Van 1265 tot 1860. (continued 2)

Uit deze tijden dan, vinden wij, onder anderen, ten raadhuize van het jaar 1580 den staat der pastorie goederen; van 1581 een register van resolutien en publicatien tot het jaar 1588; voorts van het jaar 1581 eene acte van interdictie door Burgemeester en Schepenen der stad aan den Bailluw, om voor de vierschaar als Procureur te fungeren; van 1582 de acte van afstand van het St. Ursulaconvent door de conventualen tegen genot van pensioen, benevens den staat van eigendom en de revenuen aan het convent behoorende en verbonden; voorts van dit jaar de copij eener dispositie der Staten van Holland, waarbij subsidie wordt verleend ten beloope van 600 pond van 40 grooten, ter bestrijding der onkosten voor het eerste na 1575 gedragen in het diepen, ontruimen en opmaken van de have en kade te Oudewater, benevens de voorwaarden en het Proces-Verbaal van verpachting van den accijns op de bieren binnen de stad, voor de som van 1000 Gulden van 40 groot het stuk, en een idem van het jaar 1584 tot 1585 van 1500 Gulden.

Men maakt dus alligt met ons de opmerking, dat de stad in bloei begon toe te nemen, onder anderen:

1^o. hieruit, dat de Staten nu slechts subsidie gaven voor het bestrijden der stads verbeteringen,

2^o. omdat reeds de accijns op het bier zoo aanmerkelijk hoog zijnde, de consumtie zeer groot moet geweest zijn, en

3^o. dat ook de Gemagtigden uit Oudewater in het jaar 1583, weder voor het eerst na het jaar 1575 zitting in den Hoogen Raad namen.

Zoo vinden wij onder de gemeente-archieven, eene originele acte van volmagt voor de Burgemeesters der stad, om op den 21 Maart 1583 te verschijnen in ’s Gravenhage en te beraadslagen overeenkomstig de begeerte der Staten, volgens vooraf gedane mondelinge in schriftelijke mededeelingen van Mr. Paulus Buys, Advokaat van Holland, hoogstwaarschijnlijk betreffende de benoeming van Willem den I. tot graaf dezer landen.

De titel van graaf heeft de prins echter niet verworven, omdat eenige gewesten er tegen waren.

In April 1583 was men van Oudewater weder onder de steden, die geroepen waren om zeker renversaal den prins over te leveren en dit met het geheimzegel te bezegelen.

Op de verdediging des lands, was men insgelijks meer dan ooit bedacht, immers men ontwaart dit uit eenen anderen beschrijvingsbrief, van wege de Staten van Holland, waarbij Oudewater wordt uitgenoodigd ter dagvaart te Dordrecht, op den 16 October 1583, ten einde gezamelijk, met die van Zeeland en Utrecht te besluiten, over eene leening van 125,000 ponden, tot onderhoud van 10,000 soldaten, 1000 ruiters en 1000 pionniers. Zoodanig was de zorg van den Prins en de Staten voor de jeugdige republiek, zelfs schreef de Prins nog in het jaar 1584 aan de Officieren en Burgemeesters, en daaronder bij name Oudewater dat zij alle oproerige en verdachte personen uit hunne steden zouden bannen en geene van elders innemen, dan alleen zij, die van behoorlijke getuigschriften voorzien waren en den eed van getrouwheid aflegden.

Die voorzorg belette echter niet, dat spoedig na dit bevel, de persoon van Balthazar Gerards tot in het hof van den Prins wist door te dringen en op den 10 Julij 1584, verraderlijk den Prins van het leven beroofde.

Voorts verschoonde Oudewater nevens de kleine steden zich, om dezelfde reden, tot het niet bijwonen der begrafenis van den Prins. De Staten namelijk hadden bevolen, dat die teraardebestelling op de plegtigste wijs zoude geschieden, en onder anderen zouden er twee gemagtigden van iedere kleine stad tegenwoordig moeten zijn, gekleed in lange rouwmantels en ieder hunner weder vergezeld van hunne boden, die achter hen moesten gaan met een zwarten mantel omhangen waarop of op de borst de bus der stad moest aanwezig zijn.

Maar vervolgen wij den algemeenen loop van zaken. De koningin van Engeland stond eerlang de Staten bij, met eenige duizenden krijgslieden, onder bevel van den Graaf van Leycester, maar hij rigtte weinig tegen de Spanjaarden uit, en daar hij een slecht en heerschzuchtig mensch was, onder schijn van godsvrucht den baas zocht te spelen, niet alleen naar het Stadhouderschap trachtte, maar zelfs de opperste magt in het land uitoefende, benoemden de Staten Prins Maurits, zoon van Willem den I, spoedig tot opvolger zijns vaders.

Leycester aldus teleurgesteld, keerde spoedig weder terug, hoewel de krijgslieden nog eenigen tijd bleven.

Woelig was dus de tijd en schadelijk voor de kleinere gemeenten, die de lasten van den krijg zeer zwaar te dragen vielen. De Staten van Holland zonden dan ook op den 17 Augustus 1584 eene aanmaning aan de stad Oudewater tot voldoening van 250 pond, als aandeel der gemeenten in den algemeenen omslag en contributie, ten einde in de groote lasten van den oorlog te voorzien.

Voorts werden insgelijks in verscheidene Hollandsche steden, tot bewaring derzelve, ingevolge besluit der Staten eenige knechten in waardgeld aangenomen.

Inmiddels sloeg in verscheidene steden de bezetting aan het morren, dat tot hevige dadelijkheid overging. Het krijgsvolk van den Staat, had zich al eenige jaren moeten vergenoegen met ⅔ hunner soldij, terwijl hun voor het overige gedeelte, schuldbrieven geleverd werden. Nu wilden zij volle afdoening en weigerden den Staten en Prins Maurits gehoorzaamheid, zich beroepende op den eed aan Leicester gedaan.

Maar Philips den II. zat insgelijks niet stil. Ook voor hem moest men steeds op zijne hoede zijn, doch in 1588 poogde men weder vrede te maken, en op de Statenvergadering, uit dien hoofde te ’s Gravenhage belegd, waren de gemagtigden van Oudewater weder tegenwoordig. Het schijnt echter, dat men meer en meer de meest mogelijke voorzorgen ter verdediging nam, ten minste de schutterij te dezer stede was in dezen tijd op een zeer actieven voet gebragt.

Utrecht zelfs, dat Oudewater zoo menigen keer met zijne troepen bevochten had, zond op den 22 April 1589 eene missieve aan die van Oudewater, waarin gemeld werd, dat de vijand omtrent 30 man sterk, den vorigen avond door Jutphaas neerwaarts gepasseerd was. Die van Utrecht verzochten daarin »Crysvolck” uit te zenden, het slaan der klokken ten platten lande als anderzins, ten einde de Spanjaarden betrapt en achterhaald mogten worden. De Stichtschen schreven voorts, dat ook zij hunne maatregelen genomen hadden.

Maar de toestand van het Spaansche leger in deze gewesten werd al zwakker en geringer, de troepen gingen eerlang hier en daar aan het muiten, en prins Maurits won door list en krijgsmagt een aantal steden.

Het was in 1598, dat Philips de II. overleed, en in de Spaansche Nederlanden werd opgevolgd, door zijnen zoon Philips den III.

De krijg duurde inmiddels voort. In het jaar 1600 had de groote overwinning door Maurits bij Nieuwpoort plaats, waarbij de Admirant van Arragon krijgsgevangen gemaakt werd. Men wilde nu van de zijde der Staten, dat deze niet dan met woeker zoude ingewisseld worden, en wij vinden dan ook in het archief der stad Oudewater van den 21 Januarij 1601, de copij van eene missieve, aan de Staten van Holland, houdende aanvraag van wege de algemeene Staten om eene naamlijst van al de krijgsgevangenen, om te kunnen worden ingewisseld tegen den Admirant van Arragon.

Wij mogen ons bij de punten hunner geschillen niet uitsluitend ophouden maar ons in het kort bepalen bij de uitwerkselen hunner twist.

De verdeeldheid won echter meer en meer veld en in het jaar 1608, werden de zaken voor den Hoogen Raad gebragt.

Weldra ontstond er nog een ander geschil, waarbij de Wethouders nader belang hadden en dat hen meer en meer genegen maakte tot hen, die van Arminius gevoelen waren; deze toch schreven der burgerlijke overheid het regt toe, om over kerkelijke zaken te oordeelen, daar Gomarus en de zijnen beweerden, dat men over kerkelijke zaken, in kerkelijke vergaderingen moeste beslissen.

De verdeeldheid ging echter met onzen stadgenoot niet ten grave; maar barstte spoedig in verschillende steden tot openbare beroerten uit.

Wij ontleenen aan het »historisch verhaal” kortelijk het volgende:

Het was op den 27 Februarij 1615, toen de resolutie van de Staten omtrent den kerkevrede in het licht verschenen, maar nog niet aan de steden overgezonden was, dat de predikanten, de Raat en Lijdius op het stadhuis ontboden waren, en gevraagd werden, of zij al dan niet van voornemen waren, zich daarnaar te gedragen.

