen 290 al cor qalqe dosa ‘sabor’». Reigals de Berbezil, q'honor hac molt, dis en un dels sos canz: «Mas ‘chansos’ er dorgumanz». E dis en Folquetz de pretz bon: 295 «Tant mou de corteza ‘razon’ mon chan que no y puese fallir, e manz i dei mell avenir». Encara vos vuoil ieu mostrar con dis en celui eis chantar: 300 «S'anc parley en ma ‘canson’»; e dis: «Per tal no m'abandon qu'ieu sempharai auzit dir que mensoygna nos pot cobrir que no mora qualque ‘sazon’». 305 E tot aysi vay es espon; e per que haiatz cor mellor diray con sos variars cor:

Encara vuoill qe sapchatz que i ha de paraulas assatz 310 qui en los nombres sengulars se luoygnon e els plurals cars, aysi con «ris» e «volentos», «cors», «solatz», «lais» e «delechos», e «bras», «glas», «vas», «nas» e «cas», 315 «pres», «engres», «lus» e «fals» e «gras», «reclus», «claus», «repaus», «envers», «us», «romanz», «vers», «travers», «convers», e nom propri eizamen de luecs han tal aluoygnamen, 320 con «Piza», «Luca», «Florensa», «Marseylla», «Jenova», «Plajensa».

Per aquestas las autras saber podon li entendedor en ver. Paraulas i ha encara, 325 aysi con hom prims esgara, qui se luoygno ab drechura sol per us de parladura en totz los nombres, qar laienz las ditz assatz may avinenz, 330 con «chantayritz» e «amayritz», «emperayritz» e «trobayritz».

E en aysi con dic hai totz le lur variars vai. Paraulas hi a qui luoygnar 335 se podon e abreviar enls acuzatius singulars, tant es avinenz lur atars, con dit: per «pagat» ni has delleygn, e ieu per «pagatz» mi teygn, 340 em teygn per «gays» e per «gay»; aysi totz l'autre parlars vay qui es de la lur mainiera; per que ieus diray enquera. E entendatz vos qui prim etz, 345 que «totz» en los singulars retz es loncs e enls plutals oblics, con dit Arnaut de Maruill rics de pretz e de valor fin e grazida: «Si con li peys han e l'ayga lur vida, 350 hay en amors e ‘totz’ temp lh'aurai». Gauselms Fayditz en son complanch retrai: «fortz can es e ‘tot’ lo major dan». Ara doni dels retz plurals semblan, quar fan «tuit», con dis Rigals de valors: 355 «‘Tuit’ demandon qu'es devengud'amors, e ieu a ‘totz’ en diray la vertat». Avans dic en cestui mot qu'enls oblics sengulars fay «tot», con dis Peyre Vidals en ver: 360 «Tant hai de sen e de saber que del ‘tot’ say mon mell chauzir, e say conoyser e grazir. Mas encara vos vuoill donar semblansa del sieu variar». 365

Enl vostre cor sapchatz, aman, q'aysi li ajectiu comun van con «sotils», «vils», «temenz», «sufrenz», «fortz», «avinenz» e «plazenz», els singulars se luoygnon 370 e enls oblics s'abrevion, enls retz plurals breviamen han e els oblics luoygnamen, e dezir dir verayamenz con vay le lur variamen. 375

Enls primiers retz deu hom «us» dire e en tots oblics «un» assire, e en totz retz si deu dir «dui» en totz oblics «doz» s'adui; totz autres nombres true a mil 380 deu hom dir per aytal estil, ses cen, quar sol d'una manieyra es ops que cascuns l'enquera, e per voler primamen far dezir «un» e «doz» variar. 385

Parlat vos hay de mascolina parladura e femmina, mas encara semblanz vos don de las femnas quis ressemblon els primiers retz, con «sor», «mi donz», 390 «nessa», «gasca», «garza», «se donz»: els primiers oblics «mi don», «soror», «neboda» e «si don», e «gascona» ab «garzona»; 395 e en totz plurals se razona «sorors», «gasconas» e «mas domnas» e «nebodas» e «sas domnas», e «garzonas», e aysi van las autras de cestui semblan; e per q'haiatz entelech fi 400 variaray «soror» aqui.

Dels mascolis noms diray con fan els primiers retz oimai, qui fan «Bos», «glotz», «compaygnos», «gasc», «baytes», «Uc», «Gui», e «Peyros»; 405 En totz los oblics sengulars, encara els retz plurals cars, fan «compaygnon», «Ugon», «Peyron», aysi li autre se varion ents oblics plurals en «ons», 410 con «fellons», «barons» e «Peyrons»; e tuyt li autre se varion en aysi com vari «baron».

