Militaire gebeurtenissen.
Reading edition
By de fransche revolutie in 1790 als de zogenaamde sans-culotten deze streeken bedreigden, hadden de Franschen een kamp soldaten in de Neering, en als in 1790 de franschen generaal Compaire voor Venlo verscheen, liet hy aan Paulusse Weert, eene brug over de Maas slaan van pontons, waarvan op de oevers de spooren nog zichtbaar zyn.
De franschen verschenen en verdwenen in die jaaren totdat in 1795 het land door dezelve wierd in bezit genomen en de republiek veele assignaten in omloop gesteld had, die geheel hunne waarde verloren, en waarvan er in veele huizen nog aanwezend zyn. De generaal Laurent nam Venlo in.
De militaire doortochten zullen wy aan het einde van dit kapittel laaten volgen, en eerst gewaag maaken van eene schermutzeling die in 1814 in de gemeente plaats had, tusschen de fransche bezetting van Venlo, en de geallieerde troepen.
Den 9e April 1814, om circa 1 uur, deeden de franschen die door de geallieerde troepen in Venlo belagerd waaren, eenen uitval, om zich te Steyl meester te maaken van een magazyn levensmiddelen voor de vesting Wezel bestemd, hetwelk te Steyl was gelost geworden, omdat den aannemer dezer goederen het niet meer waagde dezelve naar de bestemming te brengen, uit oorzaak de cosakken reeds over de Rhyn gekomen, de weegen onzeker maakten.
Deze krygsmagt, bestaande uit voetvolk en grof geschut, was reeds over de Hoogstraat te Tegelen gekomen tot achter het pastoreele huis, als de vrywillige jaagers van Berlyn de Kaldekerker berg afkwamen, en zich in tirailleurs op den Beeten vertoonden. De franschen trokken dan tot voor het posthuis in het dorp, en eenen tambour, om zich beter te doen hooren, beklom eenen hoop schanssen die voor Beeckmans deur stond om alarme te slaan. Nauwelyks had hy wat geroeffeld of eenen pruissischen jager mikte op hem en schoot door zyn trommel.
Dan trokken de franschen op het kerkhof alwaar zy hevig op de Pruissen vuurden, terwyl zy door de kerkmuur goed bedekt waaren, maar de Pruissen kwamen, al nader en nader, zodat de franschen goed vonden van te retireeren, maar zy vonden van de kant van het dorp de barrier van het kerkhof gesloten, en moesten derhalve over de muur terug-wyken.
Naby de Mert stonden twee veldstukken die hunne retirade dekten, en deze schoten hevig met mitraille op de Pruissen, dog hebben geen andere schaden veroorzaakt, als twee canadas boomen te hebben afgeschoten die op den boord van het Meulepeske stonden.
Zo als het gewoonlyk by dergelyke aanvallen gaat, was alleman niet in huis, en wierd den timmerman Henrik Roemen door eene kogel aan het hoofd getroffen en zyn leven in gevaar gesteld. Niettegenstaande het hevige geweer- en canonsvuur, vervoegde zich pastoor Freybeuter by Roemen om hem de H. sacramenten te administreeren. H. Roemen leeft nog, en draagt steeds het lidteken van zyne kwetsing.
De Franschen hevig gevolgd door de Pruissen retireerden langsaam op Venlo, maar gekomen tegen over een dennenbosje achter de Lings, kwam er zo een hevig geweervuur uit dit hout, dat de Franschen na groote verliezen de heerbaan verlieten en naar de kant van de Maas zich vervoegden, om zo langs de Wilderbeek zich onder het geschut van Venlo te beveiligen.
Dezen laatsten aanval maakte smertelyke verliezen in de Fransche rangs, dog de dooden en gekwetsden wierden alle door hun opgenomen, en naar Venlo gevoerd.
