Twintigste Les.
Reading edition
Eenige nieuwe voor- en achtervoegsels.
Uit de “Internacia Scienca Revuo” van December 1910 blijkt, dat de commissie voor het samenstellen van wetenschappelijke en technische woorden, de navolgende nieuwe voor- en achtervoegsels heeft aangenomen, n.l.:
Het voorvoegsel hiper-.
Het hiermede samengestelde woord (werkwoord) beteekent: doen op de uiterste, meest werkzame manier datgene, wat door het grondwoord wordt uitgedrukt, bijv.:
saturi = verzadigen, hipersaturi = oververzadigen.
flui = vloeien, hiperflui = overvloeien.
Het voorvoegsel mis-.
Het hiermede samengestelde woord (werkwoord) beteekent: slecht, verkeerd of bij vergissing doen datgene, wat het grondwoord aanduidt, bijv.:
kompreni = verstaan, miskompreni = misverstaan.
kunigi = verbinden, miskunigi = verkeerd verbinden.
Het voorvoegsel retro-.
Het met retro samengestelde woord (werkwoord) beteekent het doen eener handeling of beweging, tegengesteld aan die, welke door het grondwoord wordt uitgedrukt, bijv.:
iri = gaan, retroiri = teruggaan.
doni = geven, retrodoni = teruggeven.
Dit voorvoegsel is gemaakt ter voorkoming van verwarring met het voorvoegsel re, wat beteekent: opnieuw de handeling verrichten in het grondwoord uitgedrukt.
Het achtervoegsel iv.
Het met iv samengestelde woord (bijv. n.w.) beteekent dat datgene, wat er nader door omschreven wordt, in staat is de handeling tot stand te brengen, door het grondwoord (altijd bedrijvend werkwoord) aangeduid, bijv.:
konduki = geleiden, kondukiva = geleidend.
izoli = isoleeren, izoliva = isoleerend.
Het achtervoegsel iz.
Het hiermede samengestelde woord (werkwoord) beteekent: (in werkelijkheid) insmeeren met, inwrijven met, voorzien van, bijv.:
gudro = teer, gudrizi = teeren.
oleo = olie, oleizi = olieën.
In de figuurlijke beteekenis dient men evenwel het achtervoegsel um te gebruiken.
Het achtervoegsel oid.
Het hiermede samengestelde woord (bijv. n.w.) drukt uit dat datgene, wat omschreven wordt, een overeenkomstige vorm of aanzien van het grondwoord vertoont, bijv.:
sfero = bol, sferoida = bolvormig.
arbo = boom, arboida = op een boom gelijkend.
Het achtervoegsel oz.
Het met oz samengestelde woord (bijv n.w.) beteekent dat datgene, wat er door uitgedrukt wordt, een zoodanige hoeveelheid bevat der stof, door het grondwoord aangeduid, dat daardoor de eigenschap of het aanzien verandert, bijv.:
ŝtono = steen, ŝtonoza = steenhoudend.
kalko = kalk, kalkoza = kalkhoudend.
fero = ijzer, feroza = ijzerhoudend.
Leer van buiten:
raso ras
rizo rijst
pelvo bekken, schaal, kom
metio ambacht, beroep
fenomeno verschijnsel
betulo berk
fantomo spook
cinamo kaneel
kavo kuil, holte
kliento klant
roso dauw
gazo gaas
vesperto vleermuis
falko valk
eĥo echo
simio aap
kalkano hiel
pensio pensioen
tombo graf
temo onderwerp
rimeno riem (leer)
apetito eetlust
deserto dessert, nagerecht
farmo hoeve
krepusko schemering
brido toom, teugel
fripono schurk
bukedo ruiker, bouquet
koto slijk, vuil
ŝlimo modder
kulo mug
pugno vuist
limo grens
vipo zweep
aviatoro vliegenier
vosto staart
peĉo pek
bruto vee
celo doel
pasero musch
fazeolo boon
trabo balk
akcepti ontvangen
streko streep
leŭtenanto luitenant
modesta bescheiden
scivolema nieuwsgierig
nuntempe thans
freneza krankzinnig, gek
nuda naakt, bloot
griza grijs
nei ontkennen
ĉarpenti timmeren
inciti prikkelen, tergen
sufoki verstikken
turmenti kwellen, pijnigen, martelen
vagi zwerven
buĉi slachten
fandi smelten, gieten
forĝi smeden
apogi leunen
tedi vervelen
civilizi beschaven
sonori klinken
fajli vijlen
pumpi pompen
plugi ploegen
linii linieeren
nomi noemen
kribri ziften, zeven
filtri filtreeren
erpi eggen
superi overtreffen
sveni bezwijmen
halti stilhouden, ophouden
grimpi klimmen
viŝi vegen, wisschen
fosi graven
miksi mengen
enhavi bevatten
arogi aanmatigen
Vertaling:
Parfumisto, aera, brilo, brili, fluidaĵo, fulmotondro, duoninsulo, ĉielarko, sunkuŝiĝo, duonfrato, forĝisto, oroza, arĝentoza, hipervarmigi, brulebla, bruliva, salizi, misaŭdi, simioida, inferoida, retrodoni.