Des avonds waren er eenigen van den kerkeraad bij Lijdius, en zij verhaalden, wat hun dien dag was voorgehouden, waarop men besloot aan de broeders, de predikanten te Amsterdam, en nog aan een andere »kercke” schriftelijk om raad in die aangelegenheid te vragen.

De Magistraat beantwoordde spoedig deze letteren, waarin hij de toedragt der zaak meldde, en zeide zonder kwade bedoelingen te zijn.

De gemoederen werden echter spoedig meer en meer verbitterd. Menigmaal gingen de oneenigheden tusschen predikanten, magistraat, burgers en militairen tot dadelijkheden over, zoodat wij ons genoopt gevoelen tot den draad der geschiedenis terug te keeren.

Men had nu te Oudewater en elders gezien, dat de onderlinge verdeeldheid niet alleen uitliep, op scheuring in de kerk, maar dat er insgelijks ongewone veranderingen in de regering der steden daardoor te weeg gekomen waren.

Ook had men den prins doen gelooven, dat de advokaat van Holland en de tegenwoordige regering de beperking van zijn gezag zochten; immers niet bewilligen zouden in zijne verheffing en dat de Contra Remonstranten daarentegen op een vergroot gezag van den prins gesteld waren. Geen wonder dus, dat men besloot op eene bijzondere wijs tegen hen te waken.

Veel, ontzaggelijk veel zouden wij nu nog over die oneenigheid kunnen schrijven tot in het jaar 1618, als wanneer prins Maurits zelf besloot verandering in den Magistraat van eenige steden te gaan maken, en zoo toog hij dan ook onder anderen in September 1618 naar de stad Oudewater waar hij eveneens verandering in de regering bragt.

De synode van Dordrecht werd in 1618 en 1619 gehouden, dat eveneens geruimen tijd een punt van verschil had uitgemaakt.

Wij moeten onze lezers nu opmerken, dat het 12jarig bestand met het begin van het jaar 1621 zoude ophouden, en nu begonnen de vereenigde Staten zich gereed te maken om verwerender wijs te oorlogen.

Het was eveneens in dit jaar, dat Philips de III. overleed, en dat zijn zoon Philips IV. hem in de regering opvolgde en spoedig werd nu de krijg weder hervat.

In het jaar 1647 overleed de zeer vereerde prins Frederik Hendrik en zijn zoon Willem de II. volgde hem spoedig op, maar reeds in het volgende jaar 1648 werd de vrede met Spanje gesloten. De vereenigde gewesten werden nu voor eenen vrijen staat erkend.

Veel bloed is er in dien krijg vergoten en de stad Oudewater had er in groote mate zijne treurige rol in gespeeld.

Wij zouden nu een tijdvak van een 30tal jaren met stilzwijgen kunnen voorbijgaan, waarin men den naam van de stad bijna noch in openbare, noch bijzondere geschiedenis vindt aangeteekend. Om den draad der gebeurtenissen echter niet te verliezen, moeten wij toch vlugtig den loop van zaken schetsen.

Nadat de vrede met Spanje gesloten was, behoefde men zoo veel krijgsvolk niet meer in dienst te houden; maar nu wilde de provincie Holland meer volk afdanken dan de prins en de overige provinciën, en de twisten, die hieruit ontsproten, waren spoedig weder allerhevigst.

De prins overleed echter in het jaar 1650, en eenige dagen daarna beviel de weduwe van eenen zoon, die men spoedig onder den naam van Willem den III. zal leeren kennen.

Na den dood, van den Spaanschen koning Philips den IV. maakte de fransche vorst Lodewijk de XIV., die gehuwd was, met eene dochter van den overledenen Philips, aanspraak op de Spaansche Nederlanden, waarin hij ook dadelijk eenige veroveringen maakte.

De Staten nu, wilden Lodewijk niet gaarne tot nabuur hebben en wisten een verbond te sluiten met Engeland en Zweden, ten einde Lodewijk XIV weder met Spanje te verzoenen. De vrede kwam dan ook terstond tot stand; maar Lodewijk was hierover op onze Staten zeer verbitterd. Hij was echter te loos, om hun terstond den oorlog aan te doen; eerst moest hij het verbond tusschen Engeland en Zweden met de Staten hebben vernietigd, eerst poogde hij de Staten er van af te trekken, doch toen hem dit mislukte, beproefde hij het met Engeland, dat gemakkelijker ging. Ja, Karel liet zich zelfs door Lodewijk overreden om met hem ons te beoorlogen.

De twee vorsten, wisten nu Zweden insgelijks aan hunne zijde te brengen, en daarenboven spanden zij nog zamen met den Bisschop van Munster en den keurvorst van Keulen, ten einde met vereende magt ons land te overrompelen en te verdeelen.

Duister was dus het vooruitzigt. Wel sloten wij een verbond met onze oude vijanden, de Spanjaarden, maar die waren nu te magteloos, om er veel van te kunnen verwachten. Men zocht zich te wapenen, maar het was weder inwendige verdeeldheid, die dit grootelijks verhinderde. De oneenigheid ontsproot ter oorzake van den Prins van Oranje, die toen nog geene staatsambten bekleedde, dat velen, en inzonderheid het gemeen, zeer mishaagde.

Eindelijk stemde men echter toe, dat de Prins voor eenen veldtogt, den veldtogt, die nu aanstaande was, en ook Oudewater zoude beroeren, zou worden bevorderd.

Wij moeten dit echter eenigzints breeder uiteen zetten.

Het Sticht was nu bijna geheel in de magt der Franschen en ook Montfoort werd den 25 Junij 1672 met een 150tal van hunne musketiers bezet.

De prins was met zijne troepen naar beneden afgezakt, en de Hollandsche posten alom bezettende, beval hij den grave Willem de Hornes, (ook de graaf van Hoorn genoemd) om zich een uur beneden Oudewater te legeren.

De stad bevond zich intusschen in de uiterste verlegenheid, en geen wonder, daar er binnen hare wallen noch oorlogsvoorraad, noch garnizoen, noch een genoegzaam getal burgers ter verdediging waren. Men begrijpt dus ligtelijk, dat men vreesde den moedwil der vijanden ten prooi te zullen worden. Om hierin echter zoo goed mogelijk te voorzien zond de magistraat aanstonds een persoon naar Utrecht om aldaar te verblijven, met aandacht alles gade te slaan en vandaar, der stede regering omtrent den stand van zaken te verwittigen, met en door de posten die zij daartoe van plaats tot plaats hielden; alzoo ontvingen zij op verscheidene uren des daags kondschap.

Intusschen verzuimde men alhier niet, Gecommitteerden naar ’s Gravenhage te zenden; niet alleen om beklag te doen, over hunne afsnijding van de gemeene defensie; maar eveneens om te verzoeken, dat in de benarde veste het noodige garnizoen en oorlogsammunitie bezorgd werden; tevens ook aandringende op eene spoedige herstelling en verbetering van de stads wallen en sterkten; men beval den Gecommitteerden voorts, te zeggen, en de Raden te doen overtuigen van de gewillige genegenheid der burgerij voor vaderland en stad, die zich bereid toonde goed en bloed te wagen.

Voorts verlangden de afgezanten te willen weten, indien hun de magt tot tegenweêr ontbrak, hoe de autoriteiten der stad zich te gedragen hadden, als de vijand Oudewater naderde, zijn legerschare zich voor de veste ontplooide, en haar opeischte, daar zij den eed van getrouwheid aan den staat hadden gedaan, en zonder hunne kennis geen ander Heer aannemen konden. Op het eene zoo goed als op het andere, ontvingen zij echter weinig troost en raad. Men besloot dus naar den prins te gaan, die met zijne troepen te Bodegraven lag, maar de verwarring, die in de gemeene zaken heerschte en den geringen tusschentijd die men had, om te overleggen wat men doen zoude, deden hen ook van hier onverrigter zake wederkeeren.

Hagchelijk dus was den toestand binnen de verzwakte muren; wel is waar lag de graaf van Hoorn met de zijnen omtrent een uur afstands van het stedeken bij de Wierinkken en derzelver sluizen, kunnende hij daardoor Oudewater en omtrek deels onder water zetten door middel van den Yssel, wanneer er slechts water genoeg in opvloeit, maar gelijk de zorgeloosheid dier tijden, de veste had doen vervallen, als niet bedenkende, ja bijna onmogelijk achtende, dat eenig vijand tot zoo ver zoude kunnen inboren, zoo was er in de stad bijna geen krijgstuig, dan slechts in een »vervuilden hoek” een paar oude ijzeren stukken, en eene koperen goteling van vier pond; buskruid bezat men niets. De magistraat zond naar deze en gene plaats om eenige tonnetjes te koopen, doch ijdel was hunne poging, alleenlijk zond de persoon; die te Utrecht op kondschap lag, nog een tonnetje van ongeveer 80 ponden. Wanneer alles in de wapenen kwam, kon de burgerij ter naauwernood 5 à 600 man uitmaken, anders konden de 2 compagnien niet boven de 300 mannen uitleveren.