Het was op dien oogenblik dat een escadron Zweedsche geel Hoezaren van Bracht over de heyde den Potdyk afkwamen, om de Franschen de pas aftesnyden, maar het geschut van de wallen der stad was zo hevig dat de Franschen zonder verder onheil de vesting binnentrokken.
Het verlies der Franschen in dezen schermütsel is nooit bekend geworden, maar is dog zeker dat de voerkarren die de uitval troepen hadden medegenomen om te Steyl het magazyn op te laaden, met dooden en gekwetsden zyn gevuld geworden.
Eenen oberjäger van Berlyn, aan de Mert, doodelyk geblesseerd, wierd door eenen inwoner (Merter Boer) op eene kruikar naar het dorp gevoerd, en alhoewel de dood op de lippen, schoot hy nog zyne carabyn los op de Franschen, zodanig was hunne verbittering. Dezen moedigen soldaat is met twee Franschen op het kerkhof te Tegelen begraven.
De Cozakken die te Belfeld op den kerkhof gekampeerd waaren, namen ook deel in dit gevecht, maar hielden zich uit voorzorg wat terug.
S’anderdags en wel Paeschdag, namen de Pruissen het fransch magazyn te Steyl in beslag, en lieten de goederen over de heyde naar Wachtendonck brengen.
De Pruissischen oversten liet ook de maire Kamp, den adjoint M. Thiersen, en de canonik Canoy naar Geldern overbrengen om aldaar over de aanwezendheid van een fransch magazyn te Steyl verhoord te worden.
Deze heeren, op het Raadhuis te Geldern bewaard, ontviengen van Geldersche inwooners veel bewyzen van vriendschap, en zyn dezelve na eenige dagen afwezendheid vrolyk en wel te pas in Tegelen terug gekomen.
Het in beslag nemen van dit magazyn heeft in latere jaaren nog tot een proces aanleiding gegeven, waarin verscheidene Tegelsche inwoners als getuigen te Maastricht zyn verhoord geworden.
Den ouden koster en schoolmeester Jan Denissen die op het kerkhof woonde, heeft het gevecht van Tegelen door volgende verzen beschreven.
De bataille van Tegelen welke voorgevallen is op Paaschavond den 9 april 1814.
1. Komt vrienden die hier staan in t’ rond, Hoort wat ik singen zal. Het dient dog niemand tot affrond, Het is in het generaal. De franse waaren uitgerükt, En is haar dog niet wel gelükt De Pruissen wierden dat gewaar Die stonden daar al klaar. 2. De Pruyssen waren dog niet dom, Dat zult gy nu verstaan. Zy schooten den Tamboer door de Trom Die stond gereed te slaan. Aan het Posthuis op den wal, Daar gebeurden dit geval; Den Tamboer viel overück, Dat was voor hem gelück. 3. Op Paaschavond wilt verstaan, Ving de Batalie aan, En is franzosen niet wel gegaan, Gelyk gy zult verstaan. Te Tegelen op den kerkhof dan, Daar kregen de snaken proef daervan, Dat donderden, kraakten gaven vuur. Fransoos kwam in t’ getruur. 4. De Pruyssen stormden met geweld, Doen gieng den hagel aan, En wierden meester van het veld, Gelyk gy zult verstaan. Zy waaren maar vyf es zestig man, En sloegen de franschen nog daarvan, En dat was haar groot verdriet Dat selden selden ook zo geschied. 5. Den küster stond in dit geval Verslagen en verbaasd, Dat knapten en kraakten overal, Jandorie wat dat raast, De kogels vlogen door de logt Zo dat hy maar een schuylplaats zogt, En dagt wat drommel saperloot. Nu blyf ik zeker dood. 6. De fransse maakten retiraat En dat met groot gedruis, En sprongen als half disparaat De steenen van de muur. De poort was haar niet wyt genoeg, Zy hebben het over de muur gezogt. Frans, avans, dat was gedaan, Zy kosten niet meer bestaan. 7. De fransse vleugden naar het veld Al maar naar hun grof geschut. De Pruyssen volgden met geweld Gelyk water door een geut. Zy schooten veel fransozen neer, Dat was voorwaar nog geen plasier, Hun dooden hebben zy opgevat En voerden ze naar de stad. 8. De fransen maakten geen geraas, Gelyk gy hooren zult. Zy wierpen haar dooden in de Maas, Die was nog niet gevult. En die dit lietjen heeft gedicht Dat was een manneke viel wat ligt En is dog uit dit Vaderland Syn Naam blyft onbekant. (Letterlyk van het originaal overgedrukt).
