OVER VRYEN-ARBEID IN NEDERLANDSCH INDIE.

De bescherming der inlandsche bevolking tegen willekeur, van wien ook, is een der gewichtigste plichten van den Gouverneur-Generaal.

Hy zorgt dat de besturende ambtenaren de daaromtrent bestaande of nader uittevaardigen verordeningen stiptelyk nakomen, en dat den inlanders overal gelegenheid gegeven worde om vryelyk klachten inteleveren.

Art. 55 Indisch Regeerings-reglement

De kwestie over Vryen arbeid is geen kwestie. Besteel den Javaan niet, plunder hem niet, vermoord hem niet... dan zal er over eenigen tyd blyken of hy vrywillig arbeiden wil.

Ik.

THAT is the question!

Shakespeare’s Hamlet.

Vrye arbeid of Kultuurstelsel ... de kwestie van den dag.

Neen, niet van den dag ... de kwestie van jaren!

Sedert jaren betaalt de natie haar Ministers, en zendt Afgevaardigden naar den Haag, om te beslissen of de Javaan moet worden uitgezogen op liberale of réactionaire, op behoudende of onbehoudende wyze.

Zeg iets van beschaving ... men noemt u ’n dwaas, en antwoordt: vrye arbeid.

Spreek van vooruitgang—van wezenlyken vooruitgang ditmaal—domheid! Men vraagt uw opinie over ’t Kultuurstelsel.

Deel iets mede over misbruik van gezag, afpersing, roof en moord ... ei, is ’t antwoord, vertel ons iets van Vryen-Arbeid.

Roep hulp in voor vertrapt menschenrecht. Men verstaat die taal niet.

Zeg iets over deugd, eer, gevoel, loyauteit, waarheid, gezond verstand ... alles te vergeefs. Men “doet” niet in die dingen.

Ja, sterker nog, wijs op het BELANG, op “MEN” ’S EIGEN BELANG—iets waarin “men” toch wél “doet”—dan nog bekomt gy geen gehoor voor ge aan dat eigen belang van “men” eenige frazen weet vastteknoopen over Vryen Arbeid of Kultuurstelsel.

Ik wil voor ditmaal toegeven in de monomanie van ’t oogenblik, en zal iets schryven over Vryen-Arbeid.

In ’t begin zal ’t misschien den schyn hebben dat ik schryf over iets anders. En dit is natuurlyk. De kwestie over Vryen-Arbeid is geen kwestie. Ik ben dus genoodzaakt, by ’t behandelen van dit voorgeschoven vraagstuk, gedurig te wyzen op andere zaken die wel de kwestie zyn. Goochelaars lokken uwe blikken links, als ze iets willen wegmoffelen aan de rechter-zyde. Dit weet ge, niet waar? Welnu, ik zal trachten uwe blikken te richten naar den kant dien de goochelaars willen dat ge niet ziet. Over Vryen-Arbeid heb ik dus eigenlyk weinig te zeggen.

Niemand kan me verwyten dat ik te veel schryf. Misschien zelfs schreef ik te weinig. Ik ben al over de veertig, en tot nog toe zyn er van my slechts ’n paar kleine boekjes verschenen. Geen Muzen-Almanak had ooit last van me, schoon ik al verzen en verhandelingen beging voor Belgien’s afval. Al m’n “aan-haars” heb ik flink verbrand, en er zyn al grootmoeders onder. Niemand dan ikzelf heeft geleden onder de eerste liefelyke maar bedwelmende aandoeningen van ’n jong vurig hart. En toen ik eindelyk my moest openbaren aan ’t Publiek, heeft men my bovenmatig geprezen over m’n wyze van schryven.

Dit was onbillyk.

Na de uitgave van den Max Havelaar evenwel, had m’n zwygen meestal ’n anderen grond dan schroom. Van twee geheel tegenoverstaande zyden op staatkundig terrein, had men my hulp toegezegd. Ik geloofde, vertrouwde en ... wachtte. Ik heb gezegd dat Havelaar naïf was. Van beide kanten ben ik bedrogen. Van één kant zelfs bestolen.

Noch van de zyde des behouds, noch van die der oppositie, werd het minste bewys gegeven dat men zich de zaak van den mishandelden Javaan, dat is myne zaak, aantrok. De prys van die hulp zou geweest zyn, dat ik my geschaard had onder ’n banier. Dit kon ik niet. Je lève bannière, n’en suivre ne peux. Wat geschryf over—d. i. vóór—Vryen-Arbeid zou me brood en ’n positie gegeven hebben. Ook had ik m’n kinderen kunnen kleeden met wat lof over ’t Kultuurstelsel. En zie, ik had talent genoeg daartoe. Wie nu meenen mocht dat ik myzelf verhef door me dit talent toetekennen, antwoord ik dat er geen zelfverheffing ligt in ’t aanspraak-maken op ’n hoedanigheid die me walgt. Hoe dit zy, dat zoogenaamd talent had ik. Wie anders oordeelt, heeft het maar te zeggen. Maar óók had ik—en ditmaal verhef ik myzelf inderdaad—ook had ik ’n gemoed dat zich verzette tegen de minste afwyking van de waarheid, vooral wanneer die waarheid nadeelig of gevaarlyk was voor myzelf. Al wat moeielijk is, lokt my aan. Iets toegeven in ’n onverschillige zaak, of zelfs waar dat toegeven schadelyk werken zou voor myzelf ... ik zou ’t kunnen. Maar tegen de waarheid in, voor overmacht te wyken in ’n hoofdkwestie, waar de straf van ’t weigeren, zoo-als by my het geval is, zwaar wezen zou, dit kan ik niet, dit wil ik niet en dit zal ik niet.

Al wat moeielyk is lokt my aan, heb ik gezegd. Ik erken evenwel dat ik by ’t aangaan van den stryd niet verdacht was op de soort van moeielykheden die my wachtten. Ik meende slechts—als m’n arme voorganger!—vergiftigd te worden met vrouw en kind. In plaats daarvan, scheldt men my uit. M’n tegenstanders hebben den stryd weten overtebrengen op ’n terrein dat aan den uitroep der Jakatranen herinnert—’t is historisch, lezer!—”die honden van Hollanders vechten met drek!” Dáárop had ik niet gerekend. Of ik anders zou gehandeld hebben, wanneer ik dit wèl had voorzien ... neen, neen, duizendmaal neen! Maar ik zou in dit geval den stryd hebben aangevangen met minder genoegen.

Men beschuldige my niet van platheid by ’t aanhalen van den Jakatraschen uitroep. Kan ik ’t helpen, Nederlanders, dat uw geschiedenis in Indie plat is, gemeen is? Kunt ge die woorden ongesproken laten, en de handeling die ze uitlokte? Wie is triviaal, iemand die gemeene dingen doet, of de man die met al de kracht zyner ziel opstaat tegen die gemeene dingen?

De ondersteuning dan, die me werd toegezegd, na ’t verschynen van den Max Havelaar, was aanvankelyk niet verbonden aan onteerende voorwaarden. Van behoudenden en van liberalen kant beide, gaf men voor belang te stellen in myn zaak, zonder meer. Eerst later, toen men den indruk van den Max Havelaar versleten waande, toen men hoopte dat ’n beroep op het Volk zonder vrucht blyven zou, werd er onedele dienst geëischt voor hulp. Ik heb brieven die uitwyzen dat men maanden, maanden lang—heel onnoodig voorzeker!—my inscherpte moed te houden, zonder daarby te gewagen van Vryen-Arbeid, Kultuurstelsel of dergelyke byzaken. Men veinsde menschelykheid en rechtvaardigheid op den voorgrond te stellen als ik. En eerst nadat ik lang had gewacht, nadat men goed overtuigd was dat ik by ondervinding wist wat het zeggen wil, te worstelen met gebrek, nadat men zich had verzekerd dat de nood aan de lippen was, kwam men schoorvoetende tot de veelbeteekenende uitnoodiging: schryf eens iets in den geest van...

Ik zou wat schryven in den geest van die heeren. Ga er eens toe zitten, m’nheeren, en beproef eens te schryven in myn geest. Dit zou u zwaar vallen. Ziehier nu ’t verschil. In myn geest schryven zoudt ge niet kunnen. In uw geest schryven wil ik niet, schoon ik ’t kunnen zou. Dit hebt gy gezien in Wawelaar’s preek, en in de redeneeringen van Droogstoppel, een persoon waarin, naar ik met genoegen ontwaar, vele Kamerleden zich vice-versa herkend hebben. In de laatste zittingen toch riep men gedurig over-en-weêr: “Gy zyt de man!” Ieder wilde Nathan wezen, de berispende profeet. Niemand woû David zyn, de betrapte misdadige koning.

Ik zou wat schryven in den geest...

In den geest! Ik schryf in myn geest, myne heeren vry-arbeiders en kultuurstelselaars! Gy woont in uwe villa’s, gy geniet van uw geld, gy pronkt met uwe principes, gy liegt met uwe leugens, gy schippert met uwe gewetens! gy huichelt met uwen geest, maar ... in myn geest schryf ik.

Dit moet ge my laten!

De eerste reden alzoo van m’n zwygen na den Max Havelaar, was ’n ydel wachten op een toegezegd herstel. En de uitgave van de Minnebrieven maakte in-zooverre hierop geen uitzondering. Men heeft kunnen zien dat ik die schreef om ’n arm gezin dat ik niet kende, uit den nood te helpen. ’t Was ’n luim zooals ik er vroeger veel had, en die ik meestal opvolgde. Ditmaal slechts ’n herinnering aan vroeger tyd.

Maar uit dit voortdurend zwygend wachten moge tevens blyken dat ik geen agitateur ben tot elken prys. Ik had aangetoond hoe schandelyk er werd huisgehouden met het leven en de bezittingen der Javanen... men beloofde beterschap, en ik zweeg geduldig.

En reeds vóór den Max Havelaar had ik ’n doorslaand bewys gegeven, dat het me niet te-doen was om effect, om beroering of schandaal, maar om herstel alleen. M’n voorganger was, om te voorkomen dat-i z’n plicht deed, vermoord in November 1855. Myn mislukte pogingen om den Gouverneur-Generaal Duymaer van Twist aantesporen tot het vervullen van zyn plicht, dateeren van den aanvang des jaars 1856. De Max Havelaar, het agitante boek, verscheen eerst in Mei 1860.

Dit zyn sprekende dagteekeningen! Daar liggen vier volle jaren tusschen de voorvallen te Lebak, en den oogenblik waarop ik de Natie uitnoodigde inzage te nemen van de wyze waarop zy gerepresenteerd wordt in Indie. Er zyn er die beweren dat m’n handelingen te Lebak voortsproten uit eerzucht, uit begeerte om naam te maken. Ik heb op die beschuldigingen tweeërlei antwoord. Vooreerst: dat het te wenschen ware veel en vaak zulke eerzucht aantetreffen by de dienaren van den Staat. Het zou zoo kwaad niet zyn, meen ik, als plichtsbetrachting tot roem en welvaart leidde. Ik geloof, al ware er by my zucht in ’t spel geweest tot het maken van een naam, dat die zucht zeer overwinnend de vergelyking zou kunnen doorstaan met zooveel andere begeerten als we dagelyks bevredigd zien op makkelyker wyze, de begeerte naar geld, naar gemak, naar weelde, de begeerte om welvaart, eer en roem te behalen door ’t niet vervullen van z’n plicht. Ik voor my zie niet in, welke schande er liggen zou in ’t handhaven van de rechten myner onderhoorigen—myner naasten, hoort gy, christenen?—tegen roofzuchtige onderdrukkers. Ik zie niet in, dat ik my vernederd heb: door ’t staande-houden der eeuwige aanspraken van recht en billykheid, tegen-over de gewetenlooze, maar machtige bestryders van dat recht. Ik zie niet in, wat er laakbaars liggen zou in ’t handhaven myner, onder zoogenaamde aanroeping van God, bezworen instruktiën, die voorschreven den Javaan te beschermen tegen de hebzucht zyner Hoofden, evenmin als ik eer kan geven aan ’t verkrachten van gelyke eeden door anderen, die datzelfde bezwoeren onder aanroeping van denzelfden God. (Zie ’t Regeerings-reglement, waarin den Gouverneur-Generaal als ’n EERSTE verplichting wordt voorgeschreven de Bevolking te vrywaren tegen willekeur.

Dit alles zie ik niet in. En ik beweer dus, al ware ik gedreven geweest door eerzucht, dat dit my niet had mogen worden voorgeworpen als verwyt.

En ten-tweede: zy die dit verwyt tot me richten, bekennen dan toch dat er eer làg in myne wyze van doen, dat er roem te behalen wàs door m’n handelingen. Ik neem nota van die erkentenis. Tot-nog-toe heb ik niet vernomen dat men van Twist beschuldigde z’n plicht uit eerzucht verzuimd te hebben. De hefboomen waarmeê zóó’n wezen in beweging wordt gebracht, zyn van eenigszins ànderen aard.

Maar... ik zocht geen eer. Zie de dagteekeningen. Vier jaren heb ik gezwegen. Is dit sprekend?

Toen de heer van Vliet, eenigen tyd geleden, meende zich te moeten beklagen over ’t Indisch bestuur, werd z’n zaak terstond openbaar.

Na ’t vertrek van den Heer van Hoevell uit Indië in 1848, heeft de Natie zéér spoedig, ja terstond gelegenheid gehad aandeel te nemen in den stryd dien hy met het bestaande had aangevangen.

En onlangs, toen de heeren Modderman en van den Biesen in hunne belangen waren gekrenkt, bracht elke mail vertoogen en redeneeringen mee, over de dingen die er met die heeren waren voorgevallen.

Ik zou de voorbeelden van personen die, in litige met het Indisch Gouvernement, zich oogenblikkelyk wenden tot de Natie, kunnen vermeerderen tot in ’t oneindige. En ik beweer geenszins dat zy die met den meesten spoed zich op het Volk beriepen als rechter, daarom zouden schuldig zyn aan te groote haast. Maar zeker is ’t dat iemand die in ’n belangrijke zaak als de myne, vier jaren wacht voor hy de mishandeling die hem en de zynen prys gaf aan gebrek, bloot legt voor ’t Publiek, niet verdient beschuldigd te worden van zucht om naam te maken.

Wanneer Duymaer van Twist hadde kunnen goedvinden my te hooren, en daarna recht te doen—gelyk zyn plicht was—zou nooit iemand iets vernomen hebben van die treurige Lebaksche zaken.

Sire, ik heb me vergist tydens ik namens U Indië bestuurde. Gehoor gevende aan partydige raadgevers, verblind door eigenwaan, toegevende aan gemakzucht, en te gewoon om te kunnen vatten dat er iemand bestaan kon die wat minder gewoon was dan ik... hoe dit zy, ik zie in dat ik niet heb beantwoord aan de meening die gy van me hadt, toen ge my genoeg «yver, kunde en goede trouw» toekende, om me ’t bestuur in-handen te geven over die kostbare bezittingen. Sire, ik beken schuld, en daar ik er prys op stel gehouden te worden voor ’n eerlyk man, wil ik zooveel mogelyk die schuld boeten, en herstellen wat er te herstellen is.

’t Is me onmogelyk de personen die door myn verzuim zyn omgekomen, in ’t leven terug te roepen. Ook kan ik niet de bezittingen weêrgeven aan allen die door myn traagheid, achteloosheid en onwil die bezittingen verloren hebben. Want, Sire, hoe zuinig en oplettend ik gulden by gulden samelde van ’t vorstelyk inkomen dat my de Natie betaalde... heb ik nog geen vol millioen by elkaêr, en gy begrypt, Sire, dat dit op-verre-na niet toereikt tot volledige schadeloosstelling. Maar ik zal doen wat ik kan, Sire. Ziehier al wat ik bezit. Ik smeek U, laat Uw Minister van Koloniën daarvan, zoover het strekt, iets teruggeven aan de arme beroofden. Ik wil voor ’n braaf man gehouden worden, Sire, en... ik beken dat de vloek van die arme lieden my drukt. Hoe ik me zal afhelpen van den vloek op de stervende lippen van al de menschen die onder en door myn wanbestuur vermoord zyn, weet ik niet.

En dan, Sire, gy die Keizer zyt van Insulinde, ik bidde U, laat U nooit weêr bewegen ’n Landvoogd daarheen te zenden, zoo onbekwaam als ik. Tracht iemand te vinden, Sire, die wat begrip heeft van menschenrecht, van deugd, van eer, van moed, en meer zulke zaken die my wat vreemd waren, Sire, omdat ik prokureur was geweest, en te veel praktyk had om kennis optedoen van dingen die zoo in ’t dagelyksch leven niet voorkomen.

Onderzoek ook, o Keizer, voor ge iemand het bestuur in-handen geeft over veertig millioen MENSCHEN, of de man dien ge daartoe uitkiest, zich inderdaad van den mensch ’n studie heeft gemaakt, die hoofdstudie, zooals ’n Engelsch dichter zegt... naar ik hoor. Want Sire, ik lees geen Engelsch, en geen dichters ook. Dit begrypt ge.

En geeft dan zoo’n nieuwen Landvoogd stipten last, Sire, dat hy zich niet bemoeie met de zoogenaamd-politieke vragen van den dag over Vryen-Arbeid en Kultuurstelsel, maar dat hy zorge dat ieder z’n plicht doe naar de geschreven en bezworen bepalingen, opdat de arme Javaan het zyne kryge, al is ’t dan wat weinig. Want, Sire, ik zie in dat ik verkeerd deed my zoo-wat bezig-te-houden met het beoordeelen van de systemen der wetten, en daardoor verzuimde acht te geven op ’t schenden der wetten, die misschien zoo kwaad niet wezen zouden als ze maar worden gehandhaafd.

Beveel ook myn opvolgers, Sire, wat eerbied te hebben voor iemand die den moed heeft zyn plicht te doen in hoogst moeielyke omstandigheden, en zeg hun dat ze zoo iemand geen verwytingen toevoegen, zoo-als ik gedaan heb, omdat ik niet begrypen kon dat er zulke menschen bestonden.

Vergeef me ook, Sire, dat ik na m’n terugkomst uit Indië, my veroorloofd heb den schyn aantenemen als-of ik verstand had van Indische Zaken. Want, Sire, ik erken nu dat men op Buitenzorg daarvan weinig of niets te zien krygt, en niet anders dan wat de Raden van Indië en de kommiezen der Secretarie wel gelieven te geven. Vergeef me, dat ik pour me donner un genre, my heb laten verleiden tot het verdedigen van ’n opinie over Vryen-Arbeid, Sire. Ik erken dat ik er niets van weet, en dat ik maar iets napraat van wat me is voorgezegd door anderen die belang hebben by Vryen-Arbeid. Vergeef me dit, Sire, en bedenk dat ikzelf in Indië nooit iets persoonlyk heb kunnen onderzoeken, omdat ik in vyf jaren tyds niet geleerd heb «goeden morgen» te zeggen in ’t Maleisch, en dus nooit in-staat was, door kruisvragen en ruggespraak met de betrokkenen, in ’t bezit te geraken van ’n eigen meening over zulke diepzinnigheden.

Vergeef me, Sire, dat ik oorzaak ben van al de ellende die Havelaar uitstaat met z’n gezin, omdat hy in den ongerymden waan verkeerde dat ik m’n plicht zou doen, gelyk hy.

Vergeef my ’t slechte voorbeeld dat ik gaf door ’t verzuimen van dien plicht, en ’t uitdooven van allen edelen yver in de besturende beambten op Java, die na het lot dat Havelaar trof, nog meer moed zouden behoeven dan hy, om te doen wat hy deed.

Vergeef my al de afpersingen, al de rooveryen, al de moorden die na m’n vertrek, boven ’t gewoon contingent, het gevolg zyn geweest van myn sanctioneeren der misdaden waartegen Havelaar zich verzette.

Vergeef me dit alles, o Keizer van Insulinde, en meer nog, dat ik het nu niet aanroer, omdat ik niet verstaanbaar spreken kan nadat ik lid ben geworden van de Tweede-Kamer. Vergeef, vergeef, o Keizer, en laat me terugkeeren naar Deventer, waar ik ’n betrekking weet te vervullen, die me beter past dan die van Landvoogd, en die ik nooit had moeten verlaten...

Zoo omtrent had van Twist kunnen spreken na ’t ontvangen myner memorie van Januari 1858, en ik ben overtuigd dat z’n speech opgang zou gemaakt hebben, meer dan de speeches die hy nu van-tyd tot-tyd—naar men meent te verstaan—durft houden over Vryen-Arbeid.

Maar, zegt men, om aldus te spreken zou die man een held van deugd moeten zyn, en helden zyn zeldzaam.

Ik zeg niet neen. Ik vorder noch verwacht heldhaftigheid in den eersten den besten. Doch daargelaten wat die man zou geweest zyn, wanneer-i aldus gesproken had, durf ik vragen wat hy is, door niets te zeggen, door niets te verrichten na ’t ontvangen van dat gemoedelyk stuk van Januari 1858?

Ik verzoek ieder belangstellende dien brief te lezen, en zich aftevragen wat men te denken hebbe van den man die bedaard en “rustig” zoo’n stuk kan ter-zyde leggen, zonder op ’t denkbeeld te komen, dat zyn plicht ’n antwoord eischt, ’n antwoord in daden vooral.

Laat van Twist ontkennen als-i durft, dat zy die klaagden en vluchten òm de mishandeling, daarna op-nieuw werden mishandeld òmdat ze geklaagd hadden of gevlucht waren. Laat hem ontkennen dat de kern der opstandelingen in de Lampongs uit gevluchte martelaren uit Bantam bestond. Laat hem ontkennen dat bij elken opstand, de moed van ons leger te stryden heeft met de razerny van lang mishandelde, tot het uiterste gedreven menschen, die zacht en goedig waren wel-eer, maar tot woest amok werden aangevuurd door wanhoop. Laat hem ontkennen dat by elken stryd, zoo bloedig meestal, het grootst gedeelte der verslagenen aan-weerszy, de slachtoffers zyn van politieke fouten, begaan door welbetaalde, maar domme slymerige vormelyke schipperende ambt- en pensioenjagende oogendienaars van gemaklievende Gouverneurs-Generaal. Laat hem ontkennen dat men de kracht van ons leger, het leven van officieren en soldaten beter kon besteden, dan door ’t vermoorden der armen die niets misdeden dan dat ze zich, na lang dulden, eindelyk verzetten tegen àl te zware geweldenary.

Ja, er waren veel bylagen by dien brief, ’t was ’n bundel! Nog herinner ik my hoe zwaar ’t me viel daartoe het noodige papier te bekomen, en een plaatsje waar ik zitten kon om ze afteschryven. En toch was dat alles te-vergeefs! De man heeft niet geantwoord. Dit is zyn zaak.

Maar ’t is myn zaak te wyzen op den datum van dien brief. Ik schreef dien in Januari 1858, dus byna twee jaren na m’n vertrek uit Lebak. Is die dagteekening niet ’n bewys dat m’n deel met het handhaven van recht, niet was ’t maken van een naam?

Ik zal dien brief later uitgeven, na nog eenmaal aan den Koning geschreven te hebben.

Ik vraag daarin niet voor myzelf. Ik blyf vasthouden aan de reeds tot den heer van Twist gerichte betuiging: anders dienen dan ik diende te Lebak kan ik niet!

Maar ook de Koning kon niet besluiten krachtig integrypen in ’t weefsel van leugens en bedrog, dat den Nederlandschen naam eerlang maken zal tot een walg der volken. Ik meen toch dat dit ingrypen een heerlyke roeping zou geweest zyn voor ’n Koning!

En eerst na lang wachten op dat antwoord, na de volkomen zekerheid dat dit antwoord niet komen zou, verscheen in Mei 1860 het boek over de “koffiveilingen” dat, naar de uitdrukking van een Lid der Kamer, ’n “rilling deed gaan door het land”.

Dit was zoo. Er is inderdaad ’n rilling door ’t land gegaan. Maar wanneer? In 1860. Dat is: vier jaren nadat ik, arm en onmachtig, Lebak verliet met vrouw en kind.

Als een geduldige Javaan had ik my vier jaren laten mishandelen. Vier jaren had ik van-dag tot-dag gestreden met kommer van heden, met angst voor morgen, voor ik die rilling opwekte. Vier jaren lang was Sjaalman bespot en gesard door Droogstoppel, voor Multatuli besloot Havelaar’s party tegen dien van Droogstoppel optenemen.

Dat ik ’t toen deed, krachtig forsch... wie zal ’t laken? Bovendien ik ben zoo. Ik versta geen halve dingen. Dit zal men zien in de toekomst, als ik ’t leven houd. En al ware het... doch, neen, voor die toekomst is gezorgd.

Vier jaren dus. Jaren van bittere smart. Vier moeielyke, zware jaren...

Zou ik zóólang gewacht hebben, als ’t my ware te doen geweest om opgang of schandaal?

Ik wenschte herstel van grieven voor m’n arme beschermelingen, en als me dit gelukt ware, zou de Javaan zelf nooit hebben geweten wat-i my te danken had, noch Nederland hoe ik, met al wat ik dierbaars had, my opofferde voor zyn eer.

Maar, ik erken dit, zoowel voor als na ’t schryven van den Max Havelaar, bestond er vaak ’n andere reden die my noodzaakte te zwygen. De ellendelingen die Indië verwoesten, hebben een bondgenoot die dikwyls, ja meestal, de kracht heeft my de pen uit de hand te slaan. De Natie weet dit, en schynt het goedtekeuren. Dit is hare schande, de myne niet.

De naam van dien bondgenoot is: het gebrek. Niet altyd heb ik papier. Niet altyd heb ik de stukken by me, waarin ik iets zou moeten naslaan, daar ’t meermalen gebeurt dat ik kist of koffer hier-of-daar moest achterlaten omdat ik den prys van ’t vervoer niet betalen kan. Daaraan heeft nu byv. van Twist te danken dat ik niet in dit stuk de namen opgeef van de 57 of 59 personen die met geeselslagen van Pandeglang werden teruggedreven naar Lebak. Menigmaal heb ik geen plaats waar ik me rustig kan neerzetten tot schryven. Heeft men dit niet gelezen in de Minnebrieven... tusschen de regels vooral?

En eindelyk, meestal, ja altyd byna, wordt me elke voorkomende gedachte weggestolen door ’n spook dat me in Gouverneur-Generaal kostuum, of in de gestalte van een dikbuikig vry-arbeider, de sarrende vraag voorhoudt: Wat zullen morgen uw kinderen eten? Waar zult ge uw gezin huisvesten over een maand, over een week, over een dag?

Want meermalen is ’t zoover geweest, dat die vraag ’n vraag was van weken of dagen... ja, van uren!

In m’n Kruislied noem ik me taai. Ik zeg altyd de waarheid, en ook daar zeide ik de waarheid: ik bèn taai.

Maar ik moet erkennen dat ik werk met tegenzin en inspanning... dat ik zelfs niet werken kan in ’t geheel, als my de gedachte overvalt myn lief gezin uitgehongerd te zien, en omkomende van gebrek aan ’s Heeren weg.

Overdryving, meent men? Eilieve, hoe zou ’t anders zyn? Ik bezit niets, en ontvang niets. En laat u nu eens voorleggen—ge hebt het recht daartoe, Nederlanders—den Staat van Indische pensioenen, waarop posten voorkomen, wat hooger dan eigenlyk behooren zou—zelfs zy erkennen dit, die ze toelegden—omdat de betrokkene zekere betrekking NIET bekleed heeft.” Zóó staat er. Ga eens na welke sommen er jaarlyks op uwe begrooting worden gebracht om menschen in het leven te houden, die nooit iets belangryks uitvoerden, en wier geheel leven zonder schâe voor iemand best achterwege had kunnen blyven. Tel eens hoeveel gepensioneerde Slymeringen gy vetmest, en vraag dan uzelf af, of ’t billyk is, dat ik van uur tot uur heb te worstelen met gebrek?

Overdryving? Ik antwoord nog-eens; hoe zou ’t anders wezen kunnen? Ik heb niets en ontvang niets. Maar als ’t u moeite kost, lezer, u duidelyk voortestellen hoe ’n vader gestemd is, die z’n gezin moet voeden met niets... dan zal ik uw begrip te-hulp komen door ’t vertoonen van ’n certificaat, waaruit blyken kan hoe eens ’n Belgische dorpsburgemeester me twee dagen tyd gunde om te voorkomen dat ik als vagebond met vrouw en kinderen door maréchaussées zou worden weggevoerd over de grenzen...

Zie in zulke omstandigheden voel ik me “wat moê” zoo-als op ’t slot van m’n Kruislied!

Dit is weêr uwe schande, Nederlanders, en dit is niet myne schande. Daarvan worstelt ge u niet los, als zoudt ge ’t begin van de week vastbidden en vastpreêken aan ’t eind.

En wie nu meent dat ik genoegen schep in ’t mededeelen van de ellende die ik onderging omdat ik myn plicht deed—dat ik er trotsch op ben, is waar!—bedenke hoe lang ik zweeg vóór ik iets openbaarde.

En dat ik eindelyk daarvan sprak, was om aantetoonen dat ik zeer duur het recht heb gekocht en betaald, om meetespreken over de vragen van den dag. Men onderzoeke eens nauwkeurig wat anderen hebben betaald voor dat recht? Jazelfs, of zy iets betaald hebben, iets ten-offer gebracht in ’t geheel? En of niet vaak hunne opiniën voordeel aanbrachten in-steê van offer te eischen?

DE KWESTIE OVER VRYEN ARBEID IS GEEN KWESTIE.

DE TEGENWOORDIGE AGITATIE OVER DE KOLONIALE ZAKEN IS EENE GEMAAKTE AGITATIE.

De Geschiedenis leert ons dat overal waar groote bewegingen voor de deur stonden, de leiders der algemeene belangen zich beyverden byzaken voor-op te schuiven, om de aandacht der Natiën aftetrekken van de hoofdzaak.

Dit noemen kleine bestuursmannen: Kunst van regeeren.

En vaak komt de loop der dingen de Regeeringen te hulp in ’t verschaffen van zulke afleidingen. Het volk bemerkt instinctmatig dat alles niet is zoo-als ’t behoort, en stelt zich, meer dan anders, by elk opgeworpen denkbeeld de vraag voor: “zou dit misschien de oorzaak myner malaise wezen?”

Nooit waren er zooveel staathuishoudkundige kwestiën aan de orde van den dag, als kort voor de Fransche revolutie. Ik bedoel de eerste, de ware, de voorloopster van de groote Wereldrevolutie die onzen kinderen wacht, en waarby de hoofdvraag wezen zal: hebben of niet hebben. Boeren-oorlogen en Jacqueriën zyn periodiek als de saizoenen. Dit zal zoo blyven zoo lang menschen menschen zyn. En ook zal men altyd blind genoeg wezen om die onvermydelyke schuddingen niet te voorzien.

De wegbereiders van zulke revolutiën, zy die het eerst nieuwe denkbeelden verkondigen, bedoelden juist niet altyd ’n omwenteling. Zy waren, zoo-als ieder in zekeren zin, de uitdrukking van hun tyd. Zy stuwden niet, ze werden aangetrokken. “l’Homme ne manque jamais aux circonstances” heeft MONTESQUIEU gezegd, en wáár is het, even zeker als dat er nooit lucht ontbreekt om de leegte aantevullen die ontstond door verplaatsing van andere lucht. Maar diep ligt de waarheid van MONTESQUIEU’S uitspraak niet. ’t Is als-of men zeide: “geen muskaatnoot zonder foelie.” Ik geloof ’t graag, ’t is dezelfde vrucht.

Want zoodra ’n Volk behoefte voelt aan zekere indrukken zal dezelfde oorzaak die deze behoefte te-weeg bracht, sommigen aanzetten tot het meedeelen van die indrukken. De mannen die ’n omwenteling vooraf-gingen, bewerkten die niet, maar werden, juist omgekeerd, voortgebracht door dezelfde omstandigheden die de revolutie ten-gevolge hadden. ’t Is hier noch post, noch propter, ’t is simul. Dit is even begrypelyk als dat men geen scheepsbouwmeesters vindt in de bergen, noch tuinlui op Nova Zembla.

Men zal dan ook kunnen opmerken dat de personen die vaak worden aangezien als de bewerkers eener omwenteling, omdat ze kort te-voren ’n belangryke rol speelden, die belangrykheid inderdaad meer te danken hadden aan de behoefte en de voorbeschiktheid des Volks om wat nieuws te hooren, dat licht geven zou in de duisternis, dan wel aan de onderwerpen die zy behandelen, of de inrichting die zy aanwyzen als de juiste. Om zich hiervan te overtuigen, behoeft men de zaken slechts te bezien van ’n later standpunt, als wanneer er een groot verschil in ’t oog springt tusschen den loop der gebeurtenissen, en de meeningen of uitingen die de verandering van dien loop waren voorafgegaan. De terreur der Fransche revolutie gelykt niets op ’t Contrat Social van Rousseau.

Wanneer nu echter hervormers die ter-goeder-trouw zyn, een zoo willigen bodem vinden voor nieuwe begrippen, onverschillig of hunne ideën uitvoerbaar blyken of niet, onverschillig of ze voldoen aan de behoefte des oogenbliks, en alleen omdat het Volk voelt: qu’il y a quelque chose dans l’air—met hoeveel te-meer graagte dan zullen opgeworpen twistpunten worden aangenomen, wanneer zy die ze opperen niet ter goeder-trouw zyn, wanneer ze met meer of min kunst zulke punten van geschil uitvinden, scheppen, op den voorgrond schuiven, met het doel om ’t Volk bezig te houden.

Dit nu, Nederlanders, is by u sedert jaren het geval.

Liever dan my te bepalen tot den kleinen kring onzer belangen, zou ik u voorbeelden aanhalen uit de Wereldhistorie. Maar ik begryp dat ik beter doe my te bepalen tot dingen die u meer van naby raken, en u klaar voor den geest zullen liggen naar ik gis. Eén voorbeeld dus uit velen:

Herinnert ge u, Nederlanders, hoe men eenige jaren geleden u heeft bezig-gehouden met indisch-muntstelsel en duitenplaatjes? Ge hebt die plaatjes goedmoedig geslikt. Dáárover zyn wat verhandelingen gehouden, wat brochures geschreven! Dááraan is wat geleerdheid en redenary ten-koste gelegd! Men voedde u met millimeters van den omtrek der indische guldens, gy ontbeet met beeldenaars, en uw avondmaal vloeide over van circuleerende medium’s. Hoe ’t mogelyk was, u zoo erg en zoo lang te bedriegen met ’n zaak zoo eenvoudig als ’n muntstelsel, begryp ik niet, maar gelukt is het. Eilieve, hoe is die zaak, die belangryke zaak, waarvan ’t wel of wee uwer indische bezittingen scheen aftehangen, dan toch eindelyk uitgewezen? Weet ge ’t wel eens? Dit moest ge toch weten, indien de vraag zoo belangryk was als ze scheen in die dagen...

De opheldering dier muntkwestie is eenvoudig. Op den oogenblik toen men u bezig-hield met koperen duiten, recepissen, zilvergehalte, agio en dergelyke, was de Bevolking van Indië op ’t punt uit te bersten in algemeenen opstand, die dan ook partiëel uitgebroken is, maar overal in bloed gesmoord.

Hebt ge ’t niet in de couranten gezien hoe elke mail heldendaden meêbrengt? En ziet ge niet tevens hoe er altyd-door meer suppletie-troepen noodig zyn? Hebt ge er niet op gelet hoe men in Europa te-kort schiet met werven, in-weerwil van ’t bovenmatig verhoogen der handgelden, en hoe men de beschermers en verdedigers van Nederlandsche belangen weêr, als vroeger, moet zoeken in Afrika?

Zyn we ooit in vrede daarginder? Volgt niet oorlog op oorlog, roering op roering, onrust op onrust?

Komt ge nooit op ’t denkbeeld dat er wat verdachts is in die stereotype telegrammen: “op Java volmaakte rust?”

Vindt ge ’t niet vreemd dat de Landvoogden, die zoo met overstoorbare eentonigheid die rustigheid proclameeren en telegrafeeren, altyd-door méér soldaten noodig hebben om niet weggejaagd te worden?

Ziet ge, dit bevreemdt my. Dat men u bedriegen wil, heeft z’n redenen. Dat ge zoo gemakkelyk toegeeft in dit bedrog, vind ik zonderling en jammer.

Het aantal opgeworpen kwestiën waarmede men u aandachtig bezig-houdt, is zeer groot, en daaronder behoort ook de vraag die thans in Nederland aan de orde van den dag schynt; de vraag over Vryen-Arbeid en Kultuurstelsel, waarvan die kibbelaryen over consignatiestelsel, kultuur-emolumenten, enz. onderdeelen zyn.

De ware vraag van den dag is deze:

Wordt de Javaan mishandeld?

Zal hy dit voortdurend verdragen?

Wat moet er gedaan worden om een eind te maken aan die mishandeling?

Maar deze vragen legt men u niet voor. Er zal ’n tyd komen dat ge u schamen zult over uw gebrek aan doorzicht. Het zal u onverklaarbaar zyn dat ge u aanhoudend liet verlokken tot het behandelen van andere vragen.

Want ik stelde u in-staat dit bedrog te doorzien en te ontwyken. In den Max Havelaar heb ik aangetoond dat de Javaan mishandeld wordt. Wie heeft dit weersproken? Dagbladen, tydschriften, brochures stelden ten-klaarste in ’t licht dat ik niet overdreven heb, dat ik beneden de waarheid ben gebleven. Zie den Indiër, den Gids, het Neêrlandsch Indisch tijdschrift... in ’t kort, alle organen van de liberale party. Of die organen zoo volmondig zouden verklaard hebben dat ik de waarheid sprak, indien ze hadden geweten dat ik geen partyman was, mag betwyfeld worden. Maar wat geschreven staat: staat geschreven. ’t Is zoo, ik ben beneden de waarheid gebleven. Ik vreesde en vermeed àl de waarheid te zeggen, uit kunstgevoel. Ik wilde sympathie opwekken, geen walging. En dit zou ’t geval geweest zyn, indien ik, in-plaats der eenvoudige geschiedenis van Saïdjah, de ellende geschetst had van ’n hongersnood, zooals er van-tyd tot-tyd op Java voorkomt, ten-gevolge der overdryving van ’t Kultuurstelsel...

“Ziet ge wel, roept hier de Vry-arbeider... ’t Kultuurstelsel!”

Een oogenblik, m’nheeren. Ik heb in Indië gruwelen gezien onder Gouverneurs-Generaal van allerlei kleur, gruwelen waarmeê ’t Kultuurstelsel niets te maken had. In Lebak byv. werkte geen Kultuurstelsel, en dáár was toch jaarlijks hongersnood. En ook elders is de toestand van de Bevolking die overgeleverd wordt aan Vry-arbeiders in compliciteit met de Hoofden, verre van benydenswaardig. Of erger nog, ik heb dorpen gezien die uitgemoord waren door zeeroovers, die alles meêvoerden wat kracht tot roeien had, en een geslacht achterlieten wat tot roeien te zwak was. Hierby immers komt noch Stelsel van kultuur, noch Vrye-arbeid te-pas, niet waar!

Waarlyk, m’nheeren partymannen, gy hebt het recht niet, elkaêr aanteklagen. Ik heb het recht u beiden te roepen voor de rechtbank der openbare meening. En dit doe ik. My zult ge niet afleiden met uw duitenplatery over Vry-arbeid of Consignatiestelsel...

“Onder uwe leiding is de Javaan bestolen, mishandeld, vermoord, dit kan ik bewyzen!”

Zoo spreekt de liberaal tot den behouder.

“Ik zeg dat de Javaan mishandeld en vermoord wordt onder uwe leiding... dit kan ik bewyzen!”

Zoo antwoordt de behouder den liberaal. En vervolgens:

“Gy zyt oorzaak dat Indië voor ons zal verloren gaan! Als we Indië verliezen, is ’t uwe schuld!”

“Neen, uwe schuld!”

“Neen, uwe... sjt! Daar komt het volk aan... ik zeide dan, m’nheer, dat uwe begrippen over Vryen-arbeid...”

“Juist! Ik meen dan dat die cyfers in ’t boek van Money...”

“Inderdaad! Maar lees een Say, Malthus, Scialoia ... En let eens op de opinie van den geachten spreker uit ...”

En ’t Volk gaat naar-huis, en meent in z’n onnoozelheid dat de Heeren ’n verschil van opinie hebben over Staathuishoudkunde.

En ’t Volk neemt het voorgegoocheld onderwerp voor ’t ware, en koopt zich ’n boekje van Money, en gelooft aandeel te nemen in de behandeling der publieke zaak, door ’t narekenen van de cyfers die daarin staan.

En alzoo... wat te-huis hooren zou voor een crimineele rechtbank, wordt behandeld als diepzinnig systeem van bestuur, en de hoofdzaak, de ware eenige hoofdzaak is weer gesmoord voor ’n tyd!

Voor den honderdsten keer: de kwestie over Vryen-arbeid is geen kwestie! Het eindeloos gekibbel daarover is slechts de dwaalweg waarop ’t Volk zich laat brengen door de slotwoorden van de heeren die bezig waren zich vice versa te beschuldigen van diefstal en doodslag, maar gaarne hun linge sale willen wasschen en famille, en daarna aan ’t Volk wat opgeworpen verschilpunten ten-beste geven. Aan ’t Volk, dat ten-laatste—al waar ’t uit zucht tot verandering alleen—die schandalen niet verdragen zou. Het wachtwoord van die heeren is: zwygen!

En ik sprak hier niet van Ministers alleen. Ik vraag u, lezer, of ’t niet in de rede zou gelegen hebben dat men in de Tweede Kamer—of ook in de Eerste, waarom niet?—aan de Regeering had gevraagd of de Max Havelaar waarheid bevat? We hebben behoudende en liberale ministeriën gehad sedert de verschyning van dat boek, maar geen opposant heeft aan ’n behoudende Regeering, geen behouder heeft aan ’n liberaal bewind durven vragen of ik de waarheid gezegd had. Ieder voelde dat het antwoord even nadeelig luiden zou voor z’n eigen party als voor de vyandelyke. Ieder begreep dat er niets viel te winnen door ’t staven van beschuldigingen, die terstond daarop met gelyk recht zouden worden ingebracht tegen hemzelf. ’t Scheelt me weinig of ik triviaal schyn... ik neem m’n uitdrukkingen waar ik ze vind ... Het volk zal my verstaan: ’t is diefje met diefjes maat!

Dit komt er van, kiezers, wanneer ge u niet bemoeit met uw zaken.

Zwygen dus, smoren!

Ja, smoren! Maar toch zyn er enfants terribles die in de hitte van den stryd geen acht-geven op ’t sjt! dat het Volk moest buitensluiten van de waarheid. Onlangs by de behandeling der koloniale begrooting heeft men elkaêr over-en-weer Droogstoppel genoemd. Men kan ’t nalezen in ’t verslag der zittingen van de Tweede-Kamer.

Droogstoppel nu—ik heb dien man gemaakt, ik heb ’t recht te zeggen hoe, wat en wie hy is—Droogstoppel is de gemeene dief, minus den moed om intebreken. Droogstoppel is de Fariseër die weduwen en weezen op-eet, en kushandjes toewerpt aan ’n eigengemaakt godje dat hem helpt in de digestie. Droogstoppel is de bloedzuiger die opzwelt van onrechtvaardig verkregen goed, maar ’n veerkrachtige magerheid bewaart om z’n vooze opgeblazenheid binnentepersen door de enge poort. Droogstoppel is de femelende laffe gierige schriftuurlijke gauwdief...

Eilieve, ik heb vergeten te zeggen of Droogstoppel liberaal of behoudend is...

In de Kamer heeft men de goedheid gehad deze gaping aan-te-vullen.

Liberalen hebben tot behouders gezegd:

“gy Droogstoppel!”

En behouders hebben geantwoord:

“Droogstoppel, gy!”

En ik? Wat ik antwoord?

Ach, ik zie in dat ik ’n profetischen geest had op het oogenblik toen ik in de Minnebrieven de vertelling gaf van ’n paar twisters op Amboina, die elkaêr onaangenaam hadden bejegend. “Ga gerust naar huis, o Jozef en Abraham ... of Ezechiël, gy beiden hebt volkomen gelyk!”

Ik verklaar overigens my geheel te vereenigen met de opinie van den heer Wintgens, die de vraag deed, of niet de ergste Droogstoppels de zoogenaamde vry-arbeiders waren, wyl ze den Javaan meer rechtstreeks uitzuigen dan hun confraters op de Lauriergracht?

Ik zeg volmondig ja op die vraag.—Maar ik constateer tevens dat de heer Wintgens, door z’n superlatieven gradus—“of dat niet de ergste Droogstoppels waren?”—zich beweegt in den omtrek der paragrafen onzer schoolboekjes, waar boven stond, “over de trappen van vergelyking” en dat hier dus maar sprake is van wat meer of min Droogstoppelig...

Nederlanders, ge staat my toe, hoop ik, voor Droogstoppel te lezen: Ellendeling? Welnu, in uwe Vertegenwoordigende Kamers is de vraag geopperd: onder welke der beide dusgenoemde Staatspartyen, de ergste ellendelingen zyn.

Wat geschreven staat, staat geschreven. Het byblad, waarin deze vraag voorkomt, zal wel reeds gedrukt en verspreid wezen. En al ware dit zoo niet, de vraag wordt meêgedeeld in de verkorte verslagen die de dagbladen van de zittingen gaven, waarin de koloniale begrooting is behandeld.

Ik tart de leden der Staten-Generaal die te vernietigen, en voor ’t Nageslacht te verbergen dat in 1861 in hunne vergadering de vraag geopperd is, welk staatkundig gedeelte des Nederlandschen Volks ’t meest productief was in huichelende gauwdieven.

Ja, dat zyn de enfants terribles van de partyen! En men meene niet dat dit ’n toeval was, ’n lapsus linguae, ’n oratorische wending van den heer Wintgens... volstrekt niet. Herhaaldelyk is ’t scheldwoord Droogstoppel—dat is: ellendeling—over-en-weer gebruikt. Ik heb dit woord in ’n zeer verkort verslag der zittingen, tien of twaalf malen gevonden in één alinea. ’t Is zelfs ontelbare malen gebruikt door den heer P. Myer, den man die ’n zoo hoog pensioen trekt: “omdat hy—ik citeer—zekere betrekking niet bekleed heeft.” En ook na den Heer Wintgens hebben weer anderen zich beyverd aantetoonen dat de Droogstoppels ...

O God, O God, is ’t genoeg, Nederlanders? My is ’t te veel.

Had ik niet recht, Hamlets uitroep te kiezen tot motto dezer brochure? Waarlyk:

There is something rotten in the state!

Maar, zeggen misschien sommigen, wat is dan toch dat Kultuurstelsel, wat verstaat men onder Vryen-arbeid?

Ik weet dat deze vraag nog altyd door velen gedaan wordt, en dit is ’n bewys te-meer van de waarheid myner stelling dat de voorgewende punten van verschil niet raken aan de hoofdzaak. Als er waarheid lag in al de beweringen vóór en tegen die systemen van Indisch bestuur, zou men, na al wat daarover is gesproken en geschreven, nu dan toch wel zóóver gevorderd zyn, dat men wist waarover de kwestie liep. En dit is het geval niet. Er is zorg gedragen de zaak zoo te verwarren, dat de goê-gemeente zich verliest in ’n zee van kunsttermen over staathuishoudkundige wysheid, en moedeloos tot het besluit komt, de heeren moeten ’t weten! Ja, en dan hebben de “heeren” weêr loisir om ’t gesprek voorttezetten over de zaak die hen bezig-hield, toen ’t Volk er bykwam: over de mishandeling van den Javaan, en den opstand die daarvan ’t gevolg wezen moet.

Toen ik den Max Havelaar schreef, dacht ik niet aan vryen arbeid. Ik behandelde daarin ’n hoofdzaak, en het heeft my zeer verwonderd dat boek te zien misbruiken als ’n wapen tegen het Kultuurstelsel. Zelfs in ’t buitenland is men in die dwaling vervallen. In den Annuaire des deux Mondes van 1860, wordt myn werk behandeld als ’n pleidooi voor Vryen-arbeid, dat het zyne toebracht tot den val van ’n behoudend—kultuurstelselig—ministerie. En ’t een, en ’t ander is onjuist. Ik heb noch in den Havelaar, noch later, my ingelaten met de voddige voorgehuichelde geschilpunten die men in den Haag gebruikt om ministeriën te ondermynen. Even als ik ieder mensch goed noem die goed handelt, zonder te vragen naar z’n geloof, evenzoo zou ik ’n Minister aanhangen die rechtvaardigheid beoefent, onverschillig of-i oude stelsels aankleeft, of nieuwe verkondigt. Die rechtvaardigheid nu heb ik tot-nog-toe zoowel aan de zyde van ’t behoud, als aan den kant der zoogenoemde liberalen tevergeefs gezocht. En zoolang dit niet verandert, is ’t me onverschillig wie er regeert. En den Javaan ook.

«Stel u eens voor, geachte lezer»—men ziet dat de brochure niet van my is—«dat in een land waar de openbare wegen zeer onveilig gemaakt worden door bandieten, die op eene ongehoord brutale wyze schatting van de reizigers vorderen, en soms nog wel een weinig verder gaan in hunne willekeur, de vraag by de vertegenwoordiging ontstond, in hoever het wenschelyk zou wezen, om byv. de tollen der openbare wegen afteschaffen, en dat dáárover eindelooze discussiën gevoerd werden, zonder dat er door een enkel lid de wensch geuit werd iets te doen tot beveiliging van den eigendom en den persoon des reizigers.

Nederlanders! Wilt gy dat die toestand op Java voortduurt? Wilt gy dat de wetten en reglementen die daar zyn om den armen Javaan te beschermen, onuitgevoerd blyven?»

Juist! Die wetten en reglementen bestaan, maar ze worden ter-zy gelegd. Dagelyks worden ze geschonden en verkracht. Het “schipperen” dat is: het oogluikend toelaten van geweldenary, roof en moord, wordt geprezen en beloond. Zie Slymering. Het te-keer gaan van die misdaden wordt beschouwd als onbekwaamheid, als excentriciteit, en gestraft met een straf die te zwaar wezen zou voor de misdaden zelf. Zie Havelaar.

Dit is de zaak, dit alleen! Al het overige is van zeer ondergeschikt belang.

«Ministers en Kamerleden praten veel, verschrikkelijk veel over cultuurstelsel, vrijen arbeid; doch de vraag:

“Wordt de Javaan mishandeld?”

komt niet ter sprake.

Een lang met de Javanen omgegaan hebbende ambtenaar schrijft mij:

«De Javaan is in zooverre een mensch als een ander, dat hij liever veel geld heeft dan weinig—liever een goed huis dan een slecht,—liever welvaart dan armoede.

«Die voorkeur voor bien être zou hem doen werken uit vrije keuze, wanneer door dat werk die welvaart kon verkregen worden.

«Maar!... hij is er aan gewoon, dat men hem het bespaarde, het overgewonnene afneemt;—of liever dat men het niet eens zoover laat komen dat er iets af te nemen valt.—Hij is arm en blijft arm.

«Het is althans nooit bewezen dat hij niet vrijwillig werken zou, wanneer er op Java veiligheid bestond voor personen en goederen.

«Dit nu schijnt er niet te bestaan, of liever, volgens den Max Havelaar ontbreekt er geheel.

«En vóor dat dit hersteld wordt, is het dwaasheid te spreken over vrijen arbeid.”

Laat er een moreel, intègre bestuur heerschen in Indie, en in den Haag, betreffende dat heerlijke land, en dan zal ’t blijken of de Javaan vrijwillig wil arbeiden.

Ei, zegt men, dat is gemakkelijk voorgeschreven. Hoe moet men doen, om zekerheid te hebben dat er intègre bestuurd wordt?

Dat is zeer moeijelijk;—maar zeker is ’t onmogelijk zoolang men Havelaar geen regt doet op eene wijze, welke aantoont dat men waarheid en rechtvaardigheid wil.

Zoolang Havelaar niet gerehabiliteerd of veroordeeld is, zijn Kamers, ministers en gouverneurs-generaal zedelijk verantwoordelijk voor alles, wat in den Havelaar is gewraakt.

Of het goede bereikt zal worden door hem te steunen, is de vraag. Maar... dat het kwade wordt gesteund, zoolang geen onderzoek daaromtrent plaats heeft, is zeker.

Welk besturend beambte zal op Java zijn plicht durven doen, als hij hoort hoe Max Havelaar en de zijnen leden en lijden moeten, omdat hij zijn plicht vervulde?

Immers toch, zoolang het niet uitgemaakt is, dat hij onwaarheid vertelde, moet men de feiten, die hij met autentieke stukken staaft, als waar erkennen.»