Men wachtte echter nog op tijding uit Utrecht. Ondertusschen werd de Magistraat van zijne naburen gewaarschuwd, dat het zeer verkieslijk zoude zijn, bij tijds naar eenig goed accoord uit te zien, daar die van Utrecht al gecapituleerd hadden; maar daartoe ging men echter nog niet over.

Daar komt eensklaps de persoon die te Utrecht op kondschap was, de verpletterende tijding aan den magistraat berigten, dat hij in persoon de Franschen binnen Utrecht had zien trekken, en hij ter naauwernood hen vooruit had kunnen spoeden om dit berigt hier kenbaar te maken, niet twijfelende of zij zouden zich ook spoedig voor de poorten van Oudewater bevinden. En de bode had zich in die meening niet bedrogen. Immers de Franschen nergens eenigen tegenstand vindende, zakten gedurig nederwaarts af.

De graaf van Hoorn had echter door het openen der sluizen het land aan de benedenzijde der stad onder water gezet, maar dit kon de dijken en het hooge land boven de stad, naar de zijde van Utrecht, niet hinderen. De magistraat aldus geen anderen uitkomst dan capituleren vinden kunnende, en vernomen hebbende, dat de vijand in aantogt was, besloot ten laatste hem in het gemoet te gaan, om eenige gunstige voorwaarden te bedingen; en men had nog juist bij tijds dezen gewenschten maatregel genomen. Naauwelijks toch waren de Gecommitteerden tot het naburig Montfoort genaderd, of zij ontmoetten de Fransche voortroepen, aangevoerd door den Markies de Genly. Ons gezantschap werd beleefdelijk door hem ontvangen en hij deed hen terstond goede beloften.

Vreemd was hier de uitwerking, die de spoedige beslissing van de Gecommitteerden gehad had. Zij toch waren 2 à 3 uren ter naauwernood ter poorte uit, en treden haar nu weder binnen, vergezeld van genoemden Markies en eene menigte musketiers. Dit gebeurde in den namiddag van den 25 Junij 1672, des namiddags tusschen 2 en 3 ure; en ziet hier dus Oudewater insgelijks gebukt onder de fransche overheersching. De Markies Genly hield met zijne troepen halt, toen de Burgemeesters hem ontmoetende ontvingen, als wanneer hij uit naam van zijne Majesteit bekend maakte, dat om reden de stad zich zoo gewillig stelde onder de gehoorzaamheid van den koning, zij ook zoude behouden vrijheid harer regten, privilegien, goederen en personen, als ook van religie en conscientie; voorts dat hij in den naam zijns konings tot bezetting binnen Oudewater zoude leggen niet meerder dan 50 van zijne troepen of musketiers. Deze waren allen edellieden, die te paard en te voet den koning dienden. Hunne uniform bestond in een blaauwe casakke met zeer fraaije passementen en lelien gegarneerd.

Het was echter eene geringe bezetting. Buskruid bezaten zij niet, zij hadden geene andere verdedigingsmiddelen dan hunne snaphanen, pistolen en zijdgeweer. Niemand dezer troepen sliep gedurende den nacht binnenshuis, maar zij waren allen gedurig beurtelings op straat, uit vreeze van overvallen te worden.

Zij schreven naar Utrecht om ammunitie en daar die ook zoo spoedig niet kwam, verdeelden zij de 80 ponden kruid die men vroeger van Utrecht ontvangen had.

Niet lang bleef het bij deze weinige manschappen, daar zij op den 29 Junij des namiddags naar Utrecht vertrokken zijnde, zij des voormiddags vervangen waren door ongeveer 300 fransche voetknechten, waarvan de helft Zwitsers waren. Ook die vertoefden hier slechts een paar dagen, maar op den 1 Julij kwamen hier in garnizoen niet minder dan 32 compagniën, die ongeveer 1600 man sterk waren.

Dit was een zeer schoon volk, zijnde van het regiment Royal. Tot hun legertros behoorden eene menigte paarden, muilezels, karren en bagage, en zooals men ligtelijk begrijpt, ook de »fransche wijven soetelende” waren insgelijks hierbij tegenwoordig. Wat echter de bedrijvigheid aanmerklijk verhoogde en zeer afstak bij de blaauwe met leliën bestikte uniformen, waren eene groote menigte paarden, koeijen, schapen etc., die onderwege den boeren waren afgenomen, en nu mede ter stede werden binnengevoerd.

De officieren werden hier en daar bij de burgers gebilletteerd, maar de soldaten, moesten zich op de wallen en in de baanhuizen behelpen.

De commandant der troepen, die in de stad verbleef, was een La Pornerie, maar op den weg naar Utrecht lagen nog 9 standaarden Ruiterij, waarover de Markies de Renti gebood.

Nadat de Franschen zich dus in en om Oudewater gelegerd hadden, eischte de Commandeur van den magistraat al de timmerlieden om de ypenboomen rondom den stads cingel staande, af te kappen, die tot pallissaden gebezigd werden. Men groef namelijk boven op de wallen (in plaats van de borstweringen, die geslecht lagen), eene diepe doorgaande voor, waarin de pallissaden, beurtelings korte en lange, geplaatst werden. Daarna werden deze zoo digt met aarde aangevoerd, dat men er slechts met een musket konde doorschieten. Voorts hield men eene zeer scherpe wacht, terwijl het aan een ieder verboden was, na negen ure des avonds over de straten te gaan.

Toen intusschen de prins, in zijn kwartier het gestadig en langdurig schieten hoorde, en den zwaren brand zag opgaan, wist zijn Hoogheid niet wat dit beduidde.—Hij kwam dus eerlang met eenige Ruiterij tot aan Goejanversluis en nu niet anders denkende of het voornoemden kwartier werd aangegrepen, reed hij in persoon tot het huis te Vliet nabij de stad. De krijgslist van den grave van Hoorn vernemende, droeg dit ’s prinsen hooge goedkeuring weg, en ziende hoe de vijand nog immer aan de andere zijde der stad misleid werd, deed de grave van Hoorn in het gezigt van het leger der Franschen een retrenchement opwerpen. Dit alles geschiedde bijna zonder verlies der onzen; slechts een Kapitein werd zwaar gekwetst. De vijand daarentegen had naar berigt van gevangenen en overloopers een aantal dooden, waaronder eenige voorname officieren.

Verder verhaalt van den Bosch nog het volgende, dat wij hier doen volgen:

»De Franschen hadden doorgaans grooten lust en moed om Holland in te breken; en sekeren kapiteyn S. Mark, hoorende dat men het lant konde onder water setten, bestond daar op te vragen, of men soo gantsch Holland konde doen? men antwoorde hem ja: en dat hy maar eens op den tooren klimmen soude, soo konde hy naaktelijk het water beneden de stad rontomme sien stroomen. Hy vraagde, hoe het dan de steden maakten, of die ook niet onder water raakten? men seyde neen, dat die hooger als het platte lant waren, en dat men het water soo hoog door de sluysen in konde laten als men wilde. Hy vraagde ten derde-malen, of het lant dan niet door dit water bedorven wierd? en bericht werdende, dat de Hollanders liever een bedorven, als geen lant hadden: en wanneer sy geen vyant meer en hadden, dat sy dan hare landeryen met molens wederom droog maakten, de welke met’er tijt wederom haar oude wesen ontfingen. Doen seyde hy met een euvelen moed, ik hoore wel, die duyvels sullen aan onsen koning niets willen geven.

»Voorts waren sy bysonder bezig de gestalte van de Staatsche troepen, aan Goverwelle, uyt te vorsschen; vragende, hoe den oversten van de Hollandsche troepen, beneden de stad, genaamt was, en hoe veel volk hy by hem hadde; men antwoorde haar, dat het de Grave van Hoorn was, zijnde onseker hoe sterk hy van volk mochte zijn: maar men giste omtrent de 6000 man, gelijk ook de burgers niet beter wisten: hoewel naderhant gebleken is, dat sy in het eerste geen 1000 mannen konden uyt-maken. Sy spraken veel van Leyden, en wilden daar na toe: men seyde, sy moesten dan aan een andere oort zijn, en voor-by het quartier van sijn Hoogheyt den Prince van Orangien trekken; sy vraagden, hoe sterk die van volk was? het antwoord was, dat, dewijle hy den Generaal was, wel 10000 man moeste by hem hebben: waar op sy, dit getal seer gering oordeelende, het een lichte saak achten, en seyden geheel Holland te vermeesteren: maar toen men haar berichte, dat sy seer naauwe en afgetrencheerde dijken en wegen te passeeren hadden, daar sy naauwelijks 4 a 5 in front souden konnen aankomen, sakten den grooten moed gelijk sy was opgeswollen.