Om nu op de cosakken terug te komen, zullen veele zich nog in de gemeente herinneren hoe deze dagelyks door Tegelen kwamen, om voor het opgaan der zonne tot aan de 3 Croonen te gaan zien, of er geen fransouskis uit Venlo eenen uitval maakten om uit de omliggende dorpen te gaan levensmiddelen binnenbrengen.
De franschen dit zeer goed wetende, hadden in eene zekere nagt, eenige soldaten in de 3 Croonen geposteerd om de cosakken te overassen, en als deze ’s morgens hunne gewoonlyke vraag deeden aen de gezusters Bavaux, nikske fransouski, schooten de fransosen door deur en venster, en maakten eenen cosak gevangen, die met groote vreugde te Venlo wierd binnengebragt. Na deze overrassing wierden ze voorzichter en lieten de zon eerst goed schynen, voor en alleer zy zich naby de vesting waagden. Men moet overigens de cosakken regt doen wedervaren, dat zy hun kamp goed bewaakten, en hebben de franschen dikwils getracht, hun van alle kanten te overassen, maar de vedetten van de bergen[2] ontdekten ze weldra, en dan was allesdadelyk in rep en roer. Het gebeurde eens dat eene fransche colonne ’s nagts uit Venlo trok langs Blerick Baerlo te Kessel over de Maas, om de cosakken langs Schelkesbeek in de rug te vallen, maar in de verte ontdekt, vlugtte het kamp dadelyk naar de Brachter heyde. Eenen enkelen cosak die de boeren de Meelzak noemden, omdat hy eenen witten mantel droeg, was nog teruggebleven, om een groot stuk ossevleesch voor de soep bestemd niet in de strik te laaten.—In den haast, nam hy de osserib tusschen de tanden, sprong te paard, en kwam juist uit het stof als de franschen zich vertoonden.
De cosakken kwamen dagelyks in Tegelen en waren somtyds zo onbeleefd, een bedlaken, een heemd, of ander wit goed, te droogen hangende, aan de lance te steeken en zo by vergeet mede te nemen. Alles wierd onder de zadel geriemd, maar vrouwen onderrokken dienden voor mantels zonder mouwen. Jenever met peper in, was hunnen liefsten drank; het waaren in het algemeen sterke menschen, en byzonder goede ruiters.
In 1830 den 10 November, kwam het corps van den belgischen generaal Daine in Tegelen post vatten, om zich van Venlo meester te maaken. Hetzelve bestond uit een bataillon van het 11e regiment linie, eene ½ battery Brusselsche artillerie, 78 cosaques de la Meuse en verscheidene corpsen vrywilligers van Luyk, Doornik, enz.
De vesting, dezen onverwachten aanval onbekend, was in volle vertrouwen nog open, zodat er eenen cosaque de la Meuse, namens A. Düfhauss, met vollen toom de stad binnen reed, en gevangen genomen wierd. Na onmiddelyk de bruggen te hebben opgehaald, schoot de artillerie van de wallen op de Belgische troepen die aan de Wilderbeek op de groote weg halte maakten. Den eersten schot trof het paard van eenen cosak de la Meuse, namens Brassiné, welke naby Stevenhuisje voltigeerde, en de tweede schot doode het paard van den doctor Buys, welke op Wilderveld met generaal Daine zich geplaatst had, om de vesting van naby te kunnen in oogenschyn nemen. Onmiddelyk daarna verlieten de troepen de groote weg, en trokken achter Wilderhof en naar de kant van de Maas, om niet zo zeer aan het geschut blootgesteld te zyn.
