Volume 5 / Part 3 — CONTENTS. (continued 2)
Reading edition
THIRDLY: CONCERNING HIS GETTING INTO TROUBLE AND HOW HE WAS SAVED. AKOLU: KONA LOAA ANA I KA PILIKIA AME KONA OLA ANA.
I ka hoi ana o Maui a hiki i kona wahi hanau ai ma Makaliua, ike keia he pueo ke hanai ia ana e kona mau makua, aole no o Maui i hoowahawaha iaia. O kana hana ia manawa ana i hoi aku ai, o ka lawaia; o kana lawaia makemake loa o ke kamakoi po; a i kekahi po hele keia i ka lawaia, a, iaia nei e nanea ana, hiki ana ka waa huli heana na ke alii (he kanaka e kau ai i ka lele), loaa keia lawe ia keia i heana na ke alii ma Halulukoakoa, aia ia wahi ma Moalii, Maui komohana, mai Lahainaluna nei aku; a i kekahi la e kau ia ai i ka lele. Ia manawa loaa ia Hina ma ka hihio no na mea e pili ana no Maui, o ko Hina hele maila noia me ka pueo a hiki i Pohakuawahinemauna, aia ia wahi mawaena o Keawaawa ame Kokonamoku, noho o Hina ilaila, lele akula ka pueo a hiki i kahi i kiai ia ai. Aole no i pau na kiai i ka moe. Ike akula keia ua paa o Maui i ka hauhoa ia i ka aha (puluniu ua hilo ia). Pela ke kiai ana o ua pueo nei a wanaao, aole no he moe iki o keia kiai.
No sooner had the others gone when these started going mauka. The owl led, while Maui followed and Hina came last. They went on in this way until they arrived at home. That was how Maui escaped death.
Olelo ae o Maui: “E Aina e, koia ka po i loihi.” Loihi hou ka po, a pau loa na mea apau i ka moe. Ke kono akula noia o ua pueo nei a loaa keia, a pai akula no ia i na mea i hoopaa ia ai, hemohemo aela; ko laua hele akula no ia a hiki i kahi a Hina i noho ai, o ke ao koke noia. E hookomo aku ana o Hina ia Maui a mawaho aku no keia. Puka maila ka la; wehe ae la keia i kahi kapa moe, a halii ihola iluna o na uha, haule aku; a o ua pueo nei ua lele akula a luna o Kekaa. Hiki ana ka huli, ninau ana: “Aole anei oe i ike i ka heana a ke ’lii?” “Aole, o ko’u ala ana aela noia la, a o ka pumehana hoi o ka la, haule ihola i ka uku o kahi kapa.” Ia lakou la no a hala, ko lakou nei pii akula no ia mauka; mamua o ka pueo, o Maui mawaena, o Hina nohoi mahope a hiki i ko lakou wahi. Pela i pakele ai o Maui i ka make.
Lemuel K. N. Papa Jr.
O ka pau keia o kahi i hai ia mai ia’u, a, ua hai ano nui ia mai, kona hele ana e kaapuni ia Hawaii ame na moku e ae, ame kana hia ana i ka lae o ka alae, a pela aku.
Lemuel K. N. Papa Jr.
RELATING TO KEKAA. KUMUMANAO NO KEKAA.
This is one of the famous hills on Maui; it is a noted landmark of the kingdom of Hawaii nei. The stories concerning it are profusely written in the Moolelo Hawaii. Kekahi no keia o na puu kaulana o Maui nei, a wahi pana no hoi keia no ke aupuni Hawaii nei. Ua kakau nui ia no na moolelo ma ka Moolelo Hawaii.
Elike me ka manao ana o na kupuna o keia lahui Hawaii, na Papa mai no i hanau keia pae aina, a i ole ia na Wakea maoli i hana, me kona lima ponoi. Ua manao hoi kekahi mai a Kumuhonua mai i loaa ai o Hawaii nei; o kekahi poe hoi, manao lakou ua hoea wale mai no keia pae aina, aka, o ka manao o ka poe naauao, ka poe hoi o ke au o ka malamalama, ke olelo nei lakou, na ka Pele i hapai mai keia paemoku mai loko mai o ka moana hohonu, pela no o Kekaa, me he la elike me keia mau mea i manao wale ia pela no paha i loaa mai ai o Kekaa.
Eia kekahi: O Kekaa, oia kekahi kulanakauhale ’lii o Maui nei, i ka wa e noho alii ana o Kaalaneo, i alii no Maui Komohana nei, ua olelo ia, he nui loa na kanaka ma ia wahi; ua kukulu nui ia na hale, ua mahiai nui na kanaka i ka uala, maia, ko, a me na mea ano like e ae. Ma kuu lohe mai, ua paa i ke kanu ia mauka iho o Kekaa a hiki i Hahakea, a me Wahikuli, ma kela kula panini N. W. mai Lahainaluna nei aku; ua lilo no hoi o Kekaa i kulanakauhale lehulehu loa o na kanaka; a na keia alii (Kaalaneo) no hoi i kanu na ulu makai o Lahaina, a me na laau kukui.
I kekahi manawa a keia alii e kanu ulu ana, a me kekahi o kona poe kanaka, hele no lakou mamua, uhuki mai no o Kaululaau i na ulu, mahope, ua kapaia kekahi o keia mau kumu ulu, S. W. mai ka papu aku o Lahaina, o ka ulu Kauheana. Ua hoolei ia keia Kaululaau ma Lanai, kahi nui o ke akua, me ka manao ia e make, aole nae pela. A hala kekahi manawa, ua ike ia aku no ke ahi e a mai ana, nolaila, kahaha na ’lii, kai no paha ua make o Kaululaau, ke a maila no ke ahi. O ka mea nui i loaa mai ma keia mau wehewehe ana, o Kekaa, ke one hanau o Kaululaau ka mea kaulana nana i nai o Lanai a puni me ka hakaka ana me na akua he lehulehu o Lanai, a lilo ia i aina no kanaka i keia manawa.
O kekahi mea kaulana i hana ia malaila, o ke puhi kohola i ka wa e ola ana o Keokiko, he hapahaole ia. O kekahi o kana mau hana i kona wa e ola ana, oia keia, puhi kohola; ua hooikaika nui oia ma keia hana, ua loaa nui na ia, ua puhi nui ia ke kohola malaila A.D. 1849–1859 paha, ke ole au e kuhihewa, a he wahi puhi no hoi na ake mano. Aia malaila he ipuhao i puhi kohola a he pahu hoopaa kohola no hoi kekahi; ua hele nui na kanaka malaila e nana, a e makaikai ia mea hou iloko oia mau makahiki.
Concerning the frequent death of all those who went alone. This was a strange phenomenon connected with this hill. From the time I commenced living down at Lahaina, A.D. 1859–1872, it seemed there were nine persons who died there without any apparent cause. Keokiko was one of the corpses buried there, and is there at this time; that is the white thing on top of that hill. O ka make pinepine ana o na kanaka apau e hele mehameha ana: he mea kupanaha no keia i ike ia ma ia puu, mai kuu hoomaka ana mai e noho makai o Lahaina, A.D. 1859–1872, me he la, ua eiwa kanaka i make malaila, me ke akaka ole o ke kumu, o Keokiko no kekahi kupapau e waiho la malaila, a hiki i keia wa, oia kela mea keokeo maluna o kela puu.
O ka lehulehu loa o na iwi kanaka ma ia wahi; me he la, no ka nui loa o na kanaka ma ia wahi, nolaila, lehulehu loa na iwi kanaka me he la he mau tausani kanaka i make ma ia wahi, a malaila no hoi e kii mau ai ko Lahainaluna nei poe, i mau iwi na lakou ke hiki i ka wa e ao ia ai ka Anetomio a ua lehulehu loa ia mea malaila, ua uhi paapu ia na one.
This is also a ghostly place. Some time a number of people came from Kaanapali (from the other side) going to Lahaina during dark. When they came to Kekaa stones rolled down from the top of the hill without any cause. Listening to it, it seemed as if the hill was tumbling down; the people going along were startled and they explained, “Kekaa is ghostly! Kekaa is ghostly!” Certainly this is a strange thing for this hill to do. He wahi lapu no hoi keia. I kekahi manawa, hele maila kekahi poe mai Kaanapali mai, ma kela aoao mai, e hele ana i Lahaina ae nei i ka wa poeleele, a hiki ma Kekaa, helelei maila na pohaku nui mailuna mai o ka puu, me ke kumu ole; i ka hoolohe ana aku, me he la, ua hiolo okoa mai no ka pali, puiwa aela ka lehulehu o ka poe a pau e hele ana, me ka olelo ana, “Lapu o Kekaa e! lapu o Kekaa e!” He mau hana kupanaha no keia a keia puu.
Ua olelo ia, aia a make ke kanaka, hele ka uhane i Kekaa; a ina he makamaka kona malaila, ua make mua, nana no e kipaku mai i ka wa e kokoke aku ana e lele ka uhane i Kekaa. I kekahi manawa, ua hoi hou ka uhane o ke kanaka a komo hou iloko o kona kino, a ola hou aela ia, oia ka poe e ola hou mai nei; ua nui no na uhane i hele ma keia wahi o Kekaa. Ua kapaia ia wahi o leina a ka uhane. Ko na kanaka makaainana mau uhane wale no ke hele ma Kekaa; ko na lopa mau uhane a pau, o ko na ’lii hoi, ma na lua pele e hele ai ko lakou mau uhane i ko lakou wa e make ai. A ina hoi he mau makamaka ko lakou malaila kipaku ia mai no kahi poe o lakou, a ola hou no.
Ma Kekaa e noho ana o Maui a me Moemoe; o ka puni a kekahi o ka hiamoe; kau ke poo i ka uluna o Welehu ka malama, oia hoi o Moemoe. O ka puni a kekahi o ka hele. I ka wa i moe ai o Moemoe, a hele no hoi o Maui elike me ka laua puni, i ka wa e moe ana o Moemoe, a kahe mai ka wai, paapu loa ua Moemoe la i ka lepo, a koe ka puka ihu, a kau ka hua kukui ma kona puka ihu, a kupu keia kukui a loihi iki ae, ia manawa ua maneo ka puka ihu o Moemoe, nolaila, ala kona hiamoe, a olelo iho oia penei: “O ka’u puni hoi o ka moe, ala ana ka hoi i keia wahi laau kukui ino,” nolaila, kupu ka manao iloko ona e hoopau i kona puni a e imi ia Maui kona hoa.
A road on the northeast side of Kekaa was named after one of these men; it is called “ke alanui kikeekee a Maui”—the zizgag pathway of Maui. The first one who trod this pathway, however, was Eleio, the fast runner of Kaalaneo, the excellent king of that period. A ua kapaia, mamuli o kekahi o keia mau kanaka kekahi alanui e pili ala ma ka aoao akau hikina iki o Kekaa, “o ke alanui kikeekee a Maui.” O ka mea nae nana i hele mua ia alanui o Eleio, ke kukini mama a Kaalaneo, ke alii kupu eu oia wa.