»Den 11 July, als wanneer ik des morgens vroeg ten half drien, met het opkomen van den dag, op-geschelt werdende, en ter bedde uyt-springende, sag ik door het venster de gantsche stad in rep en roer, en den Marquis de Genly, sittende op syn paart voor mijn deur, met een seker ander groot Heer, wiens name ik niet en wete: ik haastede my terstont in mijn onderklederen na de deur, en die geopent hebbende, begon den Marquis te lagchen, seggende, zoo moeste ik u eens komen opwekken; (ik was hem nu bekent geworden, als meermalen met hem gesproken hebben) ik antwoorde, u Excellentie moet sijn selven noch al eerder opgewekt hebben, soude anders soo vroeg niet hier konnen wesen van Utrecht; hij seyde, dat is waer: ik hebbe den gantschen nacht te paarde geseten, en omtrent de stad stil gehouden, tot dat den dag aanquam. Ik vraagde, wat dit gewoel beteekende, dat ik soo alles in beweging sag? hy seyde, dat hy was gekomen, om de troepen by-een te vergaderen: meerder derfde ik niet ondersoeken, genoegsaam merkende, dat het Fransche guarnisoen van hier vertrekken soude. Doen veranderende van dit discours, vraagde, of ik ook sijn Excellentie met yets tot ontnuchteringe dienen konde? hy seyde in het eerste neen: maar korts daar aan eyschte hy een stuk broot met boter; ik dede aanstonds twee wel-geboterde stukken witte-broot op een schoon taaffel-bort langen, waar van den Marquis eene, en dien anderen Heer het andere nam, en nuttigden. Ik vraagde doen, of ik hem wijn wilde doen brengen? maar weygerde zulks; ik seyde in mijn kelder te hebben morelle-bier, dat ongemeen schoon was: dit was hem aangenaam, en nam hy met dien anderen Heer daar van een goede teug naar hem. Naar eenige andere discoursen, zoo preste hy het volk hard aan tot den uyttocht, zoo dat tusschen 5 uuren en half sessen, het volk aan het marcheeren raakten; gevende de sleutelen van de stads poorten buyten de stad, aan de Burgemeesteren wederom, met beding, geen poorten te openen tot den middag. In het uyttrekken wierd dat koopere stukjen op een karre geladen, om mede te nemen: daar den oudsten Burgemeester tegen sprak, en ontbood my, om te seggen aan den Marquis, dat het geen stuk was van den Staat, maar eygen aan de stad, aan de welke sijn Excellentie immuniteyt van hare goederen, in den naam des Konings hadde toegesegt: maar den Marquis antwoorde het komt nu den Koning toe, en nam het mede. Anders is aan de stad de minste overlast niet gedaan.”

Gedurende den tijd, dat deze toebereidselen tot den uittogt gemaakt werden, waren de poorten echter aan de andere zijde der stad gesloten, opdat men in het staatsche leger onkundig van hun voornemen zoude zijn; maar een zeker burger, liet zich aan de zijde der stad waar de graaf van Hoorn zich bevond van de vestingmuur glijden en door de grachten badende, liep hij met de meesten spoed naar des graven kwartier, de tijding brengende, dat de Franschen ter stede waren uitgetogen. Innig verheugd was van Hoorn bij het vernemen van deze tijding, en niettegenstaande er tusschen 6 en 7 ure een hevige regenbui zich boven deze stad ontlastte, zoo verzuimde hij echter niet tusschen 10 en 11 ure met zijne bijhebbende ruiterij en verscheidene compagniën voetknechten voor de stad te komen en te eischen, dat men hem de poorten openen zoude. De burgers liepen aanstonds naar den burgemeester en ontnamen hem de sleutels, niettegenstaande hij niet onwillig was, en onder vreugde en gejuich nam de Graaf weder bezit van de stad; Oudewater behoorde weder aan de staatsche zijde! Tot het gevolg van van Hoorn behoorden den Graaf van Merode, den Heer van Brederode, zijn eigen broeder Graaf Jan en anderen.

Naauwelijks had de Graaf weder bezit van de stad genomen, of hij zond eene partij ruiters, ieder een partij musketiers achter zich hebbende, den vijand achterna, die hen tot aan de stad Montfoort op de hielen vervolgden en een gedeelte der achterhoede aangrepen. Des namiddags kwam de Luitenant van den Heer van Amerongen met 36 gevangenen waaronder eenige koninklijke Sauvergardes binnen de veste weder. Juist ter regter tijd en ure was de Graaf van Hoorn ter bezetting van Oudewater aangekomen. Immers nadat de Koning, van Zeijst was opgebroken en de Franschen Oudewater, Woerden en Montfoort ontledigd hadden, bestoken zij niet lang daarna, voornamelijk door den bekenden Mombas opgeruid, dezelve weder te bezetten, gelijk zij ook Woerden en Montfoort gedaan hebben, maar Oudewater werd door de spoedige aankomst van den Graaf van Hoorn ontzet, daar de Franschen bereids met 2 geheele regimenten, dat van Piedmont en Royal Vaisseaux tot nabij Montfoort genaderd waren. Zij echter, zegt van den Bosch, vernemende, »dat hen de Graaf was voorgekomen, droopen sy weder na Utrecht; daar het hun seker seer licht soude gevallen hebben de stad, noch geensins versterkt, te bemachtigen, en de Staatschen weder na haar voorige post te doen verhuysen.

»Nu liet sijn Excellentie in ’t eerste aldaar slechts 300 man van de Mariners, met eenige ruyterye: maar alsoo geen naardere ordre bequam, bleef daar slechts een Capiteyn met 50 man, durvende sijn Excellentie, sonder bevel, op eygen gesag, tot geen meerder besluyten. Desen Capiteyn Commandant met die gedetacheerde 50 man, wierden alle weken verandert; in-voegen Oudewater doenmaals maar als een brandwacht en buyten-post gerekent wierd.

»Den 29. July, des avonts, ontfongen de Regeerders een brief van Utrecht, geschreven by den Franschen Commandant aldaar, dat die van Oudewater daar moesten komen voor seven uuren des volgenden daags, of dat hy de stad in 4 hoeken soude in den brand doen steken; waar op aanstonds in dien nacht Gecommitteerden naar Utrecht vertrokken, die op den 31. des avonts wederkeerende: verstond men, dat op de stad van de Franschen een brandschattinge gelegt was, om binnen sekeren korten tijt op te brengen 700 paar schoenen, behalven dat’er noch een vereeringtjen in de kaars vloog voor seker Heer; en bequamen die van Oudewater daar door een vryen pas van de Franschen Commandant.

»Den 11. Augusti quam sijn Hoogheyt de eerste-maal hier de wallen, en de gelegentheyt van de stad, besichtigen; maar die te versterken, wierd doenmaals by verscheydene, van die by hem waren, niet raadsaam geoordeelt; doch naderhant op het sterk vertoog van sijn Excellentie den Graaf van Hoorn, die de behoudenisse der stad als een notabele post ter herten nam, soo wierd hem van sijn Hoogheyt toe-gelaten, te doen soo hem goet docht; die dan ook op den 15. September sijn broeder, de Heer Johan Belgicus, Graaf de Hornes, Luytenant-Colonel van een regiment Mariners hier binnen sond, met 600 man te voet, en 200 te paarde, om hier guarnisoen te houden. Waar op de burgerye moed scheppende, soo hebben sy aanstonts alle, selfs ook de Burgemeesteren, Predikanten, mannen en vrouwen, haar na de wallen begeven, de borstweeringen opgeworpen, en soo het werk tot versterkinge begonnen; ’t welke sijn Hoogheyt (op den 20. dito hier voor de tweede reyse gekomen) siende, sprak de burgers moed aan, seggende, Mannen werkt wel aan, ik sal u alle mogelijke bescherminge bestellen.

»Daags te vooren, op den 19. September, was ook den Colonel Palm, doenmaals noch Luytenant Colonel, hier binnen gekomen met 5 vaandelen Mariners, en daar-en-boven sestig ruyters onder den Majoor Ittersum.

»Den 20. dito quam sijn Excellentie Graaf Willem van Hoorn, des avonts ten tien uuren, met sijn hof-houdinge, persoonelijk in guarnisoen binnen Oudewater, logeerende in het huys van den overleden Heer Bailju Hendrik Schrijver, de welke aanstonts, door ordere van sijn Hoogheyt, den vierden huysman op ontbood, om aldaar te komen werken aan de fortificatien. En heeft sijn Excellentie, soo lange hy hier was, en sijn Heer broeder, Graaf Johan Belgicus, van sijn Hoogheyt naderhand tot Gouverneur gestelt, op den 2. December geduuriglijk met een onvermoeyden yver gearbeyd tot het brengen van dese stad in een bequame en genoegsame defensie, soo veele doenlijk was, en noch tegenwoordig te sien is. Jonker Wilhelm Ingelby, namaals Capiteyn geworden onder het regiment van sijn Excellentie den Graaf van Hoorn, was van sijn Hoogheyt gestelt tot Majoor van de stad; en dewijle hy sich op de vesting-bouw wel verstond, soo stak hy voor de poorten aanstonds af halve-manen, en andere werken, die ook met groote vlijt in korten voltrokken wierden. Het geschut wierd alomme op de wallen gebracht, en de bateryen gemaakt zijnde, daar op geplant: een groote quantiteyt van ammunitie wierd hier binnen gevoert; en aldus kreeg Oudewater in ’t korte een heel ander oog; en de plaatse, die by duysenden Hollanders naauwlijks genoemt, en by weynige voor een Hollandsche stad bekent was, wierd tegenwoordig een grensstad, en versekerde waar-burg van die Provintie, welke alle uuren den vyant te gemoed sag. De besettinge van Oudewater was ook te meer noodzakelijk, dewijle de Franschen aan die zijde met de minste moeyte, en het schijnbaarste gevolg soude hebben konnen door-dringen.