In den avond logeerden een gedeelte der Belgische troepen op Tegelsch grondgebied, en de staf met generaal Daine vestigde zyn hoofdkwartier in het dorp. Den 11 November ’sanderdags, als zich de vesting overgaf, nam generaal Daine bezit van de stad, en de troepen wierden gecaserneerd.
Een gedeelte der Nederlandsche bezetting passeerde den 12 November door Tegelen als krygsgevangene om naar Ath in Belgien te worden geinterneerd en zyn in 1831 te Schriek by Antwerpen uitgewisseld tegen Belgische krygsgevangene die in Holland sedert de gebeurtenissen van 1830 en 1831 aldaar verbleven.
In 1831 zyn in den tiendagigen veldtocht te Tegelen geene andere gebeurtenissen voorgevallen, als dat de garde civique is opgeroepen, die in Helden en Meyell is gecantonneerd geweest.
Ten allen tyde zyn er veele militaire doortogten te Tegelen geweest, zodat de gemeente veeltyds met inkwartering overladen was, byzonder onder het fransch keyzerryk als den oorlog uitbrak tusschen Frankryk en Rusland. Wy zullen er hier eenige aanhalen, die nog in allemans geheugen zyn.
In 1812 en 13 als de fransche armée naar Rusland trok, kwamen verscheidene corpsen door Tegelen, en geduurende deze jaaren was de gemeente zelden zonder inkwartering. Dikwils logeerden verscheidene huizen, tot 30 soldaten, en byzonder by de laatste doortogten, bestaande uit de garde regimenten te paard van keyzer Napoleon, en die van de keyzerinne, waren dagelyks alle huizen overladen van inkwartering. Onder deze troepen, muntden byzonder uit de Poolsche garde lanciers die ryk gekleed waaren, en byzonder goed gemonteerd. By de terugkomst, van de franschen uit Rusland, was het nog erger, omdat onmiddelyk de cosakken en andere geallieerde troepen er op volgden. De laatste franschen die door Tegelen passeerden, was de bezetting van Hamburg die in 1815, als reeds de geallieerden Parys hadden ingenomen, onder het bevel van den hertog van Tarente naar Frankryk terugkeerden.
Een regiment pupils, alle jonge soldaten, hielden by deze gelegenheid 2 rustdagen in Tegelen.
In 1815 voor en naar de groote slag van Waterloo, waren er nog doortogten van soldaten, en daar destyds Tegelen nog in bezit was van Pruissen, hebben verscheidene inwoners als landwehrn-mannen onder de wapens moeten komen, en tegen Frankryk marcheeren, als Nicolas Ronck, Jacob Ronck, Herman Houba, Joachim Dreessen, Lambert Kessels, Hubert Thiessen, Henrik Faessen, H. Ewalds, Frans Glaasmacher, Leonard Teurlings, en Peeter Leenaerts. In de winter van 1815 à 1816, kwam er ook een schip de Maas af, geladen met franschen brandewyn, Cognac en Rhum hetwelk door pruissische soldaten vergezeld was. De vaten wierden op Steyl gelost, en in de hevigste koude van Kersmis in kleindere vaten omgetapt en zo verder per as vervoerd.
In 1830 als de Belgische onlusten uitborstten, zyn verscheidene regimenten curassiers en voetvolk uit Holland komende, door Tegelen getrokken op Maastricht en Luyk. In 1881 verscheen ook eene compagnie vrywilligers van het corps van Mellinet, onder het bevel van colonel de Millisini de Sautel, die eene maand te Tegelen zyn ingekwarteerd geweest.
De doortogten in den russischen oorlog zyn zeer drukkend geweest voor de inwooners, en de meeste boeren weeten nog van 1813 en 14 te vertellen, terwyl zy steeds byvoegen, vreede gaet boven al.