Encar', amic, devetz saber q'els primiers retz hom ditz «seygner», 415 «hom» e «nebotz», «abas» e «coms», «prestres» e «pastres» e «vescoms», e tuyt li sengular oblic; e li rech plural van cous dic, si con: «home», «nebot» e «comte», 420 «preveyre», «pastor» e «vezcomte», «seygnor» e «abat» e «enfan»; li oblic plural con diray van, con «coms» e «enfans» e «senyors», «homes», «preveres» e «pastors»; 425 e per que may saber n'haiatz ieu vari «seygnor», so sabchatz:

Dels verbals nons sapchatz aqi que de tres manieras son, si con «trobayre» e «chantayre», 430 «consirayre» e «amayre» e «contrayre» e «mentire» e «sufrire» e «jauzire», e encara «devineyre» e «valeyre» e «condeyre»; 435 aysi con hai escrig adretz fan tuit els singulars retz e en totz los oblics primiers e en los retz plurals en vers, aysi fan tuit con «chantador», 440 «mentidor» e «devinador», els plurals oblics en «ors» fan aysi con fay «amadors»; e per un mostraran si con tuit li autre se varion: 445

De los comuns ajectius, vuoill dir e de lur cors honrius, qui fan enls primiers retz, «mellers», «menres», «jensers» e «maers» «pejers», «sordejers» e «bellayre»; 450 dels primiers oblics retrayre vos dei, qi fan tuit en «or», si con «jensor» e «bellazor». Eu plural hom los deu luoygnar con s'eschai e abreviar, 455 segon que lur er ayziva parladura substantiva; per que ab la mascolina parladura ysis declina:

Pois qu'eu vos hai parlat del nom, 460 razonar dezir del pronom, e derrier del verb diray, en aysi con mell sabray, perque sapchas, amanz grazitz, que en lo primier rech hom ditz 465 «aycel», aquel, e «el», «cel», «cest», «autre», «nos», «tos» e «aquest». En los primier oblics s'adui «luy», «celuy» e «cestui»; enl rech plural ditz hom «il» 470 «aquil», «autre», «aquest» e «cill»; enl oblics plurals ditz hom «els», «autres», «sos», «mos», «los» e «aquells»; e tot aysi con «cel» declin van tuyt li autre mascolin: 475

Auzit havetz del mascolin, araus diray del feminin qu'el primier rech deu hom dir «il», «ma», «ta», «sa», «autra» e «cil»; e tuyt li singular oblic 480 van en aysi com ieu vos dic: «ma», «ta», «sa», «la», «cella», «cesta», «autra», «lei» e «aquesta»; e en totz los plurals cas van aysi com «mas», «tas», «las», «sas», 485 encara «autras» e «cellas», «aquestas», «cestas» e «aquellas». Enls singulars ditz hom «nostra», «sieua», «tieua» e «vostra», e en los plurals fay «sieuas», 490 «nostras», «tieuas» e «mieuas»; e per q'haiatz major membrança ieu vos declin «il» ses duptansa:

Las autras d'aytal conven paraulas vay eizamen. 495 Oymai dels averbis vuoill ieu parlar, e jes no m'en tuoill, que tals hi a q'hom deu en ver dir breus e loncs, segons q'obs er, aysi con «mays» e «may», 500 e «aillor» e «allors» n'ay e «finamen» e «finamenz»; l'autre van eizamenz. L'autra tota parladura de l'averbi, gay' e pura, 505 e de la preposition, e tota la conjuntsion ab la interjession hi es. Totz hom qui prims e savis es, si ben l'esgar, ha obs que sia 510 d'un sol semblan tota via. Oymay els parlar acurs del verb, per que es fortz e oscurs, vuoill que ma obra s'espanda per haver larguessa granda, 515 so es de «trac», «tras» e «trai», «retrai», «retras» e «retrai»; encara «crei» e «cre», «recrei», «recres» e «recre», «mescrei», «mescres» e «mescrei» i es; 520 encara «sui», «es» e «es», e los quals parlars han fallit mant bon trobador e grazit, per ço car son may salvatge a cells qui no han lo lengatge 525 adrech del provensal parlar q'alcun autre q'auga contar, e per aquo en lo prezen de l'indicatiu veramen «trac» e «retrac» variaray: 530 «ieu trac», «tu tras», «aquell trai». «Retrac» es de guizas aytals, mas i fayllic Peyre Vidals en aquest xan qu'es tan plazenz «Ges car estius es bells e genz»; 535 e dis: «Per qu'eu hai dol esmai tant que per pauc los huoilz non ‘tray’», quar ell la tersa persona el luec de prima razona, e en luec de «trai» degra dir «trac», 540 mas Peyre d'ayso gach no hac. Bernatz de Ventador valenç dis, e fallic eizamenz, en lo sieu chanz verai e fi qui comensa e dis aysi: 545 «Qan ver la lauzeta mover; d'aysos fay ben femna parer ma domna, per q'eu li ‘retrai’». Ma aquest es parlars malvay qar tersa persona pauzet 550 en luec de prim' e razonec, qar c'ell «retrac» hagues dich nulls lh'agra jes contradich. Ara dich aqi con vay «cre»: «yeu crey», «tu cres», «aquell cre», 555 «mescre» e «recre», aysi cor, mas ditz Bernatz de Ventador may en cella sieua chanson: «D'ayso quem destruy em confon totas las autras en ‘mescre’». 560 Mas Girautz de Borneyll, qui be passet totz los bons trovadors, segon lo dich d'homes mellors, fallich en la chanson, sai jeu, q'aysi comensa: «Jen m'aten», 565 e dis aysi con diray: «Quem tray vas tal, ieu sai, q'a la mia fe bem ‘cre’». E ayso chascus savis ve. Folquetz de Marseyla le fis 570 fallic en sa chanson e dis: «Aysi bem play e m'es jen d'amic qu'en joi 's'aten'». D'aquest chan en la cobla quarta, si con dic en cesta carta: 575 «E nom semblon be qu'ieu sai e pens e 'cre'». E en un autre sieu chantar lo fez aquest «cre» pecar, e dis aysi: 580 «sai e ‘cre’, ques cuciet far de me». Encar en un autre son chan fallic si con doni semblan: «Que l'us autre mal i ve, mas tan say ieu e ‘cre’». 585 E le valenç Peyre Vidals, qui fo trobayre molt cabals, faillic en «cre» eizamen, si con diray a prezen: «E doncs poys tan l'am e la ‘cre’, 590 la no i dei trobar mala fe». En Rembautz qui d'Orenga fo fallic en la seua chanso q'aysi comenca en vertat: «Eysamen hay guerrejat», 595 en ceylla cobla qui ditz ies: «Domna, be say si merces quar no puesc far tan ric don cous cove d'amic qu'ieu am, e per tant non ‘recre’». E en Rembautz faillic encara 600 en sa chanson, e qui l'esgara la ditz hom: «Nuls e re nom faill»; e dis: «Tan sufri grieu trabaill qu'ieu a pauc nom ‘recre’, mas aysom fay gran be». 605 Tuyt aquest trobador valen yeu dic q'an fallic malamen, qar en loc de prim'an parlada tersa person 'e razonada, q'hom deu dir «crey» e «recrey», 610 en prima persona «mescrei». Ara dic ieu es ieu vuoill dir, per que nuls i puesca fallir, qar ja mant trobador plazen y han fallit eizamen, 615 qar il no han fach esqiu de dir el endicatiu del temps prezen en plural car, si con auzirez razonar, «son» la tersa persona 620 e luec de prima, qis razona, «suy» el endicatiu prezen; mas Folquetz le bos, malamen fallic enl chantar que retray, e en aysi con vos dirai: 625 «True que m'esfortz de far una chanson qui me resit d'aquest turmen on ‘son’». En luec de «son», «sui» devia dir. So sapcha chascus ses fallir, q'hom lo deu variar ies: 630 «Ieu suy», «tu es», «aquell es», plural «nos em», «vos etz», «cill son». Qar ell vay d'aytal razon. Ar vuoil dir de «grazi», «sufri», «parti», «trahi», «noyri». 