»Sijn Excellentie sond geduurig partyen op den vyant uyt, die nooyt wederom quamen, of hadden dese of gene gevangens: gelijk als op den 21. van de maant September, wierden’er 18 a 19 Fransche gevangenen binnen gebracht. Op den 27. dito namen de onse 27. van de Fransche, staande op de brantwacht buyten Woerden. Den 29. dito kregen de onse noch 9 a 10 gevangenen met 4 paarden, by de Linschooten. En soo voortaan van tijt tot tijt: soo dat ik selve gelesen hebbe een Missive van den Hartog van Luxemburg geschreven, om lossinge van eenige gevangenen aan sijn Excellentie alhier, dat hy alleen meer gevangens afhaalde, als alle de andere posten te samen; ja men heeft by-na rekeninge uyt-gevonden, dat van dit quartier by de elf-hondert gevangenen, en daar onder verscheyde Officieren, zijn binnen gebracht, en wel stijf soo veel daar omtrent doot gebleven: in-voegen nooyt een eenige party sonder gewenscht gevolg is te rugge gekomen, of hebbe altyt eenige Fransche gevangenen mede-gebracht.”

»Drie dagen naar dat twee Bataillions van het regiment van Picardyen binnen Woerden waren getrokken, soo is den Hartog van Luxemburg met Mombas aldaar aangekomen, en heeft met allen ernst die stad doen versterken en weerbaar maken: het gene den Heere Grave van Hoorn tot Oudewater ook met alle naarstigheyt dede doen; de welke kondschap krijgende, dat den vyant omtrent Woerden seer besig was, met boomgaarden en bomen af te hakken, soo is hy met 150 paarden daar naar toe gereden, om de selve te enleveeren, latende eenig voetvolk op de huysen Nes en Linschooten, om hem te ondersteunen: en alsoo tot de stad toe voortrukkende, bracht een goet aantal gevangens mede, en soude selfs den Hartog van Luxemburg en Mombas, de welke de kaap op naar Wulverhorst, met eenige weynige Officieren, om kondschap uytgereeden waren, gevangen hebben, alsoo de selve al hadde afgesneden, ten ware sy door een meysjen gewaarschouwt zijnde, met horden en anders over wateringen leggende, en de selve weer naar sich halende, met veele moeyten ontsnapt waren.”

Het was mede in den winter van het jaar 1673, dat die van Oudewater zich nog door een paar wakkere wapenfeiten onderscheidden. Vooraf diene men echter te weten, dat Montfoort en Woerden nog in het bezit der Franschen waren, en dat de Graaf van Hoorn met Dordsche en Haagsche schutters binnen deze stad in bezetting lag.

Dit scheen den ijverigen Haagschen en Dordrechtschen vrijwilligers eene schoone prooi toe. Nagenoeg 400 hunner, gaan tot den Graaf van Hoorn en vragen hem de vergunning, eenen togt op den vijand te mogen maken en hem met verdunde gelederen naar zijne schuilhoeken terug te doen deinzen; van Hoorn staat hun dit, door hun sterk aanhouden niet alleen toe, maar wil hen zelfs, nevens den overste Jornian met 500 à 600 soldaten vergezellen.

De wakkere burgers ondernemen allen den togt op schaatsen, en ieder met eenen goeden snaphaan gewapend, vallen zij den vijand geheel onverwachts aan, waarop terstond eenige honderde geweerkogels naar hen werden afgezonden. Spoedig dan ook waren er eenige franschen onder den voet geschoten, en een aantal gekwetsten. Nu zette de vijand het op een vlugten, latende al zijne sleden met den buit achter. Onze burgers echter zetten hem op hunne rappe schaatsen na, totdat de vijand zich tusschen Papekop en Diemerbroek achter eenige hooibergen posteerde en in staat van tegenweer stelde; maar de Graaf van Hoorn met de staatsche soldaten nu mede aankomende en bereids op de franschen beginnende te schieten, werden zij alras gedwongen in de grootste verwarring te gaan vlugten, terwijl zij door de burgers tot vóór de poorten van Woerden en Montfoort, daar zij uitgetogen waren, werden nagezet.

De franschen verloren 40 man aan dooden en 40 gevangenen, al hunnen buit en een aantal wapenen; het cijfer der gekwetsten is niet bekend geworden.

Van de Staatschen is er niemand gebleven; drie echter werden er gekwetst.

Het was ongeveer eene maand daarna, dat wij nogmaals het volgende wapenfeit in de geschiedenis aantreffen.

»De Graaf Hornes, bericht bekomen hebbende, dat omtrent hondert en twintig Franschen van Woerden naar Uytrecht, onder een Colonel en eenige mindere bevelhebberen togen, deed daar op eenige schuyten met platte bodemen vaardig maken, daar hy seventig soldaten onder Capiteyn Sanderson, met twee Luytenanten, drie Vaandrigs, en vijf Sergeanten inscheepte, om de Franschen, wanneer sy voorby souden komen, aan te tasten: dit had soo goeden gevolg, dat de Staatschen met de eerste chargie veel Franschen onder den voet schooten, onder de welke ook de Colonel was; vielen daar over den vyand aan, en enterden het schip, sloegen meest al dood dat daar binnen was, behalven veertig soldaten een eenige bevelhebbers, die sy quartier verleenden, en binnen Oudewater brachten. Van de Staatschen was de Vaandrig Byvoort van het Regiment van den Graaf van Hornes gebleven; de Capiteyn Sanderson, nevens twee Sergeanten en eenige weynige soldaten wierden gequetst. De gevange Officieren waren twee Capiteynen, en vier Luytenanten, van de welke noch een onder-wegen aan syn wonden stierf: behalven dese hadden sy noch 45 soldaten, en goeden buyt.

In de jaren 1740 tot 1747, werden de vestingwerken en fortificatiën der stad aanmerkelijk versterkt, dat na langen tijd weder eens iets krijgshaftig aan de stad bijzette; maar was er op politiek gebied bijna weinig nieuws, op het kerkelijke was er helaas des te meer. Wij moeten daarbij een weinig stilstaan.

In het laatst des jaars 1746 was van de regering der stad Oudewater verlof verzocht, door den Lutherschen Predikant van Woerden, om op Donderdag den 1 September eene leerrede te mogen doen in de Gereformeerde kerk, voor zijne Luthersche Geloofsgenooten, die aldaar in bezetting lagen en voorts na hetzelve het H. Avondmaal te bedienen. Burgemeesteren in dit verzoek hebbende bewilligd, hadden de inschikkelijkheid om den Predikanten hiervan kennis te geven, ten einde hun zulks niet vreemd mogte voorkomen. De President Burgemeester deed de boodschap aan den Predikant, A. Ploos van Amstel; de Burgemeester F. van Hoogstraten verrigtte zulks bij den anderen Leeraar J. C. de la Moraisière. Deze nam er volkomen genoegen in, en betuigde den Heer Martini, (dus was de naam des Lutherschen Leeraars) te houden voor een geleerd man, en voornemens hem te gaan hooren. Doch de Heer van Amstel was van een ander begrip. De boodschap gehoord hebbende, verklaarde hij in het gegeven verlof merkelijke zwarigheid te vinden, en zocht den Burgemeester te beduiden, dat het prediken van een Luthers man in eene Hervormde Kerk niet mogt geschieden. Zooveel vermogt de Predikant op den Burgemeester, dat deze, twee dagen daarna toen de Hr. Martini het verlof reeds had vernomen, zonder zijnen mede Burgemeester te kennen, door een stadsbode de verleende toestemming deed herroepen.

Burgemeester van Hoogstraten met regt over deze handelwijze misnoegd, bragt deze zaak ter kennisse van de vroedschap, drong aan op de redelijkheid van het verzoek des Lutherschen Predikants en van het verlof daarop gegeven. Het gevolg hiervan was, dat de ledematen der Augsburgsche Confessie, op den bestemden tijd, eene leerrede zouden mogen hooren en het avondmaal ontvangen in de publieke kerk; doch met de bepaling dat zulks zou moeten geschieden op het choor, voor die reize alleen, en zonder consequentie voor het toekomende. In weerwil van dit besluit der vroedschap, werd echter, Burgemeester de Jong te rade, zonder mede weten van eenig lid der regering, daags voor den 1 September door den stads bode, den kerkmeester en den koster te doen aanzeggen, dat hij niet verstond, dat des ander daags de Kerk voor de Lutherschen geopend wierde, en door hen daarin dienst zou gedaan worden; met bedreiging, den koster te zullen afzetten, indien hij zulks niet weerde.