Therefore I advise all of you, friends of enlightened civilization of this age, those who are being educated at this famous institution of learning, not to allow your thoughts to be swayed by, nor approve of, these things of an age of ignorance; let us not glance back and look upon the gross darkness of Kane. The old order of things with its wickedness has passed away; we have entered a new era and its excellence. January 24, 1872. S. Kaha. Nolaila, ke kau leo aku nei au ia oukou a pau, e na makamaka o ke au malamalama o keia manawa, ka poe hoi e ao ia nei ma ke kahua hohonu o ka naauao, mai lilo ko oukou manao a hooiaio i keia mau mea o ke au pouli, ke au hoi o ka naaupo; mai haliu hou aku kakou a nana i ke au poliakua a Kane. Ua hala ke au kahiko a me kana mau haukae; eia kakou i ke au hou, a me kana mau pono. January 24, 1872. S. Kaha.
A STORY OF KAUIKI. HE MOOLELO NO KAUIKI.
O kauiki he wahi puu keia e ku nei ma ka hikina o Maui nei, ma ke alo ponoi aku no hoi o Hana, i Maui Hikina; a ua ike nui ia e ka poe e holo ana ma ka moku, mai ianei aku, a i Hawaii; a no keia puu ka olelo ia ana e kekahi poe i keia wa, “He aloha no Kauiki, au i ke kai, me he manu la.”
This is a hill famous from olden to the present time. But there are two points which I wish to explain concerning this hill of Kauiki. First: How it originated; secondly, the famous localities near to or connected with this hill. Let us therefore examine some of the erroneous ideas of the olden time. A he wahi puu kaulana no keia, mai ka wa kahiko mai a hiki i keia wa. Aka nae, elua a’u mea e hoakaka aku ai no keia puu o Kauiki; akahi, kona wahi i loaa mai ai; elua, na wahi kaulana e pili ana me keia puu. Nolaila, e nana ae kakou i ka manao kuhihewa o ka poe kahiko.
FIRST: HOW IT ORIGINATED. AKAHI, KONA WAHI I LOAA MAI AI.
Ua manao like ole ia e ka poe kahiko, eha wahi i loaa mai ai keia puu. Ua loaa mai keia puu mai ka iewe mai o Hamoa, a o kekahi, mai na makua mai o Pele ma, a o kekahi hoi, mai a Kaihuakala mai laua me Kahaule kana wahine, a o kekahi, mai a Kalalawalu mai; a penei na manao o lakou:
Ua hanauia mai o Pele ame Hiiaka, ame Puuhele, e ko lakou mau makua, e Kahinalii ka makuahine o lakou; eia nae, o Pele ame Hiiaka ua hanau kino kanaka maoli ia mai laua, a o Puuhele hoi, ua hanau puu koko mai oia. No ka makemake ole mai o na kaikuaana i keia kino, no ka mea, i ka nana ana iho, aole he kino maoli, aka, he puu koko wale no, nolaila, kuko iho la laua, a olelo aku la kekahi i kekahi: “E aho e kiloi kaua i ka pokii o kaua. Auhea hoi ka hoihoi aku, i ku no ka hoi ka hoihoi aku ke kino kanaka.” A o ko laua nei kiloi aku la la no ia i ua puu koko nei me ka ike ole o na makua i ko laua hoolei ana mai.
From that time onward this bloody foetus kept on traveling; it met Alenuihaha, that is the channel between Maui and Hawaii, and Alenuihaha asked it: “A journey! whither going?” The bloody foetus replied: “Just going to see what is ahead here; I was cast away by my elders and that is the cause of this journeying.” A ma ia manawa mai, ua hoomaka keia puu koko e hele, a halawai mai oia me Alenuihaha, oia kela moana mawaena o Maui nei ame Hawaii, a ua ninau aku o Alenuihaha i ua puu koko nei: “He huakai! e hele mahea?” Olelo mai ua puu koko nei: “E hele ana ma keia wahi aku nei la, i kiloi ia mai au e o’u mau kaikuaana, a oia keia la e hele nei la.”
A pau aela ka laua nei kamailio ana, o ka hoomaka mai la no ia o ua puu koko nei e hele mai, a pae ana keia i Nuu, aia ma Kaupo keia wahi ana i pae mai ai, a hele kino kanaka mai la keia, a i ka ike ana’ku o Nuu, he keu a ka wahine maikai. O ko ianei hele mai la no ia a halawai me Puuomaiai, he wahine maikai no hoi keia. Olelo aku la o Puuomaiai i ka malihini: “E hele ana mahea kau huakai?” Olelo mai la kela: “E hele aku ana ma keia wahi aku.” A noi mai la o Puuomaiai e hoaikane, a hoaikane iho la laua nei, a hookipa ia iho la keia, ai laua a maona, a hele aku la laua nei. O ko laua nei hele ana, kani ana ka Manawainui mele, penei no ia:
A restlessness seizes me on account of thee, O stranger! It is causing numbness to my feelings. Is it an antagonist? Or is it a traveling companion? Kau ka lia ia oe e ka malihini, Ke hele nei a maeele kuu manawa, He hoa paio paha, He hoa makaikai paha e?
Huli ae la ua puu koko nei i hope, a olelo aku: “Heaha kau o ke kahea ana mahope?” Pane mai o Manawainui: “No kuu ike ana ’ku nei ia oe, i ko mama i ka hele, nolaila kahea aku nei au ia oe.” “Heaha kau makana nui o ke kahea ana?” “No kuu ike ana aku nei ia oe, he puu koko wale no i kiloi ia mai e kou mau kaikuaana, nolaila, hele mai nei oe, e aho e kapa ia kou inoa o Puuhele.” A pau ka laua nei kamailio ana, o ko laua nei hele mai la no ia a hiki mai i Hana. Olelo aku a Puuomaiai ia Puuhele: “E aho e hoi au, ua hele pu mai la no hoi kaua, eia aku no hoi ua wa e hui hou ai.” O ka ae mai la no ia o Puuhele, me kae i mai: “Aole i akaka ko’u pono e hele nei, he ike hou paha ia oe, aole paha,” a o ka honi mai la no ia o ua Puuhele i ka ihu o ke aikane.
O ko ianei hoomaka ana e hele, halawai aku la keia me Kanahaha, ike e mai la o Kanahaha, a o kona make koke iho la no ia, a waiho kahelahela iho la na uha o ua wahine nei. O ko ia nei hele aku no ia, a ike ua make. O keia wahi o Kanahaha, he punawainui a hiki i keia wa. Hele loa aku aku la no o Puuhele a halawai me Lehoula. Olelo mai o Lehoula: “Nani hoi ka wahine maikai o oe,” a makemake o Lehoula e hele pu meia, a hiki ma Wananalua, hoohiki iho la o Puuhele ia wahi, a olelo aku ia Lehoula: “Nani mai la kuu makemake i keia wahi; o i hele mai nei e imi i kahi kupono e noho ai, akahi no a loaa. Nolaila, e noho au a hiki i ko’u wa e make ai,” a o ka hoi mai la no ia o Lehoula a hiki ma kona wahi mau.
Puuhele lived here. When Kaihuakala saw her he came down and met her and spoke reprovingly. “By what right did you come here?” Puuhele humbly replied: “I came to see the country, and seeing this beautiful country, I vowed to stay.” Then Puuhele was killed, and buried. She used her divine power, the hill rose high. Kaihuakala named the hill Kauiki, and that is the name by which it is known to the present time; that also is the cause for the song some people use, thus: Noho iho la no hoi o ua Puuhele; a ike mai la o Kaihuakala o ka iho mai la no ia o Kaihuakala a halawai me ia, a pane kiko e mai no o Kaihuakala: “Heaha kou kuleana nui o ka hiki ana mai o onei nei?” Olelo aku la o Puuhele me ka nawaliwali: “I hele mai nei hoi au i ka makaikai, a loaa keia wahi maikai, a hoohiki iho nei e noho.” Ia manawa, pepehi ia iho la o ua o Puuhele a make, kanuia iho la a nalo. E hao ae ana keia i kona mana, o ka pii ia o ua puu nei a kiekie, kapaia ka inoa o ua puu nei o Kaihuakala, o Puuiki, a mahope kapaia o Kauiki, a oia ka inoa e kapaia nei a hiki i keia wa, a oia iho la ke kumu o ke mele a kekahi poe; a penei no ia:
At Kauiki is the mail bag of the wind, Being tossed about by the heavy black rain; Facing is the surf of Anini to the windward, Facing so as to head for the water of Punahoa. Aia i Kauiki ka eke leta a ka makani, Kahi paialewa ia mai la e ka lau awa, Huli ka nalu o ke Anini i ka makani, I hoohuli no a huli i ka wai o Punahoa.
Aka, o ka manao o kekahi poe, na ka Lalawalu i lawe mai, mai Kahiki mai, i lawe keiki hanai ia mai, a no ka uluhua o ka Lalawalu i ke nahu pinepine o ua keiki nei i ka waiu, nolaila, kupu ka manao iloko o ka makuahine e haalele ia ia, lawe mai la a pae ma Koloa, i Kauai. Manao ia e kiloi, aole nae he makemake o ua keiki nei e noho malaila. Hoomanawanui mai la no oia i ka hii ana, a hiki i Kaena ma Oahu. Aole no he makemake o ua keiki nei, nolaila, lawe loa ia mai a pae ma Kawaipapa ma Hana i Maui Hikina, a hoonoho ia me ia a hiki i keia wa, a pela iho la kekahi manao o ka poe kahiko.
SECONDLY: THE FAMOUS PLACES CONNECTED WITH THIS HILL OF KAUIKI. ALUA: NA WAHI KAULANA E PILI ANA MA KEIA PUU O KAUIKI
Aia ma keia puu, he nui na wahi kaulana, oia hoi, maluna pono o keia puu ka hale o Peapea i pau ai i ke ahi, i puhiia ai e Liionaiwaa ma, a oia ka mea i oleloia: “Pau Peapea i ke ahi.” Aia hoi ma ka hema iki o keia puu he awa pae waa keia, o Kaihalulu ka inoa, no ia wahi keia olelo e olelo ia nei, Kaihalulu i ke alo o Kauiki. Aia no hoi malaila na niu a Kane; aia aku makai ponoi o ia wahi he pohaku nui iloko o ke kai, ua kapaia ka inoa o ia pohaku o Mokuhano. Aia hoi ma ka hikina ponoi o Kauiki o ka Pueokahi, ka mea i kapaia ai ka inoa o ia wahi, he pueo no na ke alii na Peapea; aia ike ua pueo nei i ka nui o kanaka lele mai no ia a kau ma ke kikihi puka o ke alii, alaila, ua nui kanaka; a mahope pepehiia a make, a oia ka mea i kapaia ai o ka Pueokahi.