635 Aysi en la persona prima la deu dir cell qui s'aprima del preterit perfech singular, en l'endicatiu parlar; e ayceil qui no vol fallir 640 deu en tersa persona dir: «Partic», «sufric», «feric», «trahic», «grazic», «muric», «vic» e «noyric»; mas en Folquetz, trobayre fis, y fallic en son chan e dis 645 en una cobl'ab tal comensame: «On trobaretz may tan de bona fe quant mai nulls hom se meteys no ‘trai’ son e sieu com ieu quis seru ‘trai’». Mas «trahic» deuri' aver retrach 650 si el volgues haver ben fach. E si alcun er demandatz con pot anar aquest fatz pois que la rima cor en «i» que puesca anar en «ic» aysi, 655 adone le prims deu respondre q'alcuns no deu confondre del parlar la drecha via per rima qui obs li sia, mas ell si deu percassar 660 de tal paraula trobar que la rima cora en «i», aysi con fay «parti», «sufri», e qui no sia biaissada ni en nombre desacordada, 665 ni en persona ni en temps, poys li er le dretz ademps. Ben say q'hai gran ardimen dich d'ayso q'aytan hai contradich lo dich q'aytan bon trobador 670 han dich, mas li entendedor d'ayso qu'ieu hai dich m'amaran, q'aytals paraulas aysi van; e qui volgues ben esgarar en tot l'autre grazit chantar 675 d'aquest meteys trobadors, si fos dels prims entendedrs, certanament majors falsuras y trobera ab drechuras. Si aytal trobador grazit 680 en lo lur chantar han fallit, chascus en lo sieu cor albir so q'hom pogues dels malvatz dir. L'autra del verb parladura no poyria dir sens rancura, 685 ni ses grans afan e pena, mas esgaratz con si mena per los trobadors verays en totz los lur chantars gays. E si trobaretz alcun motz 690 qui per vos no s'entenda tot ab tot lo vari entendimen, y metatz lo cor e la men; e si vos no havetz poder d'entendre celuy e vezer, 695 ya nous dovetz vergoygnar de los plus sabis demandar, que asatz deu haver major vergoygna cel qu'a dezhonor y es de demandar s'atrai 700 que aicel qui demandan vai, car nuls es qui sapcha tan q'us autre no sapch' atrestan. Doncs chascus en la sa obra per aytal razon se cobra, 705 quar cert ben fora fortz cauza q' us hom hagues en cor clauza tota l'esciens'ab lo sen; mas ben crei que no ha talen d'apenre qui no demanda 710 totas cellas res a randa las qals per se meteys no sab, e qui d'ayso tem alqun gab, quar nulls pot saber per se sol totas las res q'ama ni voi. 715 Per ço qu'aiatz major menbransa vos donarai aytal semblansa del parlar qui en doas rimas cor, si con l'an dich li trobador, si con «leial», «chascun», «talan», 720 «fin» e «chanson» e «vilan»; e pot hom dir encara isi: «Leiau», «tala», «villa» e «fi», «chanso», mas aquest parlar jes con le primiers adretz no es. 725 Ara chascus entendeyre cui es sabers valeyre deu ben saber uimay si con aquest parlar vay, e con si deu aluoignar, 730 abreviar e variar; e chascus qu'es fis trobayre nol deu de sa rima estraire, ni de la sa drecha via per rima qui obs li sia. 735 E si ell comensa chanson, deu continuar sa razon en aysi com le comensa, si ell no vol far fallensa; car may mi play e agrada 740 razos ben continuada que mot qan alcus los entresca ab rimas e entrebesca; e si en la tersa persona le comence, la razona 745 tota d'aycella maniera que le comensa e l'enquera; e si enl prim' o en segonda, doncha ops q'aisi responda, e celui nombre q'el en ver 750 y comensa deu mantener. E nulls per proensal diga alcun mot frances, qar eniga es aytal parladura dir ab la proensal, ses mentir; 755 e a chascun verb son conduch y don segon que l'ha construch per los oblics e per los retz si con enquier lo sieu dretz, con s'estay en aluoygnamen, 760 encara en abreviamen. Eu voil qe visi barbarism, no y meyta ni solecism, tot que mant trobador prezat y han en lur chantar pauzat, 765 mas per aqo s'en escuzon qar qan alcus i fai lo son chantan lo pot abreviar, si con se tayn, e aluoygnar. En vuoill qe en la scrichura 770 meta primamen sa cura. Encara sia perceubutz que meta los accens agutz els greus si con s'esthai en celui chantar qe fay, 775 en lonch chantar no se luoygn: mas ieu ami que se poygn de trobar razon tan gaya e tan prima q'a totz playa. Oymay chascus entendenz 780 deu saber verayamenz qals es l'avinenz parlars qu'es pro grazitz en chantars, e si con lo deu retrar le bos trobayre e menar 785 e si con se deu penre gach enl trobar de celui empach de cui hai dith e parlat e mei q'ieu sai razonat. E per ayso finiray 790 mon acort com mell sabray en aysi con lo comensey, qar, per cert, aysi far dey si eu vuoill ies prezumir de ben lo mieu lavor finir, 795 em torn vas lo seygnor Dieu a lei d'ome de pecat grieu, qar si diray o hay ren dicha qui per luy sia contradicha, lui prech qe m'en deja donar 800 lo sieu perdon e autrejar. E sopley totz vos, aman, que qan vos a mi don denan seretz, dejatz clamar pro me, qar ieu mi muer: Merce! merce! 805 e qar il mi donec conort e gieygn de far aquest acord.