Vreemd klonk dit bevel den Heere van Hoogstraten in de ooren. Met reden vreesde hij voor onaangename gevolgen, indien de Broeders Lutheranen tegen de gegevene belofte, zich in hun godsdienstig oogmerk vonden te leur gesteld. Om alle onaangenaamheden zooveel doenlijk te voorkomen, ontbood hij den kerkmeester en den koster, en bragt hen onder ’t oog, dat een enkel lid, tegen het besluit der geheele vroedschap, niet wettiglijk kon ingaan, waarom hij hun verzocht, zorg te dragen, dat het genomen besluit werd ten uitvoer gebragt. Voorts belegde hij nog dienzelfden dag eene vergadering der Vroedschap, in welke een besluit werd genomen van den volgenden inhoud.

»Bij de ondergenoemde Heeren gehoord zijnde, dat de Heer Burgemeester de Jong, op zijne authoriteit alleen en zonder daarin iemand van de leden te kennen, zoo aan Kerkmeesteren, als aan den koster, verboden had de resolutie van den 29 dezer (Augustus) ter executie te stellen, is besloten aan den koster te leveren, kopij van dezelfde resolutie en hem daarbij te bevelen, dat hij zal hebben te zorgen dat dezelve zal ten uitvoer worde gebragt, op zoodanige correctie, als tegen het contrarie zoude goedgevonden worden te arresteeren en te behooren. Gedaan bij de Heeren enz.”

De koster beloofde gehoorzaamheid aan dit bevel en hield zijn woord. De Heer Martini verrigtte de dienst onverhinderd en tot algemeene stichting. Elk was nu in den waan, dat deze zaak zou afloopen met het snappen van eenige »klopzieke wijven,” die er den mond vol van hadden. Waarschijnlijk ware zulks gebeurd, zonder den onbezonnen ijver van den Predikant Ploos van Amstel, aan wien deze zaak zoo zwaar op het gemoed scheen te leggen, dat hij dezelve op den predikstoel en dus voor de geheele gemeente bragt. Op den eersten zondag, na den gemelden Donderdag nam hij zijne inleiding uit Ps. 93 vs. 5–6. »de heiligheid is uwen huize sierlijk Heere, tot lange dagen!” Na eene korte verklaring van deze woorden zeide zijn Eerwaarde dat dit Huis (bedoelende de kerk waarin hij thans sprak) was overgegeven aan degenen, die tot hetzelve niet bedoelde, gelijk op den voorgaanden Donderdag was gebeurd; dat het sinds de Reformatie altijd, tot dien tijd toe, aan niemand ten gebruike was overgelaten, dan alleen aan de gereformeerden, en dat het derhalve niet had behooren overgegeven te worden aan degenen die daartoe niet behoorden, dat hij meende, ambtshalve verpligt te zijn, de gemeente daarvan te moeten waarschuwen, maar de zaak liet voor hen, die er verlof toe gegeven hadden, hoewel strijdig met ’s lands wetten en plakaten, welke hij onder zich had. Van tijd tot tijd herhaalde hij hetzelfde in zijne leerrede en toepassing en wenschte aan zijne waarschuwing getrouw te zullen blijven. Om eene bedenking welke bij sommige zijner toehoorders zou kunnen ontstaan, te weeren, bekende hij, in zijne eerste predikatie binnen deze stad beloofd te hebben, zich met regeringszaken niet te zullen bemoeijen, doch dat hij thans bezijden die belofte moeste gaan, en hij zich ambtshalve verpligt rekende te zeggen, dat het gebeurde niet had moeten geschieden, dewijl het streed met ’s lands plakaten; en indien hij de Gemeente niet waarschuwde, hij niet getrouw handelde en God zulks van zijne handen zoude eischen.

Hoezeer dit stuk den Heere Ploos van Amstel ter harte ging, bleek wederom dienzelfden namiddag, wanneer hij voor zijnen ambtgenoot, die elders buiten de stad predikte, den dienst waarnemende, handelde over de woorden »Gij zult niet doodslaan.” Thans zocht hij aan te toonen, dat, hoewel men in ’t algemeen geduld moest hebben omtrent degenen, die buiten ons toedoen ons hadden beleedigd, dit echter niet moest worden uitgestrekt tot goddelijke zaken. Want, dat zoowel als het ligchaam de ziel ook konde gedood worden, hetwelk geschiedde door het verkondigen van eene valsche leer; dat aan dit dooden van de ziel niet alleen de valsche leeraars zich schuldig maakten, maar ook dezulken, die het verkondigen van eene valsche leer in hunne kerken veroorloofden, dat het hem weinig moeite zou kosten, uit ’s lands plakaten te bewijzen, de ongeoorloofdheid van ’t geen dezer dagen was geschied: want dat hieruit moord en doodslag zou hebben kunnen ontstaan en hij niet wist, wat er nog zou kunnen gebeuren. In het nagebed bad hij, dat men onder de bescherming der Heeren Regenten van deze stad, voortaan mogt leiden een stil en gerust leven, zonder verdere oproeren en nieuwigheden in kerkelijke en politieke zaken. In dezen zin had zich zijn Eerwaarde op den predikstoel uitgelaten, volgens de getuigenis van vier personen, in Januarij des volgenden jaars gedaan, met aanbieding hunne verklaring met eede te bevestigen.

Hoe volijverig, getrouw en wakker de Leeraar Ploos van Amstel, zich in dat alles van zijn ambt en post meende gekweten te hebben, werd echter, bij sommige leden der Regering zijn gedrag in een gansch ander licht beschouwd en in de eerstvolgende Vroedschaps vergadering voorgedragen, dat des leeraars gedrag op den voorgaanden zondag aanliep tegen ’s lands plakaten, waarbij den Predikanten werd verboden, zaken de politie der stad betreffende, op den preekstoel te brengen, dat het streed met de keuren van Oudewater, dat het strekte tot kleinachting der overheid, tot opruijing en aanhitsing van ’t gemeen, en van verre uitzigten was: en diensvolgens in bedenking werd gegeven, op hoedanig eene wijze de Leeraar deswege behoorde behandeld te worden. Eene onverwachte uitwerking deed deze voorslag. De meeste leden waren van oordeel, dat men bij eene vriendelijke schikking de zaak als gebeurd en niet te herdoen uit de wereld moest ruimen. Zelfs waren twee Heeren van gedachte, dat de leeraar niets misdaan had, en verklaarden zich met de zaak niet te willen bemoeijen, waarop zij de vergadering verlieten. Zoo ras was deze uitslag der vergadering niet gekomen ter oore van den den Heer van Amstel, of hij hield verder aan, bij zijne vrienden om zijne zaak te blijven voorstaan. Niet vruchteloos was zijne moeite. Want toen, in eene volgende vergadering der vroedschap, de zaak wederom op het tapijt gebragt en door sommige de uitspraak werd gedaan, om den Leeraar door twee leden al ware ’t zelfs zijn beste vrienden, de onvoorzigtigheid van zijn gedrag onder ’t oog te brengen en zijn Eerwaarde te vermanen, in ’t toekomende, zich daarvoor te wachten, werd dit, hoewel dit eenigen te zacht scheen, door anderen nog van de hand gewezen. Men beschouwde het als eene krenking van des Leeraars fatsoen, en als geenen kleinen hoon, dat een Godsgezant en Engel der gemeente, die anderen tot hun pligt vermaande, over zijnen eigen pligt zou onderhouden worden. Vergeefs bragten anderen hiertegen in, dat, wanneer een Leeraar zijnen pligt te buiten ging, hij te strafschuldiger was, en met te meer regt daarover moest onderhouden worden. De vergadering werd gesloten zonder dat er iets besloten was. De Hr. Ploos van Amstel, ziende dus eenen sterken arm te hebben, sloeg voort tot nog andere stoutigheden. Volgens kerkenorden moest de proefpredikatie voor de bediening des avondmaals gedaan worden, op den Zaturdag, onmiddelijk voor den Zondag, op welke het Avondmaal moest gevierd worden. Op eigen gezag, buiten kennis der regering, kondigde de Hr. van Amstel af, dat de proefpredikatie, niet op den Zaturdag, maar op den gewonen preekdag zou geschieden. Burgemeesteren deze vrijpostigheid met reden kwalijk nemende, legden in beraad, of zij niet op den gewonen tijd de kerkklok zouden doen trekken, doch stelden dit ter zijde, uit vreeze voor opschudding onder de gemeente. Om evenwel hun gezag te handhaven, en dit geschil, ’t welk in de vroedschap slepende werd gehouden, ten einde te brengen, namen Burgemeesteren op den 13 Februarij 1747 het besluit, den substituut Baljuw Hugo Mars te gelasten den gemelden Leeraar, zoo wegens zijn gedrag omtrent de proefpredikatie, als inzonderheid over zijne uitdrukkingen, in de twee bewuste leerredenen van Sept. 1746, in Regten te betrekken. Zeer euvel werd dit besluit opgenomen bij den Heere Gaspar Rudolf van Kinschot, Baljuw, Dijkgraaf en Schout van Oudewater. Hij oordeelde Burgemeesteren daartoe onbevoegd, en gaf zulks te kennen, in eene Insinuatie aan dezelve, die straks eene Tegen-Insinuatie uitgaven, welke over en weêr van twee andere gevolgd werden. In dezen tweespalt, niet wetende waaraan zich te moeten houden, werd Do. van Amstel te rade, met de Leden des Kerkeraads, uitgezonderd zijnen ambtgenoot en éénen Diaken die buiten de correspondentie werden gehouden, zich te wenden tot de klassis die in April te Schoonhoven zou gehouden worden. Hier vertoonden zij de geschriften, door Burgemeesteren en den Baljuw aan den Kerkeraad gezonden, met verzoek om te mogen weten, of dezelve in de aanteekeningen van den Kerkenraad moesten geboekt worden. Doch de kerkvergadering vond niet geraden hierop een bepaald besluit te nemen. In den onzekeren kans, welken uitslag deze zaak zoude nemen, vond de Hr. van Amstel dienstig, zich te voorzien van wapenen, met welke hij in tijd en wijle zich zoude kunnen dekken. Aan dertig personen, niet te Oudewater, ’t geen vreemd is, maar buiten de stad, te Hekendorp woonachtig, liet hij afvragen, of zij de bewuste uitdrukkingen, op den 4 September hem hadden hooren gebruiken, zoo des voor- als des namiddags, en of zij hunne getuigenis, dezelve niet gehoord te hebben, wel met eede zouden willen bevestigen? Zij gaven, zegt men, in der daad zulk eene getuigenis voor schout en schepenen van Hekendorp, hoewel hetzelve nooit is te voorschijn gebragt, hetwelk velen heeft doen twijfelen, of het geschrift wel in den vereischten vorm gesteld geweest zij. Intusschen naderde de acht-en-twintigsten October, op welke nieuwe Burgemeesteren moesten verkozen worden, de Hr. van Hoogstraten afgaan en Burgemeester Blok, die slechts één jaar geregeerd had, President worden. Doch al zoo deze niet in den smaak van van Amstel en deszelfs vrienden viel, wist men te bewerken, dat hij tegen de keuren der stad ingelijks afging en een ander, hun aangenaam, in ’t bewind kwam. Dus ging het ook met de verkiezing van schepenen. Van wegen het groot gezag welk Do. van Amstel zich had weten aan te matigen, hoorde men in gezelschappen, in kroegen, zelfs langs de straten openlijk zeggen, dat hij die nu schepen wilde worden, zich slechts bij Do. van Amstel had aan te dienen. Onder dit alles was een nieuw aanzoek gedaan ten dienste der Lutherschen, om in de Publieke kerk nu en dan eene predikbeurt te mogen hooren en het H. Avondmaal ontvangen, op zulke tijden als voor de Hervormde de dienst in dezelve niet verrigt werd. Dit verzoek geschiedde door den Majoor de Charreton, kommanderende het tweede Bataillon van Oranje Nassau, waaronder zich 272 Lidmaten bevonden. Doch dit verzoek werd door de vrienden van Do. van Amstel die thans op het kussen zaten, plotseling van de hand gewezen, met te zeggen: de Armenianen en Papen zullen ’t ook wel komen vragen, en wij dus verpligt worden, de kerk aan een ieder ten beste te geven. De heer de Charreton dit antwoord bekomen, en vergeefs daartegen hebbende ingebragt, dat de verzochte vrijheid een algemeen gebruik was in de handen der generaliteit, schreef hierover aan HH. Gecommitteerde Raden, welke vervolgens der Wethouderschap van Oudewater aanschreven, aan de Lutherschen de gevraagde vrijheid te moeten verleenen, indien er geene regtmatige redenen van weigering waren.

Weder gingen er jaren voorbij zonder dat er iets buitengewoons binnen Oudewater voorviel. Ook het archief der stad is zeer karig, zoodat het eerste, dat wij daarvan der aandacht waardig keuren, is, eene missive van Burgemeesters en Regeerders der stad Woerden met concept adres, waarbij Burgemeesters en Regeerders der steden Woerden, Oudewater, Naarden, Weesp en Muiden zich wenden tot de staten van Holland en West-Vriesland, met verzoek om met John Adams, Minister plenopontiaris der vereenigde Staten van Noord-America eener commerciele verbindtenis te sluiten; het stuk is gedateerd 22 Maart 1782.

Wij zijn thans genaderd tot het woelige tijdperk in de geschiedenis der patriotten en oranjeklanten. Het herstel van den vrede met de Engelschen, die in 1784 weder gesloten werd, gaf ontegenzeggelijk verademing, maar de ontevredenheid der Patriotten, die eene algeheele, en daardoor onmogelijke verbetering, in staats- en stadsbestuur verlangden, was geenszins gesust; de spanning tusschen beide partijen steeg met den dag.

Prins Willem den V, om zich te onttrekken aan de verdrietelijkheden met de staten van Holland, die hem ten deele in zijne waardigheid hadden geschorst, vertrok voor eenigen tijd naar het Loo, en toen de Prinses van daar, 28 Junij 1787, een uitstapje naar ’s Gravenhage wilde doen, werd zij nabij Oudewater gevat en gedwongen terug te keeren.

Oudewater dat steeds in de meeste partijschappen geroepen of niet geroepen zich gemengd had, verloochende ook nu zijn ouden geest niet. Integendeel, hevig was er de verbittering van beide partijen en tartend waren hunne leuzen, maar hierbij bleef het niet altijd; nu en dan ging de haat tot werkdadigheid over en eenige patriotsche burgers en soldaten emigreerden zelfs uit de stad om in het Fransch leger dienst te gaan nemen.

Bij de groote verwarring, die alomme in het vaderland heerschte, voegde zich echter dra nog de bloedige fransche omwenteling. De strenge winter, die op het jaar 1794 volgde, baande den Franschen den weg tot in het hart van Holland. De Patriotten jubelden, de oranjeklanten treurden, de onpartijdigen zagen bezorgd, de Prins week naar Engeland op den 18 Januarij 1795 en de omwenteling herschiep ons in een Bataafsche republiek, en ook onze stad werd in 1795 door Franschen bezet.

Vrijheidsboomen werden alom geplant en de menigte nu geloovende, dat de goede tijd daar was, danste er van vreugde omheen, was burger met den aristocraat en vergat hare bezorgdheid. Dat duurde niet lang; er kwamen, al was het niet plotselijk een aantal verbeteringen in het bestuur; het onderwijs voor onze natie zeer verwaarloosd, begon de aandacht te trekken, de godsdienst van den staat werd afgeschaft, de heffing der belastingen op een beteren voet gebragt; maar daarentegen waren wij door de omwenteling in oorlog gekomen met Engeland, en leden deerlijk in den handel, etc.

Van dezen aard, mijne lezers! waren de gebeurtenissen in dit bewogen tijdvak der geschiedenis, niet alleen binnen de grijze muren van Oudewater, echter ook in de meeste steden van ons dierbaar Vaderland.

Hollands beemden, Hollands beemden!

Ach, hoe jammerlyk ontwijd,

Waar de scherpe ploeg der vreemden,

Voren door uw boezem snijdt!

Moet mijn oog u dus aanschouwen,

Land van glorie, land van kracht?….

Thands een land van machtloos rouwen,

Om uw ouden roem gebracht!

Hollands beemden, Hollands beemden!

Ach, waar zijn uw dagen heen,

Toen zoo menig Leeuw der vreemden,

Deinsden voor uw Leeuw alléén!

Toen, op ’t wappren van uw stander,

Door den schrik vooruitgesneld,

Benden stoven uit elkander,

Krijtend: „Holland is in ’t veld!”

Hollands beemden, Hollands beemden!

Is uw roode Leeuw vergrijsd,

Dat de trotsche hand der vreemden

Hem in ’t spoor der schande wijst?

Zijn zijn tanden stomp gereten?

Zijn zijn lendenen verlamd?

Zijn zijn naaglen stuk gebeten,

Dat hy niet ter weer ontvlamt?

Hollands beemden, Hollands beemden!

Frankrijks wingeweste thands—

In het wolkengraauw dier vreemden

Dooft het zonlicht van uw glans!

Al uw glorie is ontluisterd:

Frankrijk kwam met boei en band ….

Ach, uw zonen gaan gekluisterd

In ’t onteerde Vaderland!….

Maar daar kwam redding. De slag bij Leipzig bezorgde Napoleon eene dusdanige nederlaag, dat hij het hazepad moest kiezen. Pruissen en Russen zaten hem in menigte na, en bij het naderen van hunne troepen aan de grenzen, wierpen de noordelijke gewesten achtereenvolgens den zwaren last der overheerschers van hunne schouders.