Vertaal in Esperanto:
Vergulden, teruggaan, terugzenden, opnieuw zenden, terugbetalen, opnieuw betalen, zich belachelijk maken, een klein hongerig meisje, beschaving, krankzinnigheid, vervelend, schurkenstreek, muggebeet, bescheidenheid, ambachtsman.
Vertaling:
La patro dividis inter ili ĉion, kion li posedis. Ŝi metis glacion en mian glason. Mi ĵus ricevis leteron de mia familio, kiu petas, ke mi tuj revenu hejmen. Sur la ŝtuparon, kovritan per irtapiŝo, la servistino faligis la malpuran akvon. Kvazaŭ morta ŝi falis teren. En somero la salmoj naĝas en la riverojn; post kelkaj semajnoj ili renaĝas en la maron. Ili foriris dum la suno ĵetis sian lastan radiaron sur la kamparon. Laboradu, la laboro donas la plej certan renton. Ŝi gajnis sufiĉe por vivi per kudrado, lavado aŭ ia alia laborado. Simio estas tre scivolema kaj ĝi faras ĉion, kion ĝi vidas. Ne turmento viajn instruistojn, sed klopodu, kontentigi ilin per via laborado. En Ĥindujo estas manĝata multe da rizo. Por juĝi juste, oni devas scii ĝuste, kio okazis. La trompisto logis multe da klientoj, ĉar li loĝis en belega domo. Tiu malsaĝa knabo metis pecon da peĉo en sian poŝon. La hundeto kuris tien kaj reen (af en aan). Ŝi rakontis la sekreton al unu el siaj fratinoj kaj tiam mi baldaŭ sciiĝis. Oni devas aerumi, ĉar oni preskaŭ sufokiĝas tie ĉi pro la fumo.
Vertaal in Esperanto:
Door kouvatten heeft zij haar stem verloren. Hij is een vervelende vent. De man zeept zijn gezicht in en scheert zich daarna. Wilt gij mij uw manchetknoopen laten zien? Ik verzocht eenigerlei opheldering. Zeep zal een neger niet wit maken. Laat Johan komen om mijn koffer te dragen. Men richtte in het park een standbeeld van den koning op. Om de bloemen te plukken, bukte hij zich voorover. Een driedubbele draad zal niet spoedig breken (vaneenscheuren). De arbeid maakt de menschen moede en de menschen, die werken, worden moede. Het meisje maakte hare wangen wit met krijt. Niet alle menschen hebben een edel karakter. Alle personen, die willen, kunnen zonder betaling binnengaan. Zwitserland zal altijd het mooiste land van Europa blijven. De vrouw zei, dat zij voorheen drie kinderen had, en nu geen enkel meer. Hij keek achterom en zag niemand. Als men tot hiertoe Esperanto geleerd heeft, moet men ook verder studeeren. Denk er om dat de examens voor Esperanto jaarlijks moeilijker worden.
Lees- en Vertaaloefening:
LA KULERETO.
(Daŭro kaj fino).
Tason da kafo kaj pasteĉeton! La postulitaĵo estas alportita. La sinjoro manĝas.—Se vi volas, mi montros al vi ĵonglon, li diras al la servanto, alvokinte lin. La servanto ridetas.—Rigardu: ĉu tio ĉi estas kulereto?—Jes, sinjoro.—Kie do ĝi estas nun? demandis la sinjoro, rapide kaŝante la kulereton en la poŝon.—En via poŝo.—Ne, ne en la mia, sed en la poŝo de tiu ĉi juna sinjoro. La servanto, senvole returnas sin al la dando. Tiu ĉi suprensaltas.—Volu, sinjoro, elpreni la kulereton el via poŝo, turnas sin al li la nejuna homo. Vole-ne-vole la dando enŝovas la manon en la poŝon kaj eltiras la kulereton.—Nu, vi estas vera ĵonglisto, li rimarkas konfuzite.—Jes. Prenu por la kafo; la brando estas pagita, diras la ĵonglisto, ĵetante moneron sur la tablon, kaj foriĝas, akompanata per salutoj de la mirigita servanto kaj forportante la kaŝitan kulereton.
(El Fundamenta Krestomatio.)