Er schynen dus ook anderen moê te wezen van ’t gekibbel over byzaken. Die “anderen” vormen voor als-nog de minderheid. Maar hun getal zal aangroeien door overloopers uit de beide partijen, die voor-en-na zich verzadigd zullen voelen van onnutte polemiek. Zóó zullen die “anderen” eindelyk de meerderheid vormen, en dit is de party, de eerlyke derde party, die ik den Kiezers aanbeval in de Minnebrieven.

Maar hoe is men dan geraakt tot de meening, dat ik ’n aanhanger was van de Vrye-arbeidsleer? Dit is alleen mogelyk geweest door een paar zinsneden van den Max Havelaar uit haar verband te rukken. Ik zal die hier aanhalen, dewyl ze my tevens dienen om het Kultuurstelsel te kenschetsen.

«Doch daar kwamen vreemdelingen uit het Westen, die zich heer maakten van het land. Zy wenschten voordeel te doen met de vruchtbaarheid van den bodem, en gelastten den bewoner een gedeelte van zynen arbeid en zyn tyd toe te wyden aan het voortbrengen van andere zaken»—er was namelijk vroeger gesproken over ryst, die de Javaan noodig heeft om in leven te blijven—«van andere zaken, die meer winst zouden afwerpen op de markten van Europa. Om den geringen man daartoe te bewegen, was niet meer noodig dan een zeer eenvoudige staatkunde. Hy gehoorzaamt zyn Hoofden. Men had dus slechts die Hoofden te winnen door hun een gedeelte toetezeggen van de winst... en het gelukte volkomen.»

Ik erken volmondig by het schryven van deze regelen gedacht te hebben aan ’t stelsel van den generaal VAN DEN BOSCH—die, men ziet het, al zeer goedkoop den naam van genie heeft verkregen—doch ik bedoelde daarmede geenszins party te trekken voor die andere nog afschuwelyker wyze van uitzuigen, die men Vryen-arbeid noemt. Integendeel.

«Als men let op de ontzettende massa Javasche producten die in Nederland worden te-koop geveild, kan men zich overtuigen van ’t doeltreffende dezer staatkunde, al vindt men ze niet edel. Want mocht iemand vragen of de landbouwer zelf eene belooning geniet, evenredig aan die uitkomst, dan moet ik daarop ’n ontkennend antwoord geven. De Regeering verplicht hem op zynen grond aantekweeken wat haar behaagt, zy straft hem als hy het aldus voortgebrachte verkoopt aan wien ’t ook zy, buiten háár, en zyzelve bepaalt den prys dien ze hem daarvoor uitbetaalt. De kosten op den overvoer naar Europa door een bevoorrecht handelslichaam, zyn hoog. De aanmoedigingsgelden aan de Hoofden bezwaren daar-en-boven den inkoopsprys, en, daar de geheele handel toch ten-slotte winst afwerpen moet, kan die winst niet anders worden gevonden, dan door den Javaan juist zóóveel uittebetalen, dat hy niet sterve van honger, ’t geen de voortbrengende kracht van de natie verminderen zou.

Ook aan de Europesche beambten wordt ’n belooning uitbetaald in evenredigheid met de opbrengst.

Wèl wordt dus de Javaan voortgezweept door dubbel gezag... wèl wordt hy afgetrokken van z’n rystvelden ... wèl is hongersnood vaak ’t gevolg van die maatregelen ... doch vroolyk wapperen te Batavia, te Samarang, te Soerabaya, te Passaroean, te Bezoeki, te Probolingo, te Patjitan, te Tjilatjap, de vlaggen van de stengen der schepen, die beladen worden met de oogsten die Nederland ryk maken.

Hongersnood? Op het ryke vruchtbare Java, Hongersnood? Ja, lezer. Voor weinige jaren zyn geheele districten uitgestorven van honger.

Moeders boden hun kinderen te-koop voor spyze. Moeders hebben hun kinderen gegeten...»

Dit is het KULTUURSTELSEL... zeggen de vry-arbeiders, en ik erken dat niemand na ’t lezen van die regels my kon aanzien voor ’n vurig aanhanger van dat stelsel. Maar dit sluit volstrekt niet in, dat ik party-trek voor hen die, misbruik makende van den schoonen klank: vry, ’n gedwongen Vryen-arbeid willen invoeren, waarby de eerste avonturier de beste zich in de plaats stellen zou van de Regeering, om in compliciteit met de Hoofden, den Javaan uittezuigen. De Heer Wintgens heeft volkomen gelyk, dat zyn de ergste Droogstoppels!

De ellende die ’t Kultuurstelsel over den Javaan brengt, kan vermeden worden door een Gouverneur-Generaal die z’n plicht doet, en geen belooning toekent aan ’t verbergen van de waarheid. Wanneer, lang voor den hongersnood in Centraal-Java, de residenten niet hadden gelogen in hun rapporten, door byv. altyd duizende pikols ryst te scheppen op ’t papier, die niet aanwezig waren in werkelykheid, wanneer zy niet als ontrouwe schildwachten, voortdurend hadden geroepen: “alles wel!” toen reeds het gebrek voor de deur stond, dan had men tydig kunnen voorzien in den nood der arme Bevolking, die nu moest omkomen, niet omdat zy aan ’t Gouvernement koffi en indigo leverde, maar omdat zy te veel indigo en koffi geleverd had, onverschillig of die levering plaats had aan de Regeering of aan partikulieren. Indien nu de Residenten tydig hadden kennis gegeven van de gevolgen dezer noodlottige overdryving, instede van, met verkrachting van eed en plicht die gevolgen te verbergen: “omdat het hun tyd wel zal uithouden” dan had de Regeering maatregelen kunnen nemen om de duizende menschen in ’t leven te houden, die nu bezweken zijn... tot groot nadeel van de koffikultuur.

O, ik trek geen party voor ’t Kultuurstelsel, dat allen vooruitgang, alle ontwikkeling, alle veredeling tegengaat. De Javaan is ’n machine. Neen, zelfs dát niet. Hy maakt slechts ’n gedeelte uit van z’n dessa, van de gemeente die en bloc genomen een werktuig is om koffi voorttebrengen. Eigen wil, eigen denkbeelden worden verdoofd. Welvaart blyft hem onbekend, en daarmee alle roerselen tot inspanning, die gewoonlyk ’t gevolg zyn van ’t streven naar welvaart. Het schrale loon voor z’n produkt, dat hem by besluit van den Gouverneur-Generaal is toegelegd—let wel, niet na overleg met hemzelf, den betrokkene—wordt hem nooit geheel-en-al uitbetaald. De Hoofden geven hem wat hun goeddunkt. O! dat Kultuurstelsel—vooral onder ’n Gouverneur-Generaal die z’n plicht niet doet—is verschrikkelyk!

Maar ... om te geraken tot de beoordeeling van ’t Vrye-arbeidssysteem, voege men by al die elementen van schandelyk misbruik, nog bovendien den hebzuchtigen partikulieren intrigant, en men zal nagenoeg weten wat het lot van den Javaan worden zou, als-i dááraan werd overgeleverd.

Ik las onlangs in ’n krant-artikel eene verdediging van den Vryen-arbeid, waarin de schryver,—’n tabaksplanter, natuurlyk!—op de vermeerdering wees die de aanvoer van tabak te Amsterdam sedert eenige jaren ondergaan had. Twee millioen ponden, meen ik, waren gestegen tot tien millioen ponden. Ei! Plaats ’n vry-arbeidend resident in Rembang, en binnen weinig tyds zult ge vyftig millioen ponden tabak bekomen in plaats van tien. Wie er niet meer van weet, zou z’n artikelen gerust achterwege kunnen laten. De vraag is: of die meerdere produktie van tabak niet in de plaats is getreden van andere waarden? En ten-tweede: of misschien die meerdere produktie van tabak, den grond zou kunnen leggen tot omstandigheden die ten-gevolge hadden dat men later nòch tabak, nòch iets anders ontvangen zou? Zoo verplaatst men de kwestiën.

Ik herinner me dat, toen er voor eenige jaren ernstig werk gemaakt werd van de voeding des Nederlandschen Volks—men vond, meen ik, onder de miliciens te veel jagers en te weinig grenadiers—een geleerde voorstelde om door den Javaan visch te doen vangen, en daarmee de Hollanders te voeden. Van betaling was geen spraak. Men moet wel heel geleerd wezen om op zoo’n denkbeeld te komen. De man had gehoord dat er zooveel proteïne ongedeerd rondzwom in de Indische zee. Dit kan waar zyn. Maar ook in de Noordzee is veel visch. Hebben de Hollanders dien gevangen, en gratis naar Java gebracht, toen dáár honger werd geleden? En de verhouding is nog niet eenmaal gelyk. Want de honger der Javanen was een gevolg van de Hollandsche onderdrukking, en de Javanen hadden geen schuld aan ’t afnemend getal grenadiers. Integendeel. Zonder hen zou sedert lang ons heele leger bestaan hebben uit jagers... uit tamboers en pypers misschien.

Er is iets grappigs in ’t denkbeeld de heele Hollandsche natie te zien ronddobberen op botters en pinken, om ’n ver-af gelegene andere natie in ’t leven te houden. Christelyk zou ’t wezen, dat ’s waar. “Van netten zyt gy gekomen, tot de netten zult ge wederkeeren!”

Maar hoe koddig dit voorkome als idee, ik geloof dat men al heel spoedig zoo’n experiment zeer treurig vinden zou in de werkelykheid. Welke redenen kunt gy aanvoeren, Nederlanders, die ’t rechtvaardige dat ge van den Javaan vordert, wat gyzelf in geen geval zoudt willen doen voor ’n ander? Waar staat geschreven—al stond het geschreven, ik recuseer zulke schryvery, en dit zoudt gy ook doen als ’t in uw belang was—waar staat geschreven dat de Javaan moet arbeiden voor uwe behoeften? Oorlogsrecht? Ik ken dit recht niet, al schreef dan ook de Groot een dik boek daarover, met dezelfde pen waarschynlyk die hem doemde tot het verdedigen van den christelyken godsdienst. Oorlogsrecht? Nog-eens, ik ken dit recht niet, ik erken het niet vooral, nadat ik m’n eerste geschiedenis van gezag droomde, waarin de ouder broeder zyn jonger dwong tot dienst. Nu ja, dit had-i geleerd van ’n wild beest. Oorlogsrecht nog-eens? Maar, eilieve, al bestond er zoo’n recht, dan nog moogt gy ’t niet inroepen tegen den Javaan, dien ge nooit overwonnen hebt. Waar zyn de veldslagen, dien ge hem hebt geleverd? Waar liggen de vestingen, die ge hem afnaamt? Daarvan zwygt uwe geschiedenis.

Die geschiedenis vertoont een walgelyk weefsel van kruipende onderdanigheid in tegenspoed, van wreedaardige ruwheid in voorspoed. ’t Spreekt vanzelf dat de vergaderingen van Heeren XVII in ’t moederland, en van de edele, meer of min extra-ordinaire Raeden van India daarginder, altyd geopend werden met ’n aanroeping van den Heer der heirscharen... denzelfden Heer zeker die den zegendief Jakob beschermde tegen Ezau.

En later die Javasche oorlog in 1826–31! Ze werd gerekt in ’t belang van een der bevelhebbers, die een speler was, en meest-al court d’argent zynde, oorlog noodig had om aan geld te komen. Nog wyst men te Batavia ’t huis dat hy verdobbelde in één nacht. Zoo’n verlies moest de Javaan weer betalen.

En hoe is ten-slotte die oorlog geëindigd? Door verraad. Diepo Negoro, het hoofd van den opstand, had vrygeleide toen men hem gevangen nam. Zyn zoon was onder myn custodie op Amboina, en ’t was kurieus de opinie van dien man te hooren, over de Hollandsche goede trouw en verdere christelyke deugden, te veel om optenoemen. Daarvan weet ook Ferdana Mantrie van Palembang te spreken. De voorlaatste Keizer van Solo is gevangen genomen, afgezet en verbannen, omdat hy... gebeden had op de graven zijner voorvaderen, zonder permissie van den resident te Soerakarta...

Ge toont oude papieren, waarin sommige Hoofden verklaarden... maar gyzelf hebt later die hoofden ter-zy gezet en hunne souvereiniteit nietig verklaard, zoodra ge die niet meer noodig hadt om ze hun onderdanen te doen verraden aan u, die zonder dat verraad, nooit meesters van Java zoudt geworden zyn. Gy hebt leerscholen voor de “rechten” en kansels voor... ik weet niet wat, maar ik zou u wel eens willen hooren bewyzen van kansel of katheder, dat gy recht hebt op den arbeid van den Javaan.

“Het is goed dat de mensch arbeide, hoor ik u zeggen. Zonder ons zou de Javaan te lui zyn om iets te doen, en dus...”

Juist! Zoo spreekt ge. Maar ge vergist u in de meening dat die redeneering uw privaat eigendom wezen zou. Ze behoort aan Droogstoppel die na ’t hooren van Wawelaars preek de uitbreiding der Koffikultuur aanprees als nuttig voor ’t Godsryk. ’t Is waar dat de Javaan, om in zyn gezegend klimaat te blyven leven, minder arbeid noodig heeft dan gy. Maar ligt hierin ’n voldoende reden om hem aftenemen, en u toe te eigenen wat de natuur hem schonk om-niet? Is ’t zyne schuld dat uw vaderland zoo bar is, zoo onvriendelyk? Moogt ge ’t hem wyten, dat in uwe streken de eerste noodigste... éénige vraag van ’t leven is: hoe men te doen hebbe om dat leven te behouden?

