Volume 5 / Part 3 — CONTENTS. (continued 6)
Reading edition
O ka hookuu ia mai la no ia o kekahi poe kaua, o Walaheeikio ko lakou mea nui, ua akamai i kela kaua keia kaua. Ike aku la na ulu a ianei, o ka pane iho la no ia o Kamalama, “Aia la he kanaka me na koa.” Hai ae o Kawelo: “O Walaheeikio kena. E wehe ae oukou ia’u.” O ka wehe ia ae la no ia a ku ana i waena o kuaiako o ka waa o lakou nei. A olelo aenei ua koa nei a Aikanaka: “Owai ke kanaka koa o luna o kena waa.” Pane ae la no o ua Kawelo nei: “Owau no.” Olelo aku ua koa nei: “Aohe paha he mea e kanalua iho ai o keia ihe ia oe. Aohe ka hoi he hala o ka’u ihe i ka pua o ka mauu, i ka uhini, aiwa aku ka hoi o kena papai hale la, o ka mea auanei ia e hala ai o ka’u ihe.” E kau mai ