BEGRAFENISPLEGTIGHEDEN VOORHEEN EN NU.

»En wat ik al gaarne bijwoon of niet—men zal mij al zeer ligt bij een Christelijk feest aantreffen.

Ook vindt gij mij ligt bij eene begrafenis, als als ik mijn medemensch ten grave breng. Hoewel mijne ziel dan geene vreugde vindt, zoo is er toch nog eene gedachte in die ure, welke mij met een zachten vrede vervult, het is de gedachte: deze is dan ook wederom ten einde van zijne loopbaan gekomen, heeft gestreden en geleden en is den laatsten kamp te boven.”

Ds. Heldring.

Het kwam ons niet ongepast voor, eenmaal aan de begrafenisplegtigheden der heidenen bezig zijnde, nog iets weinigs daarvan te herhalen en ook nu weder daarna te zien wat wij nog in onzen tijd als gewijzigde heidensche overblijfselen daarvan te beschouwen hebben.

Bij de heidenen zagen wij, als iemand het tijdelijke met het eeuwige verwisseld had, hem dronken ter eere brengen en bezoeken.

Ook in onzen tijd komt men dikwijls ten sterfhuize om den doode te zien, en al brengt men hem nu geen dronken meer toe: de stille traan, heenbiggelende over de heete wang, en uw gezegde: »hij was groot en regtschapen” zegt niet minder.

Bij de heidenen had men reeds een lijk-aanvoerder, die met de regeling der begrafenis belast werd, Chrene bedar genaamd. Hierin zijn onze woorden grienen, huilen voor Chrene, en bidder voor bedar. De overeenstemming is zeer opmerkelijk.

Boerenbegrafenissen zijn alhier nog het meest eigenaartig en het meest met het grijs verledene instemmende.

Ook Hofdijk maakt hiervan gewag. Zie slechts wat hij op bladz. 75 van zijne »Historische landschappen” zegt, over eene begrafenis der ouden schrijvende:

»Ware het nu spade schemering en niet slechts dalende zonne, zoodat u de aloude dragt en het voorkomen der Germanen niet in het oog viel en gij slechts de donkere gedaanten langs u voorbij zaagt gaan—gij zoudt gelooven eene gewone dorpsbegrafenis te hebben aanschouwd.

»Ook thans nog treft u de overeenkomst van het eerwaardig gebruik”, en Buddingh, het zelfde onderwerp beschrijvende, meldt in dezer voege: »dat men bij begrafenissen ook steeds veel prijs stelde (vroeger en ten platten lande meer dan thans in de steden) op het beijeren, op het bombam van klokken, ten einde daardoor den duivel te verschrikken of van het lijk te houden, schijnt wel eenigzins ons vermoeden te bevestigen, dat men ook in het heidendom dat bombambeijeren, hetzij dan van klokken of hoedanig ook, gekend hebbe.” Hoe dit zij: ook in Oudewater worden nog zelden de klokken voor lijken van stedelingen, minder zelden voor gestorven buitenmenschen geluid. Als er dan hier een doode is en de familie of betrekkingen willen de begrafenis naar aloud gebruik doen plaats hebben, dan wordt hij, zoo men dat noemt, eerst overluid, hetwelk zich daardoor opmerkt, dat men driemaal met eene klok klept die ligt van klank is; daarna gaat men met groote klokken aan het luiden, en bij mannelijke dooden is de plegtigheid nu vooreerst hiermede gedaan.

Terwijl wij dit opmerken, zijn wij reeds het kerkhof genaderd, het stoffelijk overschot wordt in de groeve nedergelaten, en nadat men nog eenmaal heeft gezien in het graf, dat weldra de asch des dierbaren afgestorvene zal bevatten, verlaat men den Godsakker, onder luid geween of verborgen smarte, zooals men hem betrad. Weder aan de grens der stad gekomen, houdt men nu met klokkenluiden op, en bidder en agent verwijderen zich.

Men denke echter niet dat men nu zonder bidder is; neen, van den eersten dag dat het lijk er was, wordt naar aloud gebruik de eerste buurman, naar de stad of beter naar het kerkhof aan wonende, tot groefbidder benoemd. Die belast zich dan met de meeste werkzaamheden aan de begrafenisplegtigheden verbonden, en bij dien aan huis wordt ook het „vetje” of doodmaal gehouden.—„Doodmaal!” zegt gij welligt, „dit had ook, zooals hiervoren bleek, reeds in het heidendom plaats!” en uwe aanmerking is teregt.

Prikkelt dit welligt uwe weetgierigheid hiervan iets meer te weten, zoo luister:

»Wat de begrafenismaaltijden en lijkburen onder het heidendom waren,” zegt Buddingh, bladz. 147, »schijnt ons toe, te blijken door hetgene Aug. Schrader, Germ. Myth. 1843 (uit Boltens »Gesch. der alten Ditmarsen”, I, 315, enz.) aanhaalt, welke laatste berigt, dat het heidendom gewoon was, na het ter aarde bestellen der asch aan ieder die deze plegtigheid hetzij uit aanverwantschap of nabuurschap had bijgewoond, een hoorn of houten schaal met bier of andere dranken gevuld, aan te bieden, die men eerst ter eere der goden, daarna ook van den afgestorvene ledigde.”

Bij al het voorgaande wat wij reeds van de begrafenisplegtigheden voorheen en nu met elkander vergeleken en de treffende overeenkomst zagen, komt de zaak dat de buren er bij waren in aanzien. Den buurman toch zagen wij reeds groefbidder; de buurman spant niet zelden zijne paarden voor den lijkwagen; bij den buurman vindt ook het lijkmaal plaats, en waarin bestaat dit—bij de heidenen, zagen wij, in bier; en waarin nog—in brood en bier.

»Het heidendom,” dus zegt Buddingh nog, »schijnt echter een duidelijk onderscheid gemaakt te hebben tusschen dezulken die aan eene ziekte, en anderen die in den oorlog of een gevecht overleden of gevallen waren. De eersten werden in het Noorden Bior (ons Piers) genoemd.” Het verschil is hiervoren reeds aangetoond, doch indien het dus waar is (waaraan wij niet twijfelen) dat een buiten het gevecht gestorvene, piers genoemd werd, dan verklaren wij daaruit tevens ons Oudewatersch spreekwoord: »hij is zoo dood als een pier”.

Grootendeels en nu voorloopig genoeg, hebben wij de mythologie van Oudewater en omtrek beschreven. Voorloopig genoeg, zeggen wij: hoe ligt toch zal het plaats kunnen hebben, dat, bij het vermelden van historische feiten, daarin nog mythologische daadzaken zijn doorweven, die dus met elkander een geschiedkundig geheel zullen uitmaken. Alleenlijk noemen wij nu de heksenwaag.

Bij het schrijven over de natuurleer onzer vaderen, hopen wij, zaken te hebben aan het licht gebragt, die eeuwen hier in dit belangwekkend oord plaats hadden en eeuwen daarna met een onzigtbaren sluijer tijdens het Christendom waren bedekt, en toch hebben wij het gewaagd dien sluijer op te ligten en rond te zoeken in den mythologischen chaos van weleer.

Mogen deze woorden—hopen wij—niet euvel worden opgenomen! Indien wij toch, vóór er iets van de Mythologie dezer belangwekkende plaats in het licht was, door bestudeerden ons de aanmerking hoorden maken met een spottenden trek op het gelaat; hoe het mogelijk was? Oudewater mythologisch te beschouwen; dan moet er wel een dikke sluijer over heen gespreid zijn geweest.

Omtrent vele facta hiervoren vermeld, zal men ongeloovig de schouders ophalen, en als zoodanig getroostten wij ons reeds vele aanmerkingen van onbevoegde beoordeelaars. Bijna alles echter wat vermeld is, schreven wij meest op het gezag van geleerden, en wij maakten voor Oudewater en omtrek de toepassing, verkregen—wij durven het zeggen—door langdurige studie en scherp onderzoek; en wij passen nu gerust de woorden van Hofdijk toe ook op dit oord: »Zoo gaat het oude heidendom, al is het ook met gemaskerd, met dikwerf gansch verhuld gelaat, nog altoos onder ons rond.” Men neme echter in aanmerking, dat de vermelde daadzaken brokstukken, niet dan hier en daar verspreidde bouwstoffen zijn van het gebouw, dat verdwenen is—eene mythologie van ons land. Velen hebben reeds met verbazende inspanning hunne krachten aangewend, die bouwstoffen uit het stof der eeuwen op te rakelen, echter niet om de mythologie weder in te voeren, zooals met pedante dwaasheid wel gezegd werd, doch om leven, zijn en denken, nader te leeren kennen van ons roemrucht voorgeslacht waaraan wij zooveel verpligt zijn.

Dit was dan ook eene onzer drijfveeren, bij deze beschrijving, en wanneer later velen uit ons vaderland door het opduiken van mythologische overblijfselen uit het oord hunner bewoning—al is het ook in het oog van velen belagchelijk die in kinderspel enz. te zoeken—wanneer velen dan hunne bouwstoffen hebben aangebragt, dan vindt men welligt door schifting, wrijving en vergelijking daarvan onderling, het grootste gedeelte weder der mythologie onzer vaderen, die men voor altijd dacht opgelost in den onstuimigen en woeligen tijd-oceaan.

Hierdoor zal men dan ook nog betere contrasten kunnen zien tusschen heidensche godendienst en Christen Godsdienst; dan zal het duistere van het heidendom, dat viel en diep viel, al sterker en sterker afsteken bij het lichtende Christengeloof; dan zullen wij ons nog meer dankbaar gevoelen omtrent de eerste predikers van het Christendom in ons dierbaar vaderland.

Alzoo gingen wij dan door met de mythologische beschrijving, met den ijver van dit onderzoek immers kwam, zooals wij zagen, ook allengs de overtuiging van het nut daarvan. De fragmenten die wij opmerkten, leerden ons zien wat heidensch en verderfelijk is in onzen tijd, en mede wat onmiskenbaar verhevens tevens zij hadden die in den nacht van ongeloof omdoolden en zich nog niet konden verwarmen aan de koesterende stralen van het gezegende Christendom; die fragmenten leerden ons oordeelen over het geheel dat verloren is,—deden ons eindelijk zien, dat deze plaats of gepaster dit oord reeds vóór de invoering van het Christendom in ons vaderland, bewoond werd door onze voorouders van Germaanschen stam. Welke echter de namen onzer voorouders in deze oorden waren, zij ons vergund onder ons geschiedkundig gedeelte te beschrijven, dat nu aan de beurt is.