To the north of Kahulili, with its foundation right under Kauiki, was what was known as the hair of Puuhele. Kaihuakala is mauka of Kauiki. Kaihuakala is not usually seen; when Maui is calm, then that locality is seen. Then Papahawahawa stands forth and brags, saying, “Here I have lived, and yet this is the first time I have beheld the calmness of Maui; it is indeed clear, for Kaihuakala can be seen.” [One must behold] Kaihuakala mountainward and Kauiki seaward in order to complete one’s journey of sightseeing. Thus the saying by composers of chants: A ma ka akau ponoi no hoi o Kahulili, a malalo pono no o Kauiki kona kumu, ua kapaia oia na lauoho o Puuhele. Aia mauka o Kauiki o Kaihuakala. Aole e ike wale ia o Kaihuakala, aia a malie o Maui nei alaila, ike ia keia wahi. Ia wa no, ku mai la o Papahawahawa a akena iho la me ka i iho hoi, “He noho ae nei no hoi, akahi no a ike ia ka malie a Maui, o ka malie ka ia ke ike ia aku la o Kaihuakala.” O Kaihuakala kai uka, o Kauiki ka i kai, alaila pau i ka makaikai ia na wahi a pau. A oia ka mea i olelo ia nei e ka poe haku mele, penei:
Maui is calm, for Kaihuakala is seen; Kaihuakala mountainward, Kauiki to seaward. The surf breaks at Kaihalulu in the presence of Kauiki; Kauiki is nursing Mokuhano, Nursing the sand of Pueokahi, Nursing the cold wind from Kailiili, Nursing the surf of Keanini, Including Mokumana; A canoe from Hawaii [Enters] the harbor of Waikaakihi. With the water at Punahoa, the sand at Pueokahi, [With] Honuaulu mauka, [and] Kahulili on top, Consumed indeed is Peapea by fire. Malie o Maui, ua ikea o Kaihuakala, O Kaihuakala kai uka o Kauiki kai kai, I poia e ke kui, Kaihalulu i ke alo o Kauiki, Hii Kauiki ia Mokuhano, Hii ke one ka Pueokahi, Hii waikoloa i Kailiili, Hii ka nalu ia Keanini, Hoea ana i Mokumana, He waa Hawaii e, Waikaakihi ke awa, Punahoa ka wai oneone ia ka Pueokahi, O Honuaula mauka o Kahulili ka iluna, Pau Peapea la i ke ahi.
If some people are going to Kauiki [let them see] these places which have been mentioned. This is all of what has been told me by some one who knows the story of Kauiki; there is much more, but this which has been learned by heart is sufficient. [Moanauli.] A ina e hele ana kekahi poe ma Kauiki i keia mau wahi i hai ia ’ku la, a o keia iho la na mea e pili ana i ka hai ia ana mai ia’u e kekahi mea i ike i ka moolelo o Kauiki, he nui aku no, aka, ua lawa keia mau wahi mea i panaau no keia manawa. [Moanauli.]
A STORY OF PUMAIA. HE MOOLELO NO PUMAIA.
Ua hanauia o Pumaia ma Koloa i Kauai, o Malaihi ka makuakane, o Kuhihewa ka makuahine. Oi noho lakou nei a nui ua keiki nei, a ikaika no hoi kona kino, olelo aku o Pumaia i ka makuakane: “E oluolu oe e hele au e ike i ka laau a ku’u kupunawahine,” o ka ae mai la no ia o ka makuakane. O ko ianei hele aku la no ia, a hiki ma ka hale o Kiha, ke kupunawahine, a olelo aku la: “Auhea la ka laau?” “Eia ae no,” wahi a ka luahine. O ko ianei lawe ae lo no ia. O ka paipu, ulupa ia iho la ilalo, a okaoka liilii. O ka hiu ae la no ia i ua laau nei a kau i ka a-i, a hoomaka e hele aku. Halawai mai la me ia o Wakaina, a pane mai o Wakaina: “He huakai e hele ana ihea?” “E hele ana i ka makaikai,” wahi a Pumaia. “E aho hoi ha owau kekahi me oe.” O ka ae mai la no ia; o ko laua hele aku la no ia.
Puukolea stood forth and called out, “Whose offspring are you?” “Our own,” replied Pumaia. “If you excel in strength, you are saved; if your strength is meager, I will kill you.” Then they commenced to fight. That man, however, had a dual body, while these had the ordinary living body. Pumaia asked Wakaina, “Which of us shall be the first one to fight with this man?” The other replied, “It is better that I do it.” Pumaia consented and Wakaina went to fight Puukolea. Before they commenced fighting, however, he chanted a portion of a song, thus: Ku ana o Puukolea, a olelo ana: “Nawai ke kupua o olua?” “Na maua no,” wahi a Pumaia. “A nui ka ikaika ola olua, hapa ka ikaika make olua ia’u.” O ko lakou nei hakaka iho la noia. O ke kino na’e o kela kanaka he kino papalua, o ko laua nei kino hoi he kanaka ola maoli no. Ua ninau aku o Pumaia ia Wakaina: “Owai ka mea mua o kaua e hakaka me ianei?” Pane mai la kela: “E aho owau.” Ae aku la no hoi keia; o ko Wakaina hele aku la no ia e hakaka me Puukolea. Mamua nae o ko laua hoomaka ana e hakaka, hoopuka ae la oia i kekahi mau lalani mele, penei:
Behold! behold! the mere lehua of Puuoni, Struggling with the clouds of the air, Now above, now below the rain clouds. Aia, la, aia la, o ka lehua wale o Puuoni, Ke a uume inai la me opua i ka lewa Maluna malalo ka wai opua.
The other spoke up and said, “Why are you delaying? You are provoking me through your song!” Wakaina had not completed his song before they commenced to fight. From afternoon to near midnight [did they fight]. Wakaina said to Pumaia: “You simply look on and do not come to aid me; I am nearly dead.” Pumaia jumped in and fought with the other, while Wakaina went to seek food for them. They kept on fighting until Pumaia was weakened. He thought of his club; so when Wakaina came back and inquired, “How are you?” he answered, “I am weak; go and fetch my club; perhaps it can do something.” While they yet spoke the other man appeared in a different body. They fought on, and before Pumaia could reach for his club, he was killed by this man; Wakaina also was killed. Their spirits returned to their parents and were seen by them. (The parents of Wakaina had gone over and were living together with Pumaia’s parents.) While they were idling away their time a chant was voiced by the wandering spirits: O ka pane e mai la no ia o ua kanaka nei. “E hoololohi ana oe i ke aha? he mele hoonaukiuki kau no’u.” Aole nae i pau ke mele ana o Wakaina, o ka hakaka iho la no ia; mai ka auina la a kokoke aumoe. Kauoha aku la o Wakaina ia Pumaia: “O ka nana mai no ka kau, aole oe e kii mai ia’u la, ua kokoke au la e make.” O ka lele mai la no ia o Pumaia, a hakaka me iala; oi nei hoi, hele aku la e huli ai no laua nei. Oi nonoke aku no hoi laua nei i ka hakaka, a aneane nawaliwali nae o Pumaia; noonoo keia i ka laau a ianei; a ku ana o Wakaina, a olelo mai, “Pehea oe?” Hai mai kela: “Ua nawaliwali au, e kii aku oe i kuu laau e lawe mai, malia paha he hana ka ia laau.” Ia laua nei e kamailio ana, ku ana ua kanaka nei me ke ano okoa. O ka hakaka iho la no ia; aole nae i lalau aku o Pumaia i ka laau a ia nei o ka make mai la no ia i ua kanaka nei; a make pu no hoi me Wakaina. O ka hoi iho la no ia o na uhane o laua nei a ku ana imua o na makua, a i ka ike ana mai o na makua o Wakaina a me Pumaia, no ka mea, ua hoi aku na makua o Wakaina a noho pu me na makua o Pumaia. Ia lakou nei e nanea ana, kani ana ke mele a ua mau uhane haukae nei, penei:
Fear is creeping over us, Coming for us to go; We can not; we are held by Waiauau. Come to give us life! Life—indeed. Ko mai ana ke ano io maua nei, E kii mai ana ia maua e hele, Aole e hiki ua paa ia Waiauau, E kii mai ana ia maua e hoola—e E ola no—e.
A pau ke mele ana a ua mau eepa nei, o ka oili koke mai la no ia o na makua; aole nae he ike iki. Oi nana wale lakou nei ma o a maanei, aole no he ike iki ia.
O ka uhaele uhane aku la no ia o laua nei a halawai me Pupuilima. Ia wa ike mai na kanaka i ka hele aku o keia mau kanaka elua, ia wa olelo mai la o Pupuilima: “Aole kela he mau kanaka, he akua kela mau mea.” “Mahea kahi i maopopo ai ia oe he akua?” wahi a ua poe nei. O ko lakou nei pili iho la no ia. Olelo aku la o Pupuilima ia lakou: “I halii auanei au i ka lau ape ma ke alanui nei a i nahae, alaila, he kanaka, aka hoi, ina nahae ole, alaila, he devil.” O ko ia nei halii iho la no ia. Ia wa, pane iho la o Pumaia ia Wakaina, “Aia ko kaua make la, ke hana ia mai la.” “Pehea la auanei kaua e pakele ai?” Hai mai la o Pumaia: “Ma ko’u wawae e hehi ai, malaila mai no oe e hele ai, no ka mea, ua hanai ia wau mai kuu wa uuku a i ko’u wa i make ai, a loaa oe, no ka mea o keia hana ana, ua like me ko Pamano halii ia ana e ka lau ape, a pakele ke ola.” Ia laua nei i hele aku ai, o ka hehi iho la no ia o Pumaia i ka lau ape, a nahae, a mahope iho la no hoi ke keehi ana o ke aikane. O ko laua nei hahai ia aku ’la no ia e ua makaula nei a loaa i kahi i loaa ai.
Oia iho la no kahi mea i loaa ie mai nei.
Ia laua nei e hele ana, ua alualu ia mai la nae laua nei. O ko laua nei hele maila no ia a halawai me Pueonuiokona, aole nae he ike mai o ua Pueo nei i ka laua nei hele aku. A kaa laua nei mamua, ia manawa halawai mai la ka makaula e alualu nei ia laua me Pueonuiokona. Pane aku la ua Pueo nei: “Heaha ka mea i nui ai o ka hanu a kahe hoi ka hou?” Hai aku la keia: “Heaha mai ka hoi kau, he mau uhane aia la, o ka’u ia e alualu nei aohe loaa iki; e ake ana hoi au o ka lihi launa aku, make la hoi ia’u, ua hele mai kuu ukiuki a nui ia laua.”
When the owl heard what the prophet said, he said to him, “You are a prophet, and I am a prophet, still I did not see them; and now I hear you saying that if you catch them they die.” Where they were holding this conversation, however, was on the plain of Kamaomao. While the others prepared to come for the spirits, Pumaia said to his friend, “Here comes our death; but we will wait. If the new one gets ahead of the old one then we have hope for life.” Ia lohe ana o Pueo i ka olelo a ka makaula, ia manawa oia i olelo aku ai i ua makaula nei: “He makaula oe, a he makaula wau, eia nae, aole wau i ike aku nei ia laua, a no kuu lohe ana mai nei i kau olelo, ke loaa aku ia oe make.” O kahi nae a laua e kamailio nei, aia ma ke kula o Kamaomao. Ia laua nei nae e hoomakaukau ana e kii i na uhane, olelo aku la o Pumaia i ke aikane: “Eia a’e ka make o kaua la, aka, i kali auanei kaua a i oi kela mea hou mamua o ka mea mua, alaila, manao ae ke ola.”