Ge hebt u by den Javaan—dat heet by z’n Hoofden, want de eigenlyke Javaan kent u niet—ingedrongen met zachte vleiende woorden. Ge hebt u opgeworpen als scheidsrechter in de geschillen, die ze argeloos onderwierpen aan uw oordeel. Ge hebt die onnoozelheid misbruikt om u meester te maken van wat u niet behoorde. Schrede voor schrede zyt ge voortgeslopen, en hebt uwen voet gezet op den akker van uw naaste, gedurig den grenspaal verzettende... dat verboden is in uw eigen Bybel, hoort gy! Of staat er niet in de geschriften die ge beweert voor heilig te houden, maar die ge ter-zy legt zoodra ze niet overeenkomen met uw belang: “vervloekt wie zyns naasten landpale verrukt en al het volk zal zeggen Amen!”

Ik houd uw Bybel voor volstrekt niet heilig, maar dát woord was goedgesproken, dunkt me, en ik zou graag ’n preek houden over dien tekst. Hoe doet ge toch als ge voorleest uit die Schrift, en eensklaps op zoo’n gebod stuit? Vragen dan uw kinderen niet: papa, sla je wat over?

Of weet ge dan uw kroost te beduiden dat zoo’n Javaan uw naaste niet is, en dat de behandeling van zyn landpalen door andere wetten wordt geregeerd dan de gewone? Dit zal wel ’t eenige uitwegje zyn.

Intusschen gaat ge voort, den arme die uw naaste niet wezen mag, te knevelen, te bestelen en te villen à coeur joie, en om u zelf by dit alles ’n air van gemoedelykheid te geven, houdt ge u bezig met redeneeren over de verschillende systeemen, waarnaar die kunstbewerkingen geschieden. Kultuurstelsel, Vry-arbeid... wat geeft het meest?

Ik heb u in de Minnebrieven gezegd, en ik herhaal hier, hoe karakteristiek het is, dat men in uw Tweede-Kamer tot ernstige punten van overweging gemaakt heeft, of de door dien Money opgegeven cyfers juist waren, en op welke manier hy tot de inzage van uw boeken geraakt was. Maar de overweging der middelen waardoor het geld verkregen is, waarover die boekhoudery loopt, schynt beneden de aandacht van de vergadering geweest te zyn. En na den Max Havelaar kòn men toch weten hoe er gehandeld wordt met het leven en de bezittingen van den Javaan! Dit scheen de moeite van ’t opmerken niet waard, maar wèl stelden de heeren belang in de wyze waarop al dat ellendig geknoei geboekt was, en vooral hoe ’n vreemde toegang bekomen had tot hun kantoor.

Ziet ge wel, hoe ook dáár alweder de hoofdzaak werd overzien, met opzet overzien, om de aandacht te leiden op byzaken?

En, Nederlanders ’t zyn niet Kamers of Ministers alleen, die voortdurend met gehuichelde belangstelling in de publieke belangen, die belangen verraden, en willens en wetens de kwaal die ons teistert, door misdadig zwygen verwaarloozen. De dagbladen zyn de mond des Volks. Ik weet wel dat het spraakvermogen van dien mond belemmerd wordt door ’n domme middeneeuwsche, alle ontwikkeling tegengaande instelling—de zegelwet!—die in ’t jaar uws heeren 1861, als vroeger, u maakt tot de Chinezen van Europa. Maar al nemen we nu deze instelling als circonstance atténuante voor die spraakbelemmering aan, ’t blyft dan toch weinig minder onverantwoordelyk, hoe de redaktiën der dagbladen hare hooge roeping miskennen, de roeping: om ’t Volk voortelichten waar ’t z’n wezenlyke belangen geldt.

Aan uw geschrevene, meestal door eigenbelang uitgevonden zedelykheidsregelen hecht ik weinig. Ook stel ik geen prys op de braafheid en de deugd, die zoo genoemd wordt uit gewoonte. Maar dit wegwerpen van ’t meerendeel uwer principes schynt toch niets te maken te hebben met absentie van ware eerlykheid, en van ’n waar rechtvaardigheidsgevoel. Ik besluit hiertoe onder anderen, uit de verontwaardiging die me bezielt by ’t lezen van de stukken dergenen die by ’t opzetten van ’n dagblad, stilzwygend de verplichting op zich namen waarheid te verkondigen.

Wanneer een Minister den mond opent, weet men dat-i gebonden is door ’n zoogenaamd program. Hy heeft, om Minister te worden, beloofd te spreken en te handelen in zekeren geest. Dit moge nu dom wezen, onmenschkundig, onpraktisch, nadeelig voor ’t algemeen welzyn... goed! De man heeft het beloofd, en wie geen lust heeft in den beloofden geest, kan de ministeriëele redevoeringen overslaan.

Zoo-als ’t Volk dan ook meestal doet.

Een Kamerlid, die president was van de Concordia of de Harmonie ten-zynent, heeft beloofd: “met de meeste onpartydigheid de belangen voortestaan van... z’n distrikt.” Edam stemt voor kaas. Drenthe voor ’t veen. Schiedam voor Jenever. Schokland voor kabeljauw. Utrecht voor theerandjes. Dit moge nu dom zyn, ontstaatkundig, onpraktisch en misdadig... goed! De man heeft het openlyk beloofd—het wordt verzekerd door al de “eenige kiezers” die z’n reclame teekenden, dat is: die ze niet teekenden—en wie geen lust heeft in de redevoeringen van zoo’n lid, kan ze overslaan.

Zoo-als ’t Volk dan ook meestal doet.

Een predikant, die inziet hoe onaangenaam het is, dat alle menschen zouden verdoemd wezen om de schuld van één persoon, en hoe ongerymd, dat ze weêr allen gered zyn door de verdiensten van ’n ander, moge gedwongen worden tot flauwheid in z’n preeken, door ’t besef van de onmogelykheid om tot klaarheid te brengen voor ’n ander, wat niet helder is voor z’n eigen verstand... hy moge hierdoor worden heen-en-weêr geslingerd van begrip tot begrip, en door overmaat van tegenstrydige begrippen tot wanbegrip... hy moge lankdradig worden, gerekt, vervelend, onbegrypelyk... dit alles voere hem tot de onvermydelyke keus tusschen domheid of huichelary... goed! De man heeft beloofd te preêken uit den Bybel. En wie nu geen smaak vindt in de wargeestery die er gehaald wordt uit ’n verward boek, kan t’huis blyven, of uit wandelen gaan, als ’t goed weer is. Zelfs kan men ter-kerk gaan, en daar inslapen.

Zoo-als ’t Volk dan ook meestal doet.

Men is niet gedwongen te luisteren naar betaalde preekhouders, geachte sprekers of programvormige ministers. Ik ben tégen al die bedryven, maar erken dat de beklaagden iets kunnen aanvoeren dat naar verontschuldiging zweemt: de hoop dat men niet geluisterd heeft.

Maar gy, dagbladschryvers, gy, wat kunt gy opgeven als reden tot vermindering van straf? Ge naamt de taak op u het Volk te verlichten, te beschaven, inzage te geven in z’n belangen. Gy vindt alzoo geen verschooning in de hoop dat men u niet hooren zal. Uw streven is integendeel wèl gehoord te worden. Ge zoudt ophouden te bestaan, als men u niet hoorde, juist anders-om dan die andere heeren, die de gelegenheid om voorttegaan slechts behouden door de beperktheid van den kring waarin ze spreken. Zy hebben blinden noodig en hardhoorigen. Gy integendeel: lezers, dat is abonnés.

Uw roeping is ernstiger, waardiger, heiliger. En hoe voldoet ge aan de roeping, gy die met hoogepriesterlyke deftigheid, uzelf wy noemt in uw leading articles? Geeft ge, gy die gelezen worden wilt, en inderdaad faute de mieux door ’t Volk gelezen wordt, waarheid aan dat Volk?

O, ik weet dat ge fluisterend klaagt verkocht te zyn aan deze of geene party, en dus beweert evenveel recht op liegen te hebben als een minister of predikant, maar deze verontschuldiging gaat niet op. De arme lieden, wier betrekkelyke onschuld gy aanhaalt als verschoonend voorbeeld, erkennen dat ze gebonden zyn. Ze doen die erkenning openlyk by ’t houden van de program leerrede of de intreê-speech. Zy waarschuwen. Maar gy schryft op uw banier: Koning, Vaderland, Rechtvaardigheid, Billykheid, Goede-trouw, Onpartydigheid ... alle zaken die wèl luiden en liefelyk klinken. En al weet ik nu dat die liefelykheid klank is alleen, en al fluistert ge my in ’t oor, dat uw party—de aandeelhouders!—m’nheer zóó, die z’n abonnement zou opzeggen ... uw haat tegen die andere krant die ’t tegendeel beweerde ... kortom, al weet ik dit alles—het Volk, het goede, geloovige Volk, dat zoo’n eerbied heeft voor al wat gedrukt is, weet dit niet.

Ik vind in uw couranten dagelyks allerlei dingen die we niet noodig hebben, maar de zaken die ’t Nederlandsche Volk wèl betreffen, slaat ge over. Ellenlange artikelen over Vryen-arbeid en Kultuurstelsel vullen de vóórzyden uwer bladen. Eilieve, waarom, als ge u dan toch bemoeit met de zaken van Indië, waarom eischt ge geen antwoord op de vraag die ik heb voorgelegd aan de Regeering?

Stelt eens dat ge weet meêtespreken over Vry-arbeid of Stelsel van kultuur, neemt aan dat er wysheid ligt in ’t behandelen van ’t consignatiestelsel—alweêr ’n stelsel, lieve god!—dan zult ge toch moeten erkennen, niet waar, dat er iets noodig is om al dat gestelsel overeind te houden? Dit nu is, in deze zaak, de koffi, de suiker, de indigo, de tabak, de kaneel en de bamboezen sigaarkokers die de juffrouwen present krygen van haar neven in de oost. Redeneert nu over de consignatie van die kokers—van bamboe of pauwveêr, om ’t even—redeneert daarover nu zoo lang dat ge eindelyk een stelsel van consignatie hebt saamgeknoeid, zoo volmaakt als ooit eenig stelsel van ’n andere rooverbende, en ziet dan eens rond wat ge zult te consigneeren hebben in ’t eind, wanneer de Javaan die de kokertjes vlocht, de koffi plantte en oogstte, de suiker sneed en maalde, of de indigo uitperste en gisten deed—als die Javaan, gedurende uw consignatie-studie, eens had opgehouden te malen, te vlechten, te persen en te gisten? Of wanneer-i, al te lang geperst, aan ’t gisten was gegaan, hyzelf?

Dan zou geen enkele juffrouw meer presenten krygen van haar neef uit de Oost, en al uw consignatie-wysheid viel reddeloos te-water.

Consignatie! Altyd zulke fraaie, naar studie en wetenschap riekende woorden! Zegt eenvoudig aan ’t Volk: vrienden, wy beraadslagen of de winkel onzer kruiënierswaren hier of ginder zal gehouden worden, en wat het meeste geeft.

Maar zegt er by, als ge oprecht wilt zyn, dat uw leverancier aandringt op betaling, en dat hy ’t zeer verdrietig vindt op-den-duur uw winkel gesorteerd te houden, zonder ’t minste voordeel voor zichzelf. Zegt dat het den Javaan geheel onverschillig is, of gy de gestolen producten daar of hier verschachert, en dat ge voortaan uwe wysheid liever wilt besteden aan ’t bestudeeren der vraag: of ge altyd wel suiker en koffi hebben zult, dan aan de weldra overbodige kwestie waar ge die zult ter markt brengen.

De Javaan wordt mishandeld: dit is de kwestie!

Maar daarvan zwygt gy, dagbladen.

Neen, ik vergis me. Toen myn protest tegen die mishandeling verscheen, hebben dagbladen en tydschriften daarover veel gesproken. Zóóveel zelf, dat nooit eenig werk in Nederland zoo algemeen is behandeld geworden. Maar ... dit duurde slechts zoolang men in de valsche meening verkeerde, dat ik behoorde tot ’n party. Ik had een der hoofden kunnen worden—of ’t hoofd—van de zoogenaamde oppositie, wanneer ik had kunnen goedvinden de heilige zaak die ik voorsta, te onderwerpen aan de eischen eener côterie die zich ’n air geeft van wetenschap en staatkunde, door ’t voorwenden van opiniën over een systeem. Wanneer ik myzelf op de pynbank had willen leggen, om lange hoofdartikelen te schryven over dingen die ik niet omslachtiger weet uittedrukken, dan—zoo-als ik vaak gedaan heb—met deze woorden:

“Men bestele den Javaan niet, men zuige hem niet uit, men vermoorde hem niet. Dan zal er na eenigen tyd blyken of hy vrywillig arbeiden wil.”

Ik zeg dat hy zál willen, en in dien zin ben ik vóór vryen arbeid. Maar ’t opwerpen van systeem-kwestiën, vóór men heeft opgehouden den Javaan te mishandelen en te plunderen, is... duitenplatery. Ge weet nu wat dit woord beduidt, hoop ik. Ik schryf teksten en geen preêken.

En de dagbladschryvers weten ’t wel. Maar die abonnés!

Hoor ge ’t, Nederlanders? Die heeren zeggen dat ge volstrekt leugens en noodig gehaspel over leugens, lezen wilt. Is dit zoo? Ik kan ’t niet gelooven. Waarachtig, de waarheid is pikanter van tyd-tot-tyd. Ziet maar myn geschryf... ieder koopt het. Nu weet ge meteen ’t geheim van m’n zoogenaamd talent.