De Franschen namen alom de wijk. Naarden en den Helder werden echter nog belegerd en te Woerden gedroegen zij zich zeer wreed.

In naam des Prinsen van Oranje, vereenigde zich al aanstonds een voorloopig bestuur en den 30 November 1813 verscheen de Prins in persoon, die door allen met uitbundig gejuich begroet werd en dan ook als souverein Vorst der vereenigde Nederlanden werd uitgeroepen.

18 Junij 1815, was voor Napoleon de beslissende dag waarop hij den slag bij Waterloo verloor en van dien tijd ademde en leefde men weder vrijer onder het bestuur van Willem den I, Koning der Nederlanden.

Het verkoelde bloed vloeit sneller,

En het oude hart werd jong,

En het woord van dank en zegen

Juichte van de ontboeide tong,

Holland Holland was herboren,

Holland rees uit schande en smaad

. . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

Moog zijn leeuw ook somtijds sluimren,

Hij ontwaakt met nieuwe kracht,

Wee, wie op zijn ruste vertrouwend

Vleijend hem te kluisteren tracht.

En in de rust en den bloei, die nu in Nederland aanlichtte, deelde ook Oudewater. De vijanden alomme verdreven en eene andere lijn van defensie aangenomen zijnde, had de stad haren naam van veste doorleefd!

Immers wij schreven het al vroeger ter neder, de caserne wordt sedert 1811, door particulieren bewoond en werd ten jare 1856 van stadswege publiek verkocht.

Met een aantal liefdadigheidsgebouwen ging het weinig beter. Het Gasthuis werd ten jare 1780 verbroken, en later verrees daar een magazijn ter berging van oorlogs ammunitie.

In het Ziekenhuis wordt thans een boerderij uitgeoefend en uit het Weeshuis werden vóór ongeveer een vierde eeuw de weezen gezonden naar de Colonie Fredriksoord, waar zij verzorging erlangden. Maar werd ook binnen Oudewater de militie gemist, die er garnizoen hield, werden zijne poorten door den vernielenden moker des sloopers vergruisd, werden er een paar liefdadigheids gestichten tot ander doel ingerigt, nieuwere inrigtingen die zich alomme vormden en zich ten doel stelden kunsten, nut, nijverheid en liefdadigheid aan te kweeken en te bevorderen, bleven ook hier niet achterwege.

Immers in het jaar 1846 kwam alhier tot stand, eene werkinrigting voor behoeftigen. De aard der werkzaamheden dezer inrigting is, aan vrouwen en ouden van dagen ten hunnen huize, of aan het gebouw der inrigting zelve de noodige materialen te verschaffen tot het vervaardigen van pluis of breeuwsel voor schepen. 75 lieden verschaft die inrigting gemiddeld werk.

Eene vereeniging tot kostelooze ter aarde bestelling van behoeftige overledenen, door jonge lieden uit den burgerstand, verstrekt Oudewater eveneens niet tot oneer, opgerigt 1857, 28 leden.

De oudste der vereenigingen van dezen aard, is het Lijndraaijers Gilde.

Voort bestaat er hier een departement van de maatschappij tot nut van het algemeen; 22 leden, opgerigt 1834, zijn 25 jarig bestaan in 1859 met feesten herdacht.

Ook de kunstzin deed hier eenige vereenigingen doen geboren worden, onder anderen:

Eene Liedertafel, onder den naam van Crescendo, opgerigt ten jare 1859, 18 leden.

Eene muzijk vereeniging genaamd Amicitia et harmonia opgerigt 1855, 8 leden.

Eene Rederijkerskamer, die haren naam draagt naar den Nederlandschen dichter Borger opgerigt 1857, 9 leden.

Ten jare 1850, werd hier opgerigt de Nederlandsche Brandwaarborg Maatschappij voor roerende goederen, enkel van landbouwers en veehouders onderling, onder directie van de Heeren A. M. Montijn en P. M. Montijn aldaar. Het hoofdkantoor is echter sedert elders.

Maar besluiten wij met opnoemen der verschillende vereenigingen.

Het lager onderwijs is hier goed georganiseerd, in eene openbare en eene bijzondere school.

Oudewater behoort, wat het schoolwezen aangaat tot het vierde distrikt der Provincie van Zuid-Holland, wat het cantonnement betreft onder Schoonhoven, wat het kiesdistrikt aangaat onder Gouda en met de protestantsche classes eveneens onder Gouda.

Ook Handel en Nijverheid houden hier tred met liefdadigheid, kunsten en wetenschap.

De handel bestaat voor een groot gedeelte in kaas en eene menigte andere zaken. De nijverheid het meest in het vervaardigen van grove en fijne touwsoorten; echter worden hier ook andere takken van industrie met vrucht uitgeoefend.

Het aantal woningen bedroeg ten jare 1732, 564, en in het jaar 1859, 546.

Het aantal inwoners bedroeg in 1860, 2197.

Wij moeten echter opmerken, dat er van verschillende buurtschappen ongeveer nog 2000 zielen van verschillende kerkgenootschappen tot Oudewater behooren.

En nu mijn waarde lezer! beschouwen wij onzen arbeid als geëindigd.

Van den titel uitgaande, schetsten wij in breede trekken de wording van den bodem van Oudewater. Wij beschouwden onzen dierbaren geboortegrond in den strijd zijner wording van af de zandgolvingen des diluviums en wijdden onze aandacht hoe op die verbazende zandmassa een heir van planten, daarna boomen ontstonden, die stierven, verteerden, aldaar veengrond maakten, en toen voedsel verschaften aan steeds opkomende nieuwe gewassen.

Terwijl de rustelooze natuur in hare trotsche en bevallige woestheid, onder Hooger leiding dus ten leven wekt en weder vernietigd, baant zich een tak des Rijns die IJssel genoemd zou worden, den weg door dit oord naar den breeden schoot des Oceaans over den zwarten veenbodem, ten spijt van den weelderigen plantengroei die zijnen doortogt trachtte te belemmeren. Spoedig was nu dit landschap met een breede streep rivierslibbe doorweven en de vette Uiterwaarden, die daardoor ontstonden, maakten den bodem voor bewoning van den mensch geschikt, en zouden den naam later aan dit stedeken schenken.

Voorts toonden wij aan, hoe zich een menschenras hier nederzette, krachtig van ligchaamsbouw, blaauw van oog en blond van haar; een ras, wiens woningen bestonden uit ineengevlochten boomtwijgen met IJsselslibbe bepleisterd; een ras, dat zon, maan, sterren, boomen, planten, dieren, etc. vereerden, omdat zij den Eenigen en Waren God niet kenden.

En aldus kwamen wij tot aan het tweede gedeelte onzer beschrijving, dat der mythologie. Wij schetsten daarin hunne godsdienstige begrippen en verwezen op de sporen, die daarvan in dezen tijd nog aanwezig zijn.

Voorts maakten wij eenen togt naar het heilig woud (schakenbosch, sacrum nemis) en zagen voorts bij menigen Noord-westen storm, doorbraak en overstrooming van rivier en zee, echter ook het in den aanvang verdelgend element van den bodem verdwijnen, die beter bewoon- en meer vruchtbaar den bewoner van dit oord werd weêrgeschonken.

Na de ontrolling van eeuwen, zie! daar week het duister heidendom voor de aanlichtende koesterende stralen van het allesbezielend Christendom. Men werd nu meer beschaafd van zeden, begon de woningen te verfraaijen, die echter nog steeds een zeer eenvoudig aanzien hadden, met hare rieten of strooijen daken, en daarna naderden wij de beschrevene geschiedenis van Oudewater en omtrek.

Wij gingen door de nog ongeplaveide wegen van het middeneeuwsche Oudewater; zagen het stedeke in 1265 tot den rang van veste verheven, dat in de 19. eeuw zijne bestemming als zoodanig weder zoude ontnomen worden.

Wat in dit eeuwenverloop aangetoond werd, als hier geschied te zijn?

O mijn lezer! immers nu eens lieve vrede, dan weder bloedige oorlog, blakende hartstogten, zoete kalmte, bittere partijzucht, teedere verzoening, schitterende overwinning, treurige nederlaag, dappere uitvallen, wanhopige verdediging, blijde vreugdetoonen, hartroerende smartkreten, donderend kanongebulder, diepe stilte, zwart verraad, blanke trouwe, bange broodeloosheid, blijde nijverheid, nijpend gebrek en ruime weelde.

En nu handel en nijverheid bloeijen er, verfraaijing op verfraaijing komt er tot stand en het voor geruimen tijd vergeten oord van Oudewater wordt eenige malen daags, door middel van de rappe wieken des stooms, doorreisd van duizenden menschen uit alle natiën der wereld.

Voorts belooft de kanalisatie van den Hollandschen IJssel die spoedig voltooid zal zijn, alhier nooit gekenden bloei en vertier en aldus gaat Oudewater en omtrek met Godes zegen, bij het immer wijs bestuur van onzen beminden koning Willem III en onder goede verstandhouding van op- en ingezetenen, eene vreedzame en gezegende toekomst te gemoet.