So they sat and watched the two prophets. When Pueo distanced the other, Pumaia said to the friend, “We are now saved; it were better that we go to our parents. It may be that we would be found there.” The friend consented. They came along Kealia, a large pond even to this day. These places above mentioned, the plain of Kamaomao and Kealia are at the eastern isthmus of Maui, connecting East and West Maui. O ko laua nei noho iho la no ia nana no laua nei i ua mau makaula nei. A oi no o ua o Pueo mamua, olelo aku o Pumaia i ke aikane: “Akahi kaua a pakele, e aho e uhaele kaua a kahi o na makua o kaua; malia paha, o loaa ae kaua ilaila.” Ae mai la ke aikane. O ko laua nei hoomaka mai la no ia e hele ma Kealia, he loko nui no hoi a hiki i keia wa. O keia mau wahi nae i hai ia a’e nei, no kula o Kamaomao a me Kealia, aia no ma ka puali hikina o Maui nei, alaila pau o Maui Hikina, pau o Maui Komohana.
Let us leave the ghosts and speak of the prophets. While the prophets were following, and because Pueonuiokona was the faster, an idea occurred to one of them, and he said to himself, “If I catch up to that prophet I shall kill him, for he is simply going after my enemies to save them.” The owl went along slowly until his fellow prophet thundered after him and gave his hand a jerk. Pueo asked, “What wrong has a fellow committed that you should tug at the arm from behind and thereby nearly tripping me?” The other replied with blazing eyes, “Who told you to go after my enemies with the intention of saving them? Why don’t you look for your own, and on them practice saving?” The owl replied: “If you excel in strength you can obtain them, but if you are weak you can not have them; because I, even I, am an old resident of this plain. When spirits from the dead arrive I cause them to revive. Also no prophet comes to this plain; this is the first time that I have seen a prophet on this plain, and that is yourself. Because you complained of my desire to give life to those spirits, so be it! By a test of strength will [we know] whether you obtain them or I do.” E waiho ae kakou no ua mau akua lapu nei, a e kamailio kakou no na makaula. Aia i ua mau makaula e alualu nei, a no ka mama o Pueonuiokona, kupu mai la ka manao iloko o kekahi o laua, me ka nune iho iloko ona: “Ina e loaa ana ia’u kela makaula e make ana oia ia’u, no ka mea he kii wale i ko’u mau enemi e hoola.” Naue malie aku la nae ua Pueo nei, a halulu ana ua makaula nei, a huki mai la i ka lima o Pueo. A ninau mai la o Pueo: “Heaha iho la ka hewa o ke kanaka o kau huki ana i ka lima mahope, a mai hina wau?” Olelo mai kela me ka inoino o na maka: “Nawai oe i i aku e kii i ko’u mau enemi, me ko olelo iho e hoola? Aole no hoi oe e huli i mau mea okoa aku nau, ilaila oe e hoola ai.” Pane mai la ua Pueo nei: “Aia a nui ko ikaika, lilo ia oe, aka hoi, hapa ko ikaika, aole e loaa ia oe; no ka mea, owau nei la, he kamaaina wau no keia kula. Hele mai na uhane make, na’u no e hoola aku, aole no hoi he makaula hiki ma keia kula, akahi wale no wau a ike o oe hookahi ka makaula hiki maanei. A no ko olelo ana mai nei ia’u no kuu kii e hoola i kela mau mea; heaha la ka hana, aia mamuli o ka ikaika e lilo aku ai oe, a ia’u paha laua.”
August 8, 1872. Kiliona.
O ko laua nei hoomaka koke iho la no ia i ka hakaka. O ko laua wahi i hakaka ai, ma Kalepolepo, kokoke no ma keia puali. A make ua makaula nei, kua’i ia ae la ka opu o ua makaula nei e Pueonuiokona, a kauhihi ia ae la maluna o ka akolea. He laau nui keia ma kela wahi, a ua lilo nae i mea ole i keia manawa, no ka nui o na holoholona.
August 8, 1872. Kiliona.
A STORY OF PUUPEHE. HE MOOLELO NO PUUPEHE.
O Puupehe he keiki ia na Kapokoholua ame Kapoiliilii. Aia ma ka mokupuni o Kaululaau ka mea nona keia moolelo, ka eueu hoi oia kau i hala. E huli iki ae kakou no na hana a kona mau makua. Aia i ka wa a laua e noho nei, ua hoomaka mai kana wahine e loaa nei mea he hua maikai no kona puhaka. O ka hana hoi a ke kane o ka hele i ka lawaia na laua, a hala kekahi manawa loihi, o ka hoomau ana o kana kane i ka lawaia. I kekahi la, ua holo aku ua Kapokoholua nei i ka moana maluna o ka waa i ka lawaia, a i kona kaawale ana aku ua hoomaka mai o Puupehe e kamailio ae iloko o ka opu o kona makuahine. Ia wa a Puupehe e kamailio nei, ua puiwa ae la kona makua mai kona hiamoe ana, a hoomaopopo iho la keia no keia mea kupanaha ana i lohe ai. Hoi hou iho keia moe no, kani ana kahea a ua eueu nei: “E! ko’u mama aloha, e ala mai oe ua make o papa.” Ia manawa hoomaopopo loa iho la keia he leo kanaka, koe nae kona ike ana aku i ke kino maoli. Holo wikiwiki aku la keia a ku ana ma ka puka o ka hale, nana aku la hoi o ka ike aku i ka mea nona keia leo; aole nae he ike ia, ua manao nae ia o kana kane, aka ua hoka nae ia. Hoi mai la no keia a noho iloko o ka hale. Kani ana ke oli a ua keiki nei, penei:
How I desire the moisture of the dew, That water proudly hanging on the tree; When the rain falls on the precipice It fills up the streams. That is the benefit my eyes behold! My eyes to behold, my hands to rustle. Aloha au o kahi wai a ke kehau, Oia wai haaheo mai iluna o ka laau. A ua mai ka ua i na pali E hoopiha ana i na kahawai. O ka waiwai no ia a kuu maka o ka ike aku. A ike kuu maka a nehe kuu lima.
When the child finished chanting his mother became possessed and was greatly troubled. I had better explain shortly about his chanting and falsely stating that his father was dead. It was not true as he chanted. He had gone to watch his father fishing, and he had sent for a great number of fish to come and bite the hook. He saw that his father had caught a great many fish, but he needed the second [requisite], the awa root. He knew his parents had none; that was why he voiced the few lines of song above written. A pau ke oli ana a ua keiki nei, ua ano e mai la ka makuahine, a ku a pilikia maoli ia. E pono e wehewehe iki aku wau i ke ano o kana oli ana a me ke kamailio hoopunipuni ana ua make ka makuakane; aole he oiaio o ke ano o ke oli ana. Ua hele ia e nana i ka lawaia ana o kona makuakane, a ua kii aku ia i na i’a he nui loa e hele e ai i ka makau. No ka ike ana ua nui na i’a i loaa i kona papa, ua koe hoi ka lua, oia ka awa. Ua ike ia aohe awa a kona mau makua, nolaila oia i puana ae ai i keia mau lalani mele e kau ae la maluna.
Let us drop what the child did for some later time and turn and talk of the father. While his father was fishing he became very much interested because he caught so many. When he glanced shoreward he could not see land, because Puupehe had covered it completely with fog. He thought to himself, “What can this wonderful thing be? There is now no wind to bring the fog on to the land!” He had a premonition, however, concerning his wife, so he commenced to pull in his line. When it was near the top his line was held by a shark. The name of this shark was Puaiki. E waiho iki kakou i na hana a ke keiki a mahope aku. E huli ae kakou a kamailio no ka makuakane. A i kona makua e lawaia nei, ua nanea loa ia i ka nui o na i’a i loaa iaia, a i kona nana ana mai iuka aohe ike ia aku o uka, no ka mea ua uhi iho la o Puupehe i ka ohu a nalowale ka aina. I iho la keia iloko ona: “Heaha la hoi keia mea kupanaha, nokamea, aole hoi he makani nana e lawe mai ka ohu a kau iluna o ka aina.” Ua halialia wale mai nae na ano o kana wahine, hoomaka iho la ia e huki mai i ka aho a kokoke e pau mai iluna, paa ana ke aho a ianei i ka mano, o ka inoa o keia mano o Puaiki.
The husband said, “Do you remember the chant?” “Yes,” said the wife.
E kamailio iki ae au no keia i’a ino. Ia ike ana oia nei he mano ka mea nana e paa mai la, huki mai la ia me ka ikaika, e hao aku ana ua i’a nei, kokoke keia mawaho ae o ka lae o Papawai ma Maui nei, malaila aku hiki hou no keia mawaho ae o Manele. Ike aku la keia i ka hale o laua ua paa i ka ua koko. A hiki keia ilaila i kahi ana i lawaia ai, ua moku aku la ke aho a ianei a me ka makau. Huli hoi mai la keia a kokoke ike aku la keia i kana wahine e ku mai ana ma ka aekai e peahi mai ana iaia. I iho la keia iloko ona: “Kupanaha oe e ka wahine, ua ike mai la no hoi ke hoi aku nei.” Hookahi no a ianei kope ana i ke kai me ka hoe kau ana ka ihu o ka waa i ke one. Ia wa holo mai la kana wahine a apo mai la iaia, me ka haalulu. Ninau ae la keia: “Heaha hoi ke kumu o ka nui o ka hanu?” Pane iho la ia me ka uwe: “Ua lapu ke keiki a kaua ia’u.” “Heaha ke kumu?” “Eia ke kumu, ia oe no hala aku nei, a liuliu iki, ua keia loa wau e ka hiamoe, kani ana kahea, ‘E! e ko’u mama aloha, e ala mai oe, ua make o papa.’ Ia wa puiwa ae la wau mailoko mai o ka hiamoe, ua kuhi wau o oe, hoi hou no wau a moe no, aole no i upu iho, kani ana ke oli.” I aku la ke kane: “Ua maopopo no nae paha ia oe ke oli ana mai?” “Ae,” wahi a ka wahine.
How I desire the moisture of the dew, The water proudly hanging on the tree; When the rain falls on the precipice, It fills up the streams. That is the benefit my eyes behold! My eyes to behold, my hands to rustle. Aloha au o kahi wai a ke kehau, Oia wai haaheo mai iluna o ka laau, A ua mai ka ua i na pali, E hoopiha ana i na kahawai, O ka waiwai no ia a kuu maka o ka ike aku, A ike kuu maka a nehe kuu lima.
“Those are the queer things which our child did to me while I stayed here.” The husband replied, “If those which you have stated are true we will be benefited hereafter. Time will show and bring them to pass; therefore let us wait for the future.” They lifted the canoe; it was heavily laden inside with fish. They returned, and reaching the house they salted the fish; the wife broiled some and when done the two prepared to eat; they prayed to this child as follows: “In the name of Puupehe, grant us eternal life. Amen. It is free.” “Oia iho na hana kupanaha a ke keiki a kaua ia’u i noho iho nei.” I aku la kana kane: “Ina he oiaio kena olelo au, e pomaikai ana kaua ma keia hope aku. Na ke au o ka manawa e hoike mai a e hooko, nolaila, e kali kaua ma keia hope aku.” Hapai aku la laua nei i ka waa, ua hele a piha u oloko o ka waa i ka i’a. Hoi aku la laua a hiki iloko o ka hale, hana iho la i ka i’a a miko i ka paakai; pulehu iho ka wahine i kekahi i’a a moa, hoomakaukau iho la laua i ka ai ana, pule ae la laua ma ka inoa o ua keiki nei, a penei: “Ma ka inoa o Puupehe e ola mau loa maua. Amama, ua noa.”