Maar al ware dit zoo niet, al was de waarheid flauw en onverkoopbaar als ’n byblad van de Staats-Courant, hoe is ’t mogelyk dat ge u in uw meening over de publieke zaak kunt laten leiden door voorlichters die—de kwestiën van den dag nu eens daargelaten—in alles toonen zoo geheel beneden hun roeping te staan? Abonneert u eens voor ’n maand of wat op de Indépendance, op de Kölnische Zeitung, op de Times, en wanneer ge daarna nog waarde hecht aan uwe organen, aan uwe leiders der publieke opinie... dan, ja dan zoudt ge verdienen geprezen te worden in een driekolommig hoofdartikel van zoo’n orgaan.

Meent niet dat ik hoog loop met de waarde der buitenlandsche kranten. Van-daag nog lees ik in ’t résumé politique van de Indépendance, dat Napoleon in antwoord op de nieuwejaarswenschen, van zyn kant de hoop heeft te kennen gegeven, dat de vorstelyke familiën in 1862 mogen bewaard blyven voor allerlei ongelukken—ziekte, dood, verkoudheid en dergelyke, denk ik—grâce aux louables efforts qui seraient faits partout dans ce but, et auxquels son concours absolu était acquis à l’avance.” Ziedaar, volgens de Indépendance, Napoleon garde santé van al wat er in den Almanach de Gotha staat! Ziedaar den Keizer der Franschen ’n concurrent van Holloway, Meidner en Hoff! Hy zal z’n best doen om alle vorsten gezond te houden. Hy zal zorgen dat geen prins kinkhoest krygt, en dat er geen dakpan valt op ’t hoofd van ’n prinses. Wanneer-i ’n paar jaar vroeger op dit heerlyk idee was gekomen, dan ware prins Albert niet gestorven aan typhus, noch de Koning van Portugal aan... men weet niet wat.

Ik weet wel dat de Fransche Keizer die zotterny niet gezegd heeft, en dat het ’n gebrek is in de redaktie van de Indépendance, die in één greep “les commotions des peuples” heeft saâmgevat met koninklyke ongemakken, maar... laat er morgen wat te kiezen vallen, dan licht diezelfde redakteur het Volk voor in z’n keus.

Zóó worden de dagbladen geredigeerd!

En de uwen, Nederlanders? De uwen zyn van die bladen een flauwe afdruk... neen, was ’t nog maar zoo! De uwen zyn daarvan ’n mismaakt verknoeid onkenbaar verwrongen verflenst uittreksel. Dit verknoeien loopt in ’t koddige. Maar wie op de gevolgen let, voelt verdriet over die koddigheid.

Onlangs merkte ik op hoe onze bladen, onder de deftige rubriek: “Engelsche post” plaats hadden voor ’t bericht dat ’n koorddanser z’n balanceerstok had gebroken. Zoodra ’t evenwel de ware belangen van ’t Volk geldt,—lees niet “van de party” verzoek ik u—dan hebben de bladen geen ruimte... om de drukkende zegelwet, zeker.

Zoodra er iets te kiezen valt, Nederlanders, voor gemeente, provincie of koninkryk, stel ik voor, alle aanspraak op ’t leiden uwer opinie te ontzeggen aan elke courant, die u niet voor-af zal hebben meêgedeeld, of die balanceerstok behoorlyk gerepareerd is? Wat drommel, als men nieuws vertelt, moet men vertellen tot het eind.

Ja, het loopt in ’t koddige. Wilt ge ’n staaltje van wat ge u laat opdisschen? Ik heb ze voor ’t grypen. Ziehier.

Er bestaat te Parys, zoo-als ge weet of niet weet, ’n censuur op de grafschriften. Een man verloor z’n vrouw, en daar ’n ongeluk nooit alleen komt, maakte hy ’n grafschrift in verzen. De plaatsing hiervan werd geweigerd en wel volgens ’n fransche courant: “niet omdat z’n verzen iets onzedelyks bevatten, of omdat ze storend waren voor openbare veiligheid en publieke welvaart, maar omdat ze zondigden tegen de regelen der prosodie.”

’t Is gek, dit beken ik. Maar dat ’s nu hier de vraag niet. De vraag is hoe uwe couranten geredigeerd worden? Welnu, ’t Handelsblad, het deftige Handelsblad—en misschien andere bladen ook, maar dit weet ik niet—vertelt u dat: in Parys de plaatsing van ’t grafschrift geweigerd is, omdat het niets bevatte tegen de zedelykheid, enz. Ik weet niet of er kort daarna iets te KIEZEN viel, maar zoo ja, dan heeft datzelfde Handelsblad u voorgelicht in uwe keuze!

Onlangs verscheen er, ik meen in de Presse, eene allergeestige satire tegen de woede van ’t reglementeeren, en de overdreven centralisatie van bureaumacht. De schryver chargeerde ’t onderwerp, door te vertellen dat ’n—zeer problematieke—koning in Zuid-Amerika, ’n reglement had gemaakt op ’t menschen-eten. Dit reglement deelde hy in gewone bureautermen mede: Gehoord... enz. Gelezen... enz. Overwegende... enz. Nog gelet... enz. Is verstaan... enz. Onze Minister van binnenlandsche Zaken is belast... enz.” De persiflage was aardig.

Een paar dagen daarna vertelde de Amsterdamsche Courant heel nuchter, dat de koning van Araucanie het menschen-eten had afgeschaft, of althans die onhebbelykheid had gebracht onder restriktieve bepalingen in ’t besluit van zóóveel artikelen.

Ik weet alweêr niet of er kort daarna iets te KIEZEN viel, Nederlanders, maar zoo ja, dan heeft die courant u weer voorgelicht in uwe keuze!

En zoo’n blad—of zulke bladen, want ik citeer een uit velen—zoo’n blad matigt zich aan: meêtespreken waar ’t uw hoogste belangen geldt. De menschen, die zulke dingen samenflansen, omhangen zich met de tribunale toga, en beklimmen ’t spreekgestoelte op het forum, nadat ze even te voren den Volke hebben meêgedeeld, dat er ’n kind is geboren met drie hoofden in ’t een of aêr onbekend dorp, of ’n kalf zonder kop, dat ’n krant kan redigeeren. Maar in zoo’n geval is ’t dorp bekend, omdat de zaak navraag lyden kan.

Ik zou kans zien dagelyks ’n heele courant te vullen, alleen met de verkorte mededeeling der zotternyen van andere kranten. Dit zou ’n vervelend werk wezen, en ik bepaal me liever tot de beide staaltjes die ik ten-beste gaf om u te waarschuwen, Nederlanders, tegen den invloed dien ge op u laat uitoefenen door dezelfde pennen die zulke bêtises schreven.

“O,” hoor ik antwoorden, “zotternyen van deze soort raken de hoofdartikelen niet! ’t Zyn produkten van de dii minorum gentium, vàn de redacteurs 2e . 3e... 7e klasse, en wyzelf lachen daarom.”

Ei! Maar hoe weet dan het Volk waar ’t u moet gelooven, en waar niet? Hoe kan men weten wat kermisgrappen zyn, en wat ernst is?

Aan de bladzyde? Is ’t ernst, goede wezenlyke ernst wat ge schryft op pagina één? Staan de domheden op de achterzyde op de derde bladzy, in ’t byvoegsel. Wáár, als ’t u belieft?” Of liever, waar staan ze niet? Want, neemt my niet kwalyk, ik vind ze overal, en zeker niet minder op de voorzyde uwer bladen, dan in de buurt der wonderkinderen of afwezige kalfskoppen.

En die kinderen, die koppen doen niemand kwaad. Maar uw zoogenaamde hoofdartikelen doen wèl kwaad. Als men zulke lange vertoogen leest over de juiste bedoeling van Art. 56 van ’t Regeeringsreglement van Nederlandsch-Indië, waarin gesproken wordt over het bevorderen van Vryen-arbeid door den Gouverneur-Generaal, gelooft het Volk inderdaad dat de kwestie dáár ligt, en let er niet op dat ge—met misdadige verkrachting van de waarheid—de hoofdzaak verzwygt, de eenige ware hoofdzaak:

de Javaan wordt mishandeld.

Dagbladschryvers, ge spreekt zooveel over dat Art. 56. Ik mag dus vaststellen dat ge ’t Reglement wel eens inziet, niet waar? Hebt ge daarin nooit gelezen, dat diezelfde Gouverneur-Generaal verplicht is zorg te dragen dat de Bevolking niet mishandeld wordt? Is u dàt voorschrift te natuurlyk, te eenvoudig, te menschelyk? Kunt ge daaraan geen systeem vastknoopen? Kunt ge daarvan geen partyzaak maken? Is dit de reden dat ge liever dien tekst overslaat, zoo-als de Hollandsche huisvader het artikel over ’t verzetten van den grenssteen?

Wat talent dan, que diable! Ik verzeker u dat ge met eenige inspanning al zeer spoedig lange stukken zoudt kunnen aaneenlymen over zoo-iets. Daar ge nu door ’t gedurig besteden uwer gaven aan byzaken, een frazeologie hebt opgedaan die op zulke byzaken past, mag u geen reden zyn om ook niet eens uw bekwaamheden te beproeven aan de hoofdzaak. Doet het eens. Ge zult ontwaren dat men lankdradig wezen kan, onbegrypelyk en geleerd zelfs, by de behandeling van iets ernstigs. Ja, ik wanhoop niet aan ’t slagen uwer pogingen om zelfs, na wat sukkelens, ’t stelsel byeen te knoeien over de rechte manier der mishandeling van den Javaan. Een stelsel, een systeem, hoort ge! Een systeem met staathuishoudkundig daarin, daarop, daarover, daardoor! Een systeem met woorden op “tie”, “atie”, “itie” en “otie.” Een systeem met basis en top, met syllogismen, theoriën, utopiën, rhetorische figuren, moreele of immoreele convictiën en fictiën! Een systeem, ’n ordelyk systeem met aanhangers, tegenstanders, voorvechters, renegaten...

Een systeem in ’t eind, zoo-als menschen zonder denkbeelden noodig hebben om hoofdartikels te schryven.

Beproeft het eens, myne heeren dagbladschryvers.

En—ik ben bon prince—ik geef u zelfs de keus tusschen twee systemen, tusschen meer systemen, tusschen ’n systeemlooze oneindigheid van verschillende systemen. Lacht u dit niet toe?

Het eerste,—maar dit raad ik u af, omdat het te eenvoudig is, en te veel talent zou vereischen om verdedigd te worden—het eerste systeem is dat ’n Gouverneur-Generaal z’n plicht moet doen, en zorg-dragen dat de Javaan niet mishandeld wordt. Dit is myn systeem en voor ulieden te moeilyk.

Maar al die anderen! Inderdaad, embarras de choix! Ziet eens:

Eerste systeem. Schets van bewerking. “De Javaan, myne heeren, de Javaan is ’n mensch. De mensch, myne heeren, de mensch is zondig. De zonde komt van den duivel, myne heeren, en die duivel, myne heeren, gebruikt de ledigheid van de Javanen tot oorkussen. Het is onze plicht, myne heeren, den duivel z’n oorkussen aftenemen. Dit oorkussen is op de laatste koffiveiling verkocht voor zooveel centen ’t pond. Wy laten ons niet in met holle redeneering, myne heeren! Wy laten de cyfers spreken. Ziet hier de staten van invoer, van verkoop, van netto provenu. En nu willen sommige beweren, dat de consignatie van dat beddegoed des duivels...”

Ziet ge heeren dagbladschryvers, daar zit ge in twee sprongen op de Consignatie. Verleidt u dit niet?

Tweede systeem. Schets van bewerking. “De wet is het plechtanker van den Staat. Geen Staat kan vergaan zoolang de wet geëerbiedigd wordt. En wat schryft nu de wet voor, ten opzichte van onze Indische medeonderdanen? De Gouverneur-Generaal is verplicht hen te beschermen tegen geweldenary. Juist, die wet behoort geëerbiedigd te worden, zooals alle wetten. Ziehier ons stelsel, myne heeren. Hiervan wyken wy niet af. Dit stelsel is ’n gebouw van steen... neen van arduin... neen, ’t is ’n rots. Wie dit stelsel liefheeft, heeft ons lief... ons, hoofd-, by-, onder- en verdere redakteuren van deze krant. Wie dit stelsel aanvalt, valt ons aan... ons, hoofd- by- onder- en verdere systeemverdedigers, tot de schryvers der koppelooze-kalfberichten inkluis. Als dit stelsel staan blyft, kan er niets vallen. Als dit stelsel valt, blyft er niets staan, zelfs onze krant niet.

En hoe, vraagt ge, moet dit heerlyk onvolprezen stelsel overeind worden gehouden.

Luistert niet, bidden wy u met het diepste gevoel van staathuishoudkundige bezorgdheid, luistert niet naar de inblazingen van de onbekwamen of verdoolden, die niets kennen dan de belangen hunner party! Van hen, die blyven hangen aan de doode letter der wet, en den geest voorbyzien die levend maakt. Neen, verre van ons—hoofd- onder- by- derde- zevende- en verdere redakteuren van deze krant—verre van ons zulke schending van onze hoogepriesterlyke waardigheid. De wet, myne heeren, de wet, de wyze onomstootelyke heilige wet... niets buiten die wet. Mèt die wet, alles!

En wat zegt ze? Ze schryft den Gouverneur-Generaal voor, de Javanen te beschermen. Dit behoort hy dus te doen. Dit is z’n eerste plicht.

Hoe moet hy dien plicht vervullen? Stipt, voortdurend, zonder ophouden. Van dien plicht mag hy niet afwyken, geen dag, geen uur, geen oogenblik. Ziehier ons stelsel, myne heeren.

En wat moet nu die Gouverneur-Generaal doen, als iemand hem brieven schryft waarin wordt medegedeeld dat de Javaan hier-en-daar wordt mishandeld? Het antwoord ligt voor-de-hand. Zoo’n Gouverneur-Generaal moet die brieven niet lezen, want het is duidelyk dat zulke correspondentie hem zou storen in de vervulling van z’n plicht: de bescherming van den Javaan. Ziehier ons stelsel, myne heeren.

En als de schryver van zulke ongepaste klaagbrieven aanhoudt? Dan moet de Gouverneur-Generaal hem z’n ongenoegen kenbaar maken in ’n kabinetsbrief, en hem dwingen z’n ontslag te vragen. Ziehier ons stelsel, myne heeren.

En wanneer dan zoo-iemand nòg niet ophoudt vertoogen intedienen over de mishandeling van den Javaan, die den Gouverneur-Generaal hinderen in ’t onafgebroken beschermen der Javanen? Dan, myne heeren, dan verheffen wy onze stem, en benoemen dien Gouverneur-Generaal, die zich geen enkel oogenblik, door wien of wat ook, liet aftrekken van z’n plicht, tot geachten spreker. Ziehier ons systeem, myne heeren, in al z’n schoonheid.”

Derde systeem. Proeve van bewerking. «Ieder kent het stelsel dat wy sedert jaren met volle overtuiging verdedigen. Wy achten en eerbiedigen de wetten, maar juist daarom kanten wy ons met alle macht die ons gegeven is, tegen de valsche interpretatie van Art. 55 van ’t Regeerings-reglement. Daar staat duidelyk dat het beschermen van den Javaan ’n eerste plicht is van den Gouverneur-Generaal. Wat was de bedoeling des wetgevers by ’t drukken op dit veelbeduidende woord: eerste? Dat de Gouverneur-Generaal van die bescherming z’n hoofdbezigheid maken zou. Z’n hoofdzorg? Geenszins, myne heeren. Dan toch zou er staan; voornaamste, belangrykste, gewichtigste. ’t Is duidelyk voor ieder die niet verblind is door partywoede, dat het woord eerste ’n telwoord is van rangorde, geen adjektief van superioriteit. By ’t aan-wal stappen behoort de Gouverneur-Generaal, terstond oogenblikkelyk, dezen of genen Javaan te beschermen tegen ’t een-of-ander. Dit is z’n eerste plicht, en zeer terecht heeft de wetgever hem geboden dien eersten plicht snel en eens-voor-altyd aftedoen, opdat hy in ’t vervolg tyd, lust, kracht en gelegenheid overhoude voor z’n tweeden plicht, voor z’n derden, voor z’n zevenden... als er zooveel plichten zyn, wat we niet weten. Ziehier ons stelsel, myne heeren.

Weg met hen die, alle gezonde begrippen over volgorde verkrachtende, de vervulling van den eersten plicht eischen, na ’t volbrengen van den tweeden! Zien ze niet in, de partymannen, dat zy gedurig, dien ongelukkigen eersten plicht in de plaats schuiven van andere plichten? Begrypen ze niet dat de wetgever z’n byzondere redenen moet gehad hebben om hier, zoo geheel tegen gewoonte en smaak, duidelyk te wezen?

De bescherming van den Javaan is des Gouverneurs-Generaal eerste plicht. Dit herhalen wy. Hac nitimur, hanc tuemur, als een oude gulden. De Landvoogd die zich zou verstouten dien eersten plicht uit te oefenen nadat ze door voorafgaande andere plichten, de dertiende, of—o gruwel!—de zeven-en-twintigste plicht zou geworden zyn... zulk ’n Landvoogd... God zy gedankt, zulke Landvoogden bestaan er niet. En àls ze bestonden... maar neen, onze dagbladhoofdartikel-schryversgemoed verzet zich tegen zulke veronderstellingen, en met deze voorloopige ontwikkeling van ons stelsel besluiten wy dit eerste artikel over ’t eerstelingschap der verplichtingen van den Gouverneur-Generaal.»

Deze charge is niet zoo sterk als ze schynt. In de Tweede Kamer heeft de Oud-Minister Myer gemeend den Gouverneur-Generaal dien ik aanklaag van plichtverzuim, te verontschuldigen—niet door te zeggen, dat ik onwaarheid had gesproken, o neen!—maar door de bewering dat die Gouverneur-Generaal eens, heel in ’t begin van z’n bestuur, z’n “eersten” plicht vervuld had. En niemand protesteerde! Als dus deze of gene dagbladredacteur myne proeve van bewerking tot de zyne maken wil, en ’n systeem scheppen door speling met het woord: eerste, dan kan hy al terstond rekenen op ’t bondgenootschap van den heer Myer en van al die zwygers. Ja, met ’n beetje talent ware daarvan inderdaad ’n staatkundige party te maken. De thans regeerende partyen hebben niet veel meer om ’t lyf.

Vierde systeem. Proeve van bewerking. «Het is onbegrypelyk hoe mannen die overigens kunnen geacht worden niet ontbloot te zyn van verstand, zoo geheel-en-al afdwalen van gezonde wetsuitlegging, zoodra ’t de juiste opvatting geldt van ’t voorschrift dat den Gouverneur-Generaal gebiedt de Javanen te beschermen tegen de hebzucht hunner Hoofden. Wy betreuren de verblinding die in dit artikel iets anders zien dan wy... hoofd- onder- by- tweede, dertiende redakteuren dezer krant. De party die zich bezighoudt met de ondermyning van Kerk, Staat, Koffiveilingen en Uitlegkunde, blyft beweren of liever, blyft voortgaan zich te houden als-of ze beweerde—want in-trouwe...”

Goed!

... in trouwe, met het meeste vertrouwen op de goede trouw durven wy ons ter-nauwernood toevertrouwen eenig wantrouwen...

Zeer goed!

... eenig wantrouwen...

Mooi, maar ik zie geens kans ’n behoorlyk eind te maken aan die fraze.

“Dus, myne heeren, ziet hier ons stelsel. De wet schryft duidelyk voor, dat de Javaan moet beschermd worden tegen de hebzucht zyner hoofden. In-tegenstelling van de stelsels der ongestelde stellingen, die de tegenovergestelde party stelselmatig voorop stelt, veronderstellen wy niet te veel te stellen door met de meeste stelligheid vasttestellen, dat ons stelsel juist gesteld is...”

Ziet ge, heeren dagbladschryvers, dat er wel wat van te maken is. Komaan... wat talent, voor den drommel!

“Ziet hier dan ons stelsel, myne heeren. De Javaansche Hoofden lyden aan hebzucht, dat is: aan zucht om te hebben. Het woord en de ziekte bestaan uit twee deelen: uit hebben en uit zucht. Geen zucht zonder hebben. Geen hebben zonder zucht. Dit is ons stelsel, myne heeren.

Hoe moet nu de Javaan beschermd worden tegen deze ziekte? Na ’t vooropgestelde gedeelte van ons stelsel is de conclusie aller-eenvoudigst. Men zorge slechts dat de Javaan nooit iets hebbe, dan is ’t onmogelyk dat-i kan worden aangetast door ’n ziekte die, zoo-als wy ten-klaarste hebben aangetoond, voor de grootste helft uit hebben bestaat. Dit is ons stelsel. ’t Is ons niet onbekend, hoe anderen beweren dat men den Javaan ook de zucht behoort aftenemen, maar dit zyn ydele theoriën, myne heeren, die verkondigd worden door de kranten van de andere party, wier stelsel verkeerd is. Onze leus, myne heeren, is onpartydigheid, strikte onpartydigheid en gehechtheid aan ons stelsel. De waarheid—en ons stelsel—is ons dierbaar als ’n abonnement met vooruitbetaling voor zeven jaren. Zoolang dus ons het woord gegeven is—ons, hoofd- by- onder- derde en dertiende redakteuren dezer krant—zullen wy dat woord verkondigen, en vasthouden aan de onwrikbare eerste gronden van staathuishoudkunde, die leeren dat by den Javaan alle zucht tot hebben zal wegblyven, zoolang de G. G. maar voorgaat zich stipt te gedragen naar Art. 55 van z’n Instruktie, dat hem voorschryft te zorgen dat die Javaan nooit wete wat hebben is. Ziedaar, myne heeren, ons stelsel.

En meer nog. Ons stelsel munt ook daarom ver boven andere stelsels uit, wyl het van tweeërlei kanten kan worden bezien, zonder iets te verliezen van de symmetrische en majesteuse volmaaktheid die een goed stelsel kenmerkt. Want zelfs indien sommige betweters—zy namelyk, die de andere kranten schryven, wacht u daarvoor!—indien sommigen beweren dat wy ronddwalen in ’n schromelyke verwarring van denkbeelden, door ’t verkondigen der stelling dat de Javaan moet beschermd worden tegen hebzucht zyner Hoofden, en niet tegen z’n eigen predispositie tot die ziekelyke aandoening, welnu, dan nòg blyft ons stelsel onomgestooten dáárstaan als een lichtbaak waarnaar schipbreukige volkeren hun kiel zullen wenden, telkens als zy in den Oceaan van de Wereldgeschiedenis ’n lek zullen bekomen hebben door ’t stooten op de vuile klippen der onderzeesche wanbegrippen van die andere party die ’n verkeerd stelsel voorstaat.

Welaan ook op dit terrein nemen wy den stryd aan. Tegen de hebzucht der Hoofden alzoo, en niet tegen z’n eigen hebzucht moet de Javaan door den Gouverneur-Generaal beschermd worden. Dan nog vragen wy u, hoe dit beter kan geschieden dan door alle welvaart van dien Javaan te verplaatsen naar ’t Willemspark in den Haag? Zal de kwaal niet gelenigd worden. Ja, volkomen genezen zelfs, als de oorzaak verlegd wordt naar ’n ander land? Schryven niet zedelykheid, godsvrucht en broederliefde—om nu niet te spreken van alle andere volkomenheden, waarin de Nederlanders van onze party ten-alle-tyde zoo byzonder hebben uitgemunt—schryven ze niet gebiedend voor, ons opteofferen voor onze medeschepselen daarginder? Is niet elk Hoofd op Java gevrywaard tegen begeerte naar den buffel van dien arme, als slechts de G. G. voortdurend zorgt dat die arme nooit ’n buffel bezit? Als wy, door trouw ons stelsel te behartigen, elken buffel converteeren in vrybriefjes voor de Haagsche opera, of aandeelen der Nederlandsche Handelmaatschappy? Hebt ge er ooit van gehoord dat ’n Javaansch Hoofd hebzuchtig is geworden naar ’n buiten by Deventer of ’n optrek te Driebergen? Ziehier ons stelsel: men neme de oorzaak der kwaal weg, en de kwaal zal verdwynen. Cessante causa cessat effectus, heeft Quinctilianus gezegd, en wy zeggen dit dien grooten lierdichter in volle overtuiging na, niet zonder achtteslaan op de nooit genoeg te waardeeren grondstelling van Hippocrates, dat sommige dingen in de wereld hunne oorzaak hebben. Het hart bloedt ons by ’t beschouwen van al de menschen die anders denken dan wy, en die zich abonneeren op kranten van ’n verkeerd stelsel. De aanvallen die wy gedurig ondergaan, over de onjuistheid onzer mededeeling dat er te X. een drieling was ter-wereld gekomen, toonen ten-duidelykste aan dat men zich niet ontziet ook de meest verachtelyke wapenen ter-hand te nemen om ons en ons stelsel te bestryden. Verdrajing onzer woorden, sophistische uitlegging van uit het verband gerukte zinsneden, ziedaar alles wat die tegenparty instaat is te doen. Wy houden met de hand op ’t geweten staande dat er te X. drie kinderen zyn geboren. Dit is ons stelsel, myne Heeren. Maar wy hebben niet beweerd, zooals dit andere krant ons aanwryft, dat die kinderen geboren zyn van ééne moeder, noch dat ze geboren werden op denzelfden dag. Zóó rukken ze alles uit het verband, de verblinden die den ondergang beoogen van onzen geëerbiedigden Koning, van ’t dierbaar Vaderland en van ons stelsel. Op hen komen de gevolgen, op hen en hunne abonnés. Wy voor ons, wy zullen voortgaan...”

Goed, ga voort! Voor heden genoeg, heeren dagbladschryvers! En gy, Nederlanders, zult ge óók voortgaan u te laten voorlichten door die heeren?

THERE IS SOMETHING ROTTEN IN THE REALM!

Ja, daar is verrotting in den Staat, en de naam van die verrotting, Nederlanders, is: leugen.

Dit zal ik u aantoonen. Dit moest ik vóór alles u aantoonen, by ’t behandelen der zoogenaamde kwestiën van den dag.

En wie nu meenen mocht bedrogen te zyn door een valschen titel, omdat ik tot-nog-toe weinig of niets gezegd heb over zoogenaamden Vryen Arbeid, vergist zich.

Ik hèb reeds—en veel—gesproken over Vryen-Arbeid. Ik deed dit overal waar ik opstond tegen leugen.

Want:

Dit zal, onder anderen, de conclusie wezen van m’n tegenwoordig schryven.