They ate until satisfied, then made preparations for sleeping. While they slept that night the child went to watch what one man was doing; he was teaching his pupils the art of casting the spear, and how to fly on to a water gourd, and so forth. He was teaching them with the idea that when proficient they were to fight with his parents, Kapokoholua and his wife. Ai laua nei a maona, hoomakaukau no na mea e pili ana no ka moe ana, a i ko laua moe ana iho i ka po, o ka hana a ua keiki nei o ka hele e makaikai i na hana a kekahi kanaka, e ao ana ia i kana poe haumana i ka oo ihe, a me ka lele ana iluna o ka ipu huawai, a pela uku. E ao ana a ike hele e kaua me kona mau makua me Kapokoholua ma.
When the child had gone the womb of Kapoiliili contracted, and she said to her husband, “Where are you? Please feel my belly.” The other felt of it: “Why, your stomach has shrunken!” “Strange!” said the wife. The husband said, “Do not be troubled, he has gone to see the different parts of the world.” They retired awhile for a short rest, when the child called out: “You two, awake, light the lamp.” They awakened and lit the lamp. “You two smoke up some tobacco for me, and chew my piece of awa root; it is above the door.” I ka hele ana a ua keiki nei, ua mimino iho la ka opu o Kapoiliilii, olelo aku la ia i ke kane: “E ianei e! e haha mai oe i kuu opu.” Haha mai la ia: “E, ua emi iho nei ka ko opu.” “Kupanaha,” wahi a ka wahine. I aku la kana kane: “Mai haohao oe ua hele aku la e makaikai ma kela wahi keia wahi o ka honua.” Hoi iho la laua hoonanea iki, kani ana kahea a ua keiki nei: “E laua nei e, e ala, e hoa i ke kukui.” Ala ae laua hoa aku la i ke kukui. “E puhi mai olua i paka no’u, a e mama iho i kuu wahi opuupuu awa, aia maluna ae o ka puka.”
They were puzzled, because they did not drink awa; therefore they were undecided as to what to do; the child spoke with heat, “Why are you two so slow? [for I wish to] go on my business of sightseeing.” His father hastened to obey, and when everything was ready [the child] commanded him to pray. The father uttered the same prayer which he offered before; the other wouldn’t have it so. “That prayer will not save when trouble comes to you two.” The father asked, “What is the prayer which will save?” “Thus, and you must learn it by heart: Hoaa iho la laua, no ka mea, aole he inu awa o laua, nolaila, pahaohao laua no ia mea, pane mai la ua keiki nei, me ka huhu: “E aha ana ka hoi olua e lohi nei, a hele au i ka’u hana o ka makaikai.” Ua hooko koke aku la kona makuakane a makaukau na mea i hana ia, kena mai la e pule; pule ae la ka makuakane e like me kana pule mua ana, hoole mai la ia. “Aole ia o ka pule e ola ai ke hiki mai ka pilikia ia olua.” I aku la ia: “Pehea ka pule e ola ai?” “Penei, e hoopaanaau oe.” Hai mai la ia:
Curse those who deal falsely,
Who are envious,
Who wish us death!
Here I am, Kapokoholua!
Life for me until I walk with a staff:
That is your life, O god!
Eia ka ai e Puaiki e.
Molia i ku ia i ka hoopea wale,
I ka awaha wale mai,
I ka make wale mai,
Owau nei o Kapokoholua,
E ola ia’u a kanikoo;
O kau ola ia e ka akua.
When they had learned it by heart the father ate by himself; for it is the father who eats; the child only made a pretense of eating; that was what was done when he asked anything of his parents. When the father had finished eating, the child called for the second kind of food, that was the tobacco. After smoking the tobacco the child returned to the womb of the mother. The womb of Kapoiliili became as large as it was formerly. The wife said, “I think perhaps the child has returned to my womb.” “Why so?” asked the husband. “I am swelling,” replied the wife. “Do not wonder, because he is satisfied; he has returned to rest, and when his fullness is lessened he will go about his business of sightseeing.” A pau keia hoopaanaau ana a laua nei, ai iho la no ua makuakane nei, oia wale no, no ka mea na ka makuakane e ai; i ke aka wale no ka ua keiki nei e ai mai; pela kana mau mea e makemake ai e olelo mai ai i kona mau makua. A pau ka ai ana a ua kanaka nei, kahea mai la no ua keiki nei i ka lua o ka ai, oia ka paka. A pau ke puhi ana o ka paka, hoi ae la ua keiki nei iloko o ka opu o ka makuahine, nui hou ae la ka opu o Kapoiliilii a like me mamua. I mai la ka wahine: “Hoi hou mai nei paha ua keiki nei iloko o’u.” “Ke aha la?” wahi a ke kane. “Ke pehu ae nei,” wahi a ka wahine. “Mai hoohuoi oe, no ka mea, ua maona kela hoi ae la kela e hooluolu a emi iho kekahi maona, hele aku kela i ka iala hana o ka makaikai.”
The wife was no longer afraid; perhaps she was a little fearful of her husband. And when it was nearly morning the child went off again as usual. I will leave this part until later. I wish to speak of the [number of] months this child was in the womb of his mother, and the cause of its going about while still in the womb. This child had been thirteen months in the womb when it acted in a ghostly manner to his mother, as stated heretofore. They (the parents) had wondered why the child was not delivered, because the time for the delivery of the child, twelve months, had passed. With their child there was no birth. In this matter they were greatly in suspense [and were surprised], because it walked about while still in the womb; its face was not seen; it talked as if it were a shadow at a distance. Pau wale iho la no ka makau o kana wahine, no ke ano makau paha i ke kane. A i ke kokoke ana e ao ae ua po nei, ua hele ua keiki nei elike me ka mea i hala ae nei mamua. E waiho iki au i keia a mahope aku, e kamailio aku wau no na malama o keia keiki iloko o ka opu o ka makuahine, a me ke kumu o ka hele ana i ka wa no iloko o ka opu. O na malama o keia keiki iloko o ka opu he umikumamakolu, i ka wa i lapu ai i kona makuahine, i olelo mua ia ae nei. Ua lilo no ia he mea haohao ia laua, no ke kumu o ka hanau ole, no ka mea ua hala ka palena o ka hanau ana he umikumamalua; i ka laua keiki hoi aohe hanau iki. Ma keia mea, ua kanalua loa no hoi laua; a no ka hele ana, aia no iloko o ka opu, aole nae he ike ia o ke ano a me kona helehelena, o ke kamailio aka wale mai no ma kahi e.
[UNFINISHED.] [AOLE I PAU.]
A STORY CONCERNING THE FIRE. MOOLELO NO KE AHI.
Eia ke kumu o ka loaa ana mai o ke ahi, wahi a kekahi poe, penei: O Maui kai noho ae ia Hina hanau mai o Mauimua, a me Mauihope, a me Mauikiikii, a me Mauiokalana, he poe keiki kane wale no keia. O ka hana a keia poe keiki he lawaia. Penei ka lakou lawaia ana, ia lakou nei e noho ana ma Kaupo, i Maui, makemake iho la o Mauiokalana e holo i ka lawaia; olelo aku i kona poe kaikuaana: “E, kai ka malie o keia la, holo paha kakou i kai, nokamea, he la maikai keia, ua hele a malino ke kai, a he la ikaika ole o ke au i ke pale, a he la moekahi o ke au.” A pau ka ianei olelo ana, pane mai la o Mauimua: “Aohe make holo o kakou, nokamea, he oi keia o ka la ino, o keia malie a kakou e ike aku nei, he malie kakahiaka, ai aenei keia a kau ae ka la, alaila, ike aku oe e okaikai mai ana, a o ke ala mai no ia o ka makani, aole e emo ka hoi koke mai no ia o kakou. E waiho no ka lawaia a hiki i ka la maile.” Alaila pane hou mai la o Mauiokalana: “E, ke kuhi nei au i kou hanau mua ike oe i na ouli o ke ao, eia ka aole, he lenalena niho wale iho no kou.” Alaila pane hookuakaeo mai la o Mauimua: “E, auhea oe e ka pokii, aole oe i ike, owau mai ka mea i kamaaina i ke ano o keia wahi; penei ka’u ouli i ike ai, aia moe aku oe a hiki i ka wehe ana o kai o ke ao, a i poha mai ka nalu iloko o ka makani, alaila e malie aenei; oia ka’u ouli, i lohe oe, e kuu pokii. Heaha la nei hoi; e holo paha kakou mamuli o kau koi.” Hoolale ae la o Mauimua e hapai na waa i kai. Hapai ia aku la no hoi na waa a hiki i ke kai, alaila makakau iho la lakou no ka holo i ka lawaia. Ia lakou nei i hiki aku ai i kohola ike aku la lakou nei i ka a mai o ke ahi o uka, alaila olelo mai la o Mauiokalana i kona poe kaikuaana: “E, ke a mai la ke ahi, nawai la hoi keia ahi?” I mai la no hoi lakou: “Nawai hoi; e hoi paha kakou i moa ona ai na kakou.” “Ka! e holo kakou a loaa mai ona ia, alaila lea ka hiamoe, ua moana.” Holo aku la lakou nei; aole i emo loaa mai la na ia. O ka hoi iho la no ia. A ia lakou nei i hiki aku ai i kahakai, haalele iho la o Mauimua i ka waa, a holo aku la e nana i kahi i a ai o ke ahi. Ike mai la o Kaalaehuapi, o ko lakou kuehu ae la no ia i ke ahipio, pau aku la lakou la i ka lele. Hoka iho la o Mauimua, hoi mai la a hiki i ko lakou hale; ninau mai la ko lakou poe: “Pehea mai nei ka hoi ke ahi?” “Aohe ahi, ua pio, ke kuhi nei au he kanaka, eia ka aole, he alae ka mea nana ke ahi. O ka maia a kakou, ua pau i ka aihue ia.” No ko lakou nei ike ana i ka pau i ka aihue ia o ka maia, nolaila aole o lakou hele i ka lawaia, me ka manao e a hou mai ke ahi. Eia nae aohe a iki o ke ahi. Nolaila, holo hou lakou i ka lawaia; aia holo lakou nei i ka lawaia, alaila e a auanei ke ahi. Pela lakou nei i hooluhi ia ai, aohe loaa iki; nokamea, ua maopopo ia Kaalaehuapi eha no keiki a Maui laua me Hina. I ka wa e holo ai i ka lawaia, helu aku o Kaalaehuapi i ka nui o lakou; a pau pono, alaila hoa ke ahi.
But Maui thought of a plan and he said to his brothers, “Say, tomorrow morning you go fishing; I will remain. You will place our calabash in front where I sit. You will cover it with kapa. Then you will go to sea.” The others consented and they went. Kaalaehuapi saw them and counted Mauimua, Mauihope, Mauikiikii, Mauiokalana. He counted all present, so the mudhens lighted the fire and roasted the bananas. Before the bananas were cooked, Kaalaehuapi said, “Say, they’re done; Hina’s son is swift.” It was then Maui jumped to grab and caught Kaalaehuapi. Then he said, “I will kill you, you mudhen. You folks indeed have the fire and you are hiding it. I will kill you, you mudhen. Kaalaehuapi said, “If I die, the fire can not be obtained.” The other mudhens called out, “O Kaalaehuapi, hold on to the fire; do not tell.” Maui commenced to twist the neck of the mudhen, planning to kill it dead there and then. The mudhen again spoke: “Grant me life, then you will obtain the fire.” Maui asked, “Where is the fire?” “In the stalk of the ape leaf.” So he went to rubbing, but it would not light; he asked again, “Where is the fire?” The other directed: “In the stalk of the taro leaf.” He again went to rubbing, but it would not light; the stalk of the taro leaf became grooved, but no fire was produced; that is why the stalk of the ape and the taro leaf has a groove, because of Maui’s rubbing for fire. Again he asked, “Where is the fire which you are hiding?” “In the green wood.” He rubbed that, but it would not ignite. Again he asked. He kept doing this until it came to the dry wood; there he found the fire. When he had produced fire, he rubbed the head of the mudhen. That is why the mudhen has a red head as we see it now. And from that time was fire obtained and has been handed down to the present time. Aka, mamuli o ka noonoo ana a Maui ua olelo aku oia penei: “E, apopo a kakahiaka holo oukou i ka lawaia, owau o kakou ke noho; alaila o ka hokeo a kakou mamua ia o ko’u wahi e noho ai. E uhi oukou a paa i ke kapa, alaila holo aku oukou i kai;” ae mai la no hoi lakou, o ka holo iho la no ia. Ike mai la o Kaalaehuapi, helu mai la oia Mauimua, Mauihope, Mauikiikii, Mauiokalana; ike iho la oia ua pau pono, alaila ho-a ae la ua poe alae nei i ke ahi, pulehu ka maia. Aole hoi i moa iho ka maia, olelo mai o Kaalaehuapi: “E, ua moa, he keiki mama ka Hina.” Ia manawa lele aku la o Maui e hopu, a paa iho la o Kaalaehuapi. Olelo aku la o Maui: “Make oe ia’u e kena alae; eia no ka hoi ke ahi ia oukou e huna nei. E make ana oe ia’u e kena alae.” Olelo mai la o Kaalaehuapi: “Ina au e make, aole e loaa ke ahi.” Alaila no hoi kahea mai ka nui o na alae: “E, Kaalaehuapi, e paaia ke ahi; mai hai oe.” Hoomaka iho la o Maui e wili i ka puana-i o u wahi alae nei, me ka manao e pepehi a make ia manawa. Olelo hou ae la ua wahi alae nei: “E ola au alaila loaa ia oe ke ahi.” I mai la Maui: “Aihea ke ahi?” “Aia iloko o ka ha o ka ape.” O ko ianei hoomaka iho la no ia i ka hiahia, aole a iki; olelo hou aku la no keia: “Aihea ke ahi?” Kuhikuhi hou mai la kela: “Aia i ka ha kalo.” Noke no keia i ka hiahia aohe no he a; o ka ha o ke kalo kai hele a poopoo, aohe a iki; o ka mea ka ia i owawa ai ka ha o ka ape, a me ke kalo, no ka hia ana o Maui i ke ahi. Alaila ninau hou no keia: “Aihea ke ahi au e huna nei?” “Aia i ka laau maka.” Noke no keia i ka hiahia aohe no he a. Ninau no keia. Pela ka hana ana a Maui a hiki i ka laau maloo, loaa ke ahi. Ia loaa ana o ke ahi, e hiahia aku ana keia i ka lae o ua wahi alae nei; oia ka ula o ka lae o ka alae a kakou e nana aku nei. A mai ia manawa mai ka loaa ana o ke ahi a hiki i keia la.
Fire is used to cook food and fish. It also helps in the work of man, because in cultivating some people use fire [to burn off rubbish] before planting the leaves. The fire has various other uses; they can not all be explained because the time is limited. R. Puiki. O ka hana a ke ahi, he mea e moa ai ka ai, ka ia, oia no hoi kekahi mea e kokua ana i ka hana a ke kanaka, nokamea, o ka mahiai ana a kekahi poe me ke ahi e puhi ai i ka mala uala, alaila kanu aku ka lau. He nui aku no na hana a ke ahi aole e pau i ka weheweheia aku, nokamea he uuku ka manawa. R. Puiki.
A STORY OF MAKAHI. HE MOOLELO NO MAKAHI.
O hamau ka makuakane, o Hooleia ka makuahine, hanau mai ka laua keiki, oia keia a kakou i lohe ae nei i ka mea nona keia moolelo. O ko lakou nei wahi i noho ai, aia ma Puako i Hawaii. O ka mua o keia hanau ana mai a keia mau makua, he kaikamahine, o Luukia ka inoa, hanai ia ua kaikamahine nei, a hiki i ka umikumamaono o kona mau makahiki, hoomaka oia e holo i Oahu. Mamua nae o kona holo ana i Oahu ua hapai ua makuahine nei ia Makahi, o ko ia nei holo ihola no ia i Oahu me ka ike ole i ka hanau ana, a liuliu iki, lohe ia mai ana ua male i ke kane. O ka inoa o ke kane o Kamauoha.
His wife asked, “And how was your journey?” “You ask how, indeed! The properties which we accumulated thinking that they would be added to were taken from me, and I returned stripped; the other’s strength was known and yet I dared provoke him, hoping to benefit thereby.”
Aia i ko ia nei wa i male ai i ka wahine, ua kui ia akula ko ia nei ikaika ma Oahu apuni, no ka ikaika i ka o-o ihe, a ua lilo ia i mea nui ma Oahu. O ka nui o na kanaka ua pau ko lakou waiwai i ka lawe ia e keia kanaka ikaika, ua nui na hoa aloha a ua nui no hoi kona waiwai. Mahope iho o ko lakou noho ana a liuliu, kupu maila ka manao iloko o kekahi kanaka, oia o Kaaiai, no Ewa, Oahu, hoao maila oia i kona ikaika, hele maila oia a ku i mua o ua kanaka koa nei o Kamauoha, a pane maila me ke ano hooikaika, me ka manao paha e eo ana la iaia. Olelo mai o Kamauoha: “Heaha kau kuleana nui o ka hiki ana mai o onei?” Hai aku keia: “I hele mai nei au e hoao i na ikaika o kaua.” Hai aku la keia: “Heaha ka ikaika e hoao ai?” “O ka o o ihe,” wahi a Kaaiai. O ka nui o na waiwai o ua Kaaiai nei, ekolu mooaina, eono kuinakapa o-u holowai, ewalu ilio, he kanalima puaa, eha hale, oia ka nui o ka waiwai o ua kanaka nei. I hoao iho ka hana, eha mua akahi ia Kamauoha, lawe ia aku la na waiwai o ua kanaka nei, puehu ma kela aoao, hoi nele akula keia a hiki i ka hale. Olelo maila ka wahine: “Pehea maila kau huakai?” “Pehea mai ka hoi kau, o na wahi waiwai no hoi a kaua i hoiliili iho nei me ka manao la hoi e hoonui hou ia mai ana, eia ka o ka hao ia aku nei no ia a hoi nele mai nei au, ua ike ia no la ko iala ikaika, hoonaulu wale aku nei no keia, me ka manao la hoi e loaa mai ana ka pomaikai.”
Nolaila, e waiho iki iho kakou no ke kamailio ana no ke koa ikaika a me keia kanaka hoaano, a e kamailio ae kakou no ke keiki iloko o ka opu o ka makuahine i Hawaii. Aia i ka hanau ana mai o ua keiki nei, ike e maila kekahi luahine akamai i ka nana, he keiki ikaika, aole e pakele ka mea hana wale aku iaia. O ka inoa nae o keia luahine o Kolea, ua kokoke no kona wahi noho me ko na makua o ua keiki nei. Hanai ia ihola ua keiki nei a nui, a kupu aela ka manao iloko o ua keiki nei e hele i ka makaikai, a ninau aku i ka makuakane: “Makemake mai nei ka hoi au, e hele i ka makaikai.” A olelo mai ka makuakane: “Mahea kau makaikai e hele ai?” Hai mai kela: “Ma keia wahi aku nei la.” Olelo mai kela: “Ina oe e makemake e hele, aia ko kaikuahine ma keia mokupuni aku nei la, aia ma Kauai.” Olelo mai ke keiki: “Heaka ka inoa o kahi a laua e noho nei?” Hai mai ko makuakane: “Aia ma Mana i Kauai.” O koia nei noho ihola no ia a liuliu, hai mai ka makuakane: “A i hele oe ea, a i hoohewahewa mai ko kaikuahine ia oe, e hai aku oe ia maua, a nana ia e ike mai ia oe.” Ae aku nohoi keia. O ko lakou nei noho pu ihola no ia, a hiki i ka wa i hele ai ua eueu nei i kana huakai makaikai, kii e aku la nae ka makuakane i ka laau kau paipu a lakou nei, a haawi ia ma ka lima o ua keiki nei, a oia ihola nae ua keiki nei i ka pahupahu ihe, a ike maoli ia nohoi ua keiki nei i ka makaukau. O ko ia nei hele maila no ia, paa pu maila no nae me ua laau nei. Hele keia a puni o Hawaii, a ike keia he waa e holo ana i Maui, o ko ia nei hele akula no ia a ku ana i ke awa. Ike maila na kanaka o ka waa i ke keiki kanaka maikai o ia nei; o ka inoa o na kanaka nona ka waa, o Liuliu, o Makaukau, o Aumai, oia ka inoa o na kanaka. Olelo aku ua mau kanaka nei i ke keiki: “E hele ana kau huakai mahea?” “E holo ana i Maui a i hele mai nei hoi e ninau i ko oukou waa, e holo ana la i hea?” “E holo ana i Maui,” wahi a ua poe nei. O ko lakou nei holo maila no ia, a ku ana i Maui nei, ma Kukui, i Kipahulu, kahi i kau ai o ka waa o lakou nei. Hele maila no keia a moe ma Pelekane, i Lahaina nei, a ike he waa e holo ana i Molokai, e e iho no keia a holo aku a pae ma Halawa, i Molokai; kaapuni keia, a no ka nui o ka wela o ka la, hele keia e auau. O kahi aia nei i auau ai oia o Hakawai. Kapae aela keia i ka laau aia nei, hiki ana kekahi kanaka a lawe ana i keia laau, me ka olelo iho: “A ma ka’u mea haule wale i Hakawai.” Ia wa olelo aku ua keiki nei i ua kanaka nei: “Ke lawe ala oe i kuu laau, na’u aku koe, make oe ia’u.” He laau no nae ka ua kanaka nei, o ko ia nei hele aku la no ia mahope, i pahu ’ku hana o ua kanaka nei paa e ka welau o ka ihe a ua kanaka nei ia ia nei, pahu ia aku ua kanaka nei, ku ma ka opu a hula ma ke kua, hou ia ihola nae ke kumu o kana ihe i ka lepo me ua kanaka nei. Kaapuni keia a hiki ma Kaunakahakai, lilo ka ihe aia nei i kekahi kupu eu olaila, lawe ia akula a komo kela i ke ana, komo no keia i ke ana, nonoi aku keia, aohe he loaa mai. Papani keia i ka puka o ke ana, a ueeku ka puka i koe, ho-a keia i ke ahi a no ka nui loa o ka wela o ke ana i ke ahi, o nou maila ua kupueu nei i ka welau o ka ihe, a o ko ia nei huki maila no ia, ua pau nae ke poo i ke ahi. Hele maila no keia a ike keia he waa holo ana i Lanai, e e keia maluna o ua waa nei a halawai me Pololu, aole keia i noho liuliu malaila, o ua waa nei no ana i holo mai ai mai Molokai mai, e e no keia a holo ma Oahu a pae keia ma Ewa, noho keia a liuliu iki malaila, holo keia i Kauai a pae i Wailua. Hele akula no keia a pae ma Mana, ninau keia i kekahi wahine e hele mai ana, “Ua ike anei oe ia Kamauoha?” “Ae, o ka hale iho no kena a kaua e ku nei.” O ko ia nei kipa akula no ia malaila, a ku ana ma ka puka o ka hale, i nana ’ku auanei ka hana o ua keiki nei, ua hele oloko a piha i na kanaka. Kahea no ke kaikuahine oia nei me ka ike ole nae o ua kaikuahine nei o ke kaikunane keia. Ninau maila kela, “Mai hea mai nei oe?” Hai akula keia: “Mai Hawaii mai nei au, e imi ana i kuu kaikuahine ia Luukia.” Ninau pono maila nae kela i ko ia nei makua, hai akula nohoi keia mai ka mua a ka hope. O ko laua nei uwe ihola no ia ma ia la a po, ma ia po a ao. Manao ke kane a ua wahine nei, he kane keia nana, ia manawa. Olelo keia i na kanaka: “E hoomakaukau i ai, me ka olelo aku nae o ua kanaka nei: “I hoomakaukau a ua nei kakou i ka ai, me ke poi wai holoi a ku mawaena nei, kahea anei au e hele mai e ai, i holoi a ua nei ka lima i ke poi wai holoi, alaila, olelo a ua nei au me keia: “Holoi ka lima, heaha ko alaala? Nana auanei e pane mai, ui auanei au ia oukou, na oukou ka hoi ia e olelo mai. Hoomakaukau ia ihola ka ai me ka poi wai holoi.” Kahea ia akula nohoi ua keiki nei o ko ia la hele maila no hoi ia, a holoi nohoi ka lima. Pane no ua kaikoeke nei: Holoi ka lima, heaha ko alaala?” Pane no hoi ua keiki nei: “I kahea ia ae nei hoi i kela kihi keia kihi e kaikuwai e waenakonu, pela anei.” “I kahea ia aku nei anei e hele mai e ai.” Peia ka olelo a ua kaikoeke manao ino nei. “Aole,” wahi a kela poe, “U, hilahila ino,” o ko ia nei hoi akula no ia me ka ia ole, ma ko ia nei wahi i moe ai, me ka ekemu ole aku i ke kaikuahine.
[UNFINISHED.] August 22, 1872. Iosia Waalani. [AOLE I PAU.] August 22, 1872. Iosia Waalani.
Traditionary Stories. Na Moolelo mai na Kupuna Mai.
RELATING TO THE DEAD IN ANCIENT TIME. NO NA KUPAPAU I KA WA KAHIKO.
I ka wa kaa mai ana a kokoke e make, he oeoe mamua aku o ka make ana o kekahi mea o na makamaka, a me na mea e ae o mea nei, ina he poe ua make a ina he poe ola, a penei ka ka mea mai e olelo ai: “Eia ae o mea ke kii mai nei ia’u e hele.” A pela ia e olelo pinepine ai a hiki i kona wa e make ai. Aia hoi o kona poe makamaka a pau, uwe no lakou, a ina he mea ia i aloha nuiia, unuhi lakou i kekahi mea o ua mea make nei, ina he maiao, a ina he niho, a ina he lauoho paha. Eia no hoi, ina ua ike ia kekahi mea mai kona waha mai, a me kona maka, he mea keokeo, a me ka waimaka, he aloha io no ua kupapau nei i kona poe makamaka, a loihi no ka waiho ana o kekahi iluna, eha, elima la, a nui aku no ko lakou aloha.
Ina e waiho ke kupapau maloko o ka pahu, e waiho ai me ka ike ole mai o ka lehulehu. Penei ka hana ana: E hookulou iho i ke poo o ke kupapau a komo ke poo ma ke kowa o ka uha, a pupuu mai na uha e puka ana na kuli maluna o na poohiwi, a hookomo i ke kaula ma ke ami o na kuli, a nakii a paa loa; he poepoe ke kupapau ke nana aku ia manawa. Ina he mea na ua kupapau nei, he kala paha, he lole paha a he mea e ae no paha, ua kanu pu ia lakou me ia, a waiho pu ia i ai, i ia i paka paha, i kapa paha kekahi, i ole ka e anu, a pololi ka i ka ai, wahi a ko’u lohe.
I ka lawe ana e huna i ke kupapau, elua, a ekolu o kana poe makamaka aole lehulehu. I ka po nae e lawe ai e kanu, aole i ke ao. I ka eli ana i ka lua, he lua poepoe no, ano like me ka lua maia. O ka hohonu kupono o ka lua, i ka humemalo, oia hoi ka puhaka o ke kanaka, he pahee ka inoa o keia lua i ka wa kahiko; i ka eli ana, e lawe ka lepo o ka lua i kahi e iloko o ka ahu, ipu, o ike ia ka meheu. Ina he hale hou, eli mai no ka poe nana ke kupapau mawaho mai, a komo iloko o ka hale, me ka ike ole mai o ka mea nona kela hale. Manao na kanaka, ina e ike ia kahi i waiho ai, kii ia na iwi i mea makau; o ka io hoi i mea kupalu mano. He mau lua huna kekahi ma ka pali, ma kahi papu kekahi. Aia no kekahi lua huna ma Haleakala, o ka lua o Kaawa ka inoa, mauka pono o Nuu ma Maui nei. Penei ka hana ana i ke kupapau mamua o ka hoolei ana iloko oia lua. I ka lawe ana o na mea nona ke kupapau, me na mea ono a kela mea i make e lawe pu ai, oia hoi he puni; ina he puaa ka puni, maia, ko paha, me ia mea aku ia mea aku, e lawe no e like me ia, a hiki i ka lua, kahea aku ka mea nana kela kupapau i ke kupuna i make mua iloko o ua lua nei, penei e kahea ai: “E mea e, eia mai kau keiki.” A ina e haule loa ke kupapau iloko o ka wai, a pio ke anuenue, alaila aole ona makamaka e pili ana ia ia, aka o ka mea makamaka, hopu mai no lakou ia ia ke hoolei ia aku, o ka ili mai la no ia i ka pali, aole e haule iloko o ka wai. A mahope iho o ka nalo ana, alaila, hoi mai a ka hale, alaila, uwe nui a kanikau. Eia no hoi, ina e amo ia ana ua kupapau nei mamua a o kana mea i aloha ai mahope loa, aole e hiki ana, e hoololohe ana ke kupapau, aia no o kana mea i aloha mahope iho o ka kupapau alaila, aole e hoololohe. Eia ka olelo a ka mea nana ke kupapau: “Kaino paha he aloha kou ia’u, aole ka, ina penei kau hana haihai ia kou mau wahi iwi.” A pau kana olelo ana pela, a alualu mai ka ke kupapau, a o ka mama no ia a hiki i kahi e kanu ia ai. Haliilii ia ka lua a maikai, a waiho ia no hoi ke kupapau, o ke poo ma ka hikina, o ka wawae ma ke komohana. Eia ka hewa, o ka mea waiho ia ke poo ma ke komohana, o ka hele mai e lapu. A pau ia, eia ka olelo a ka mea nana ke kupapau: “Mai hele i kauhale, noho maile no, he ai no he ia no, he kapa no.”
Another thing: Some people when they see that a person is dead would strip the flesh from the bones and make them into knives or fish-hooks; or else they would be hung up in the house, so that the loved ones may go and see them. Some of the corpses are taken to the sea or water and thrown in, so that they may become shark- or lizard-gods. Eia kekahi. O kekahi poe, ike lakou ua make ke kanaka, holehole ia na iwi a pau ka io, hana no ka i pahi, i makau, a i ole ia kau malie no iloko o ka hale i noho no ke aloha, hele aku no e nana. A o kekahi kupapau, ua lawe ia ma ke kai e kiola ia ai, a ma ka wai paha, i akua mano a me ka moo lakou.
Eia no hoi na lua huna i kanu ia ai na alii o Nuu; o Makaopalena, Kealaohia, o Puukelea, aia ma ke alo o Haleakala, ma Maui Hikina lakou apau. O Hanohano ame Alalakeiki kekahi, a ma Alalakeiki kahi i make ai o na kanaka mai Hawaii mai i lawe mai i ke kupapau e huna ai, a pau kela poe kanaka no Hawaii mai i ke komo iloko o ka lua, hiki mai kekahi kanaka kamaaina, o Niuaawaa ka inoa, a pani i ka waha o ka lua i ka pohaku, malaila lakou i noho ai a pau i ka make. Aole kanaka e ola ana i ike i kekahi o keia mau lua huna, ua nalo loa.
CONCERNING THE SOUL AFTER A PERSON’S DEATH. NO KA UHANE MAHOPE IHO O KA MAKE ANA O KE KANAKA.
Aneane kulike ole ka manao o na kanaka Hawaii nei no ka uhane mahope iho o ka make ana o ke kino. Ekolu wahi e noho ai ka uhane, wahi a lakou, oia hoi: o ka lua Pele, oloko o na wai, a me na aina maloo, e like me ke kula o Kamaomao, a me Kekaa.
Ina i make ke kino o na ’lii, a o kona mau kanaka ponoi paha, a me na kahu Pele, alaila, e hoi ko lakou uhane i ka lua o Pele, a e lawelawe mai na kahu Pele, a me na kanaka, e like me ka noho ana ma keia ao. A o na kahu Pele, o lakou kona poe puuku, a he mau luna hoi maluna o na kanaka ai puupuu, a i ole ia, o kona poe kahu ponoi no. I ka noho ana o ka uhane malaila, ina makemake kekahi e ike ia lakou, alaila, penei e ike ai, e hele pu me ke kahu Pele, a na ke kahu Pele e kahea aku; me ka mele o kela alii e hea aku ai.
Olelo mai kekahi poe, ina i make kekahi kanaka a kanu ia ma ke kae o ka muliwai, a o ka punawai, a o ka auwai paha, alaila, e komo ana ka uhane iloko o kekahi mea kino e ae, i ka mano paha, ka puhi paha, a me na mea e ae o ka moana; aka, o na mea ma ka lihiwai, e komo lakou iloko o ka muliwai, a lilo i Okuhekuhe nui, a i mau moo huelo, a ina ma ka aina maloo, alaila, e komo ana iloko o ka pueo, a me na mea ano like. O keia mau mea i komo ia e ka uhane o na kanaka, ua lilo lakou i mau mea e alakai ana i ko lakou poe e ola ana. Penei ka hana ana a keia uhane i komo iloko o keia mau mea kino. Hele hou aku no ia, a komo iloko o kona makamaka, a no kona noho ana iluna ona, a ai mai keia uhane i ka ai maoli a maona, alaila, hoi aku, a pela mau ka hana ana. A o keia poe makamaka, ina he pilikia ko lakou ma ka aina, no ke kaua ia mai, alaila, na ka pueo e alakai ia lakou ma kahi e pakele ai. A ina ma ka muliwai, na ka moo, a me na mea ano like e malama ia lakou. A ina ma ka moana ka pilikia, na ka mano e malama, a me na mea ano like. No keia mau mea ka hookapu ana o na kanaka i kekahi mau mea ai he nui wale.
Eia kekahi: Aia ma ka aina maloo kahi e noho ai ka uhane mahope iho o ka make ana o ke kino, a ua kapaia keia mau wahi o ka leina a ka uhane. Ua lawa keia inoa ma na wahi a pau o Hawaii nei kahi i noho ai ke kanaka. O kahi e noho ai ka uhane o ko Niihau poe, Kapapakiikii, o ka lua, Mauloku, ma Lehua, ko Kauai aia ma Hanapepe, ko Oahu o Kaimalolo, ko Molokai aia ma ka palena o Koolau a me Kona, o Wainene ka aina nui. Ko Lanai, Hokunui, ko Maui elua wahi e noho ai, o Kekaa a me ke kula o Kamaomao, a ko Hawaii ekolu wahi e noho ai, o Hilo, Waipio a me ka Palilua. O keia mau wahi a pau, ua kapaia o ka leina a ka uhane. Ina e hiki ka uhane ma keia mau wahi aole hiki ke hoi hou mai.
Eia no kekahi: Ina make ke kino, hele no ka uhane me ke ano o ke kino, pela no ka uhane e hele ai, aole no hoi he po, he ao wale no. Okoa ko na ’lii wahi e noho ai, okoa ko na koa. Malaila na hana a pau e like me ka wa e ola ana, oo ihe, puhenehene, heeholua, heenalu, moku, lua, he nui ka ai, he ai ulu wale no; uala, kalo, ape, ia mea aku ia mea aku, a no keia manao o lakou, a i make ke kino, e kanu pu ia ka ai, ia, paka, wai, kila ahi, o-o, ihe, koi, pahi, manao lakou e hana ka uhane me keia mau mea ma ia wahi.
Another thing: Some people think that the soul has no abiding place, but only wanders about, and then comes and enters a living person. Such a soul is called “wind,” or “unihipili”—the spirit of a deceased person. That is what people in the olden time thought. S. Kamaka. Eia kekahi: Manao kekahi poe, he hele wale no ka uhane, a hoi, a noho iluna o ke kanaka e ola ana. Kapaia kela uhane he Makani, a he Unihipili. Oia na manao o kanaka kahiko. S. Kamaka.
STORY OF THE OHELO. HE MOOLELO NO KA OHELO.
O na hana a ka ohelo, aole au i ike, o ka’u mea no nae i ike, he mea ai. Hookahi no nae a’u ohelo i ike, oia ka ohelo neepapa, o ka ohelo ku i luna, aole au i ike. He elua wahi i manao ia’i kahi i loaa mai ai ka ohelo: 1, No Kahiki mai; 2, No Hawaii nei iho no.
Nolaila, maanei kakou e ike iho ai o kona loaa ana mai mai Kahiki mai. O Kaohelo, he wahine u-i a maikai kona helehelena i ka nana’ku, a o kona mau hanau mua, o Pele, o Hiiaka, a me Malulani. O ko lakou nei aina hanau i noho ai hoi a kupa, o Nuumealani, aia no ia wahi Kukuluokahiki. Ia lakou nei hoi e noho ana, me ka oluolu a me ke aloha kekahi i kekahi, a ma i hope iho, holo aku la kekahi kanaka o Hawaii nei, o Aukelenuiaiku kona inoa, a i kona hiki ana ’ku ilaila, o ke kaua iho ’la no ia a lilo ka aina ia Aukelenuiaiku; oia ke kumu o ko Kaohelo ma hele ana mai i Hawaii nei, a haalele aku i ke one hanau.
When Malulani, living on Lanai, heard of the death of their youngest sister, she came over to get her, thinking that Pele hadn’t kept her; when she arrived she did not find her whole body. It was scattered and lost over the ground, and it was sprouting and growing from the soil. She commenced to gather and bundle it, thinking that that was all, as she wanted to care for it. But some time after, as she went back to Lanai, she saw Kaohelo’s body strung and worn as leis by the people; and because she loved her youngest sister very much she hung herself.
I ko lakou nei hele ana mai, ma Lanai kahi i noho ai o Malulani, o Pele hoi a me na pokii iho i koe ma Hawaii. O Pele nae a me Hiiaka ma ka lua o Pele i Kilauea ko laua wahi i noho ai, o ko Kaohelo wahi i noho ai ma Hawaii, aole i maopopo. I ko ia nei noho ana nae, ua hanau no kana keiki o Kiha ka inoa. Ia laua nei e noho ana a kokoke e make o Kaohelo, kauoha ’ku ia i kana keiki: “I noho kaua a i make au, mai kanu oe ia’u ma kahi-e, e lawe oe i kuu kino a ka piko ponoi o ko kupunawahine iluna pono o Kilauea, malaila au e waiho ai.” Ia noho ana o laua nei a make iho ’la o ua o Kaohelo, lawe aku la ke keiki i na kino kupapau o ka makuahine, oia hoi ka ohelopapa a me ka ohelo laau; o ka ohelopapa nae ka ia, o ka ohelo laau oia na iwi. O ke poo nae o Kaohelo ka Pele mea i malama’i, a oia ka Pele e a nei, a o ka nui o ke kino, kiola ia ma Haleakala, i Maui, a ma Kealia paakai, i Oahu, a ma Kauai kekahi, a ma Hawaii iho no hoi. I ka noho ana hoi o Malulani ma Lanai a lohe i ka make o ko lakou pokii, o ke kii no ia me ka manao, aole i malama ia e Pele, i ka hiki ana’ku, aole nae i loaa okoa kona kino, oiai, ua lele liilii a nalowale iloko o ka lepo, a e kupu ae ana e ulu mai ka lepo ae; o ko ia nei ohi no ia a puolo me ka manao ua pau loa, a lawe la hoi e malama. Aka, i ko ia nei hoi ana a Lanai, noho keia a mahope, ike aku keia i ke kino o Kaohelo, ua kui ia mai e na kanaka i lei a no ka nui loa mai o ke aloha i kona hanau muli, o ke kaawe no ia a make.
When Heeia heard these words of love from Kaohelo he was saddened, and his whole body responded with sympathy and love for this woman. So he hastened to say, “Why not then be my wife and let me be your husband?” The idea was pleasing to the beautiful queen from the border of Kahiki, and they lived as man and wife.
O Kaohelo no hoi, oia kekahi akua o Pele a hiki i keia wa. Make iho ’la hoi o Malulani laua me Kaohelo, koe ihola o Pele me Hiiaka. I ka noho ana o laua nei, a no ka ho-a mau o Pele i ke ahi, aole hoi he ana o ka hiamoe o Hiiaka, olelo aku ia i kona hanau mua: “Heaha hoi keia ho-a au i ke ahi, aole ka e ana ka hiamoe i ka ka mea o ka wela o ke kua i ke ahi, e aho e hookuu ae i ka pokii o kaua, a nana no hoi e imi aku kona wahi e noho ai.” Ia wa o ka hookuu aku la no ia o Pele ia Kaohelo, o ko ianei hele a ku la no ia a hiki ma Koolau i Oahu, a o Heeia hoi kekahi kanaka u-i oia kau e noho ana malaila, ua make nae hoi. A ike mai la hoi ko iala uhane i ko ianei uhane, aloha malihini iho la laua nei, a hookipa no hoi ma ka hale, luana ihola hoi laua nei no kekahi mau minute, a mahope, ninau mai o Heeia ia Kaohelo: “E hele ana i hea kau huakai, a mai hea mai hoi oe i hele mai ai?” Olelo aku keia: “Ka, o Hawaii ko makou wahi noho me ko’u mau kaikuaana, ua make nae hoi au, a no ka wela loa o ke kua o kuu kaikuaana opio, oia o Hiiaka i ke ahi, olelo kela i ka hanau mua o maua e hookuke ia’u, a oia kela hele a’u e imi i wahi no’u e noho ai.” A lohe o Heeia i keia mau olelo a Kaohelo i ku i ke aloha mokumokuahua a ka manao e hookaulike iho ai, he mea-e ka lele kupilikii o kona kino holo okoa i ke aloha i keia wahine. O kona olelo koke aku la noia: “E aho hoi ha i wahine oe na’u a i kane hoi au nau.” Ua maikai ia manao i mua o ke queen oi kelakela o Kukuluokahiki, a noho a kane a wahine ihola laua nei.
Ia noho ana hoi o laua nei a mahope mai, hanau ihola ka laua kaikamahine oia o Waialani, he wahine u-i a maikai keia, ua oi ae no hoi kona maikai mamua o kona makuahine. Noho iho la hoi lakou nei a hala na makahiki ekolu, olelo aku keia i na makua e kii ia Malulani ma Lanai. Ua maikai no hoi ia mea i mua o na makua. O ko ianei hele no ia a hiki i Hawaii, olelo mai o Hiiaka ia Pele: “E, ei ae ke kaikamahine a kaua ke hele mai nei.” Olelo aku o Pele: “Nawai auanei ia kaikamahine, aole paha wau e ike aku iaia?” a ua lilo loa ia mea hoopaapaa loa mawaena o laua. I ka hele ana ’ku o ke kaikamahine a ma ka waha o ka lua, o Akanikolea ka inoa oia wahi, i alawa iho ka hana, e hoopaapaa ana na makuahine. A no ka nui ukiuki loa o Pele, e ho-a ae ana kela i ke ahi, o ka hele ia a piha ka lua, manao hoi o Hiiaka o make ke kaikamahine, o ke kii no ia i ke kaikunane ia Ahuimaiapakanaloa e noho ana i Nuumealani, oia wale no ka mea e oluolu ai o Pele. I ka hiki ana mai o ua kaikunane nei, o ka emi aku la no ia o ke ahi, a iho aku la ua kaikamahine nei, a ike keia i ka pala o ka maia, lalau aku la no keia ai. Pela ka laua nei iho ana a hiki ilalo. O ka emi loa aku la no hoi ia o ke ahi a nalowale iloko o ka waha o Pele. A ike o Pele i ka lakou kaikamahine, olelo aku la ia: “Ua manao au e make ana oe no kuu hoohewahewa ana ku nei, eia ka ua pololei ka ko makuahine opio i olelo mai nei ia’u, he kaikamahine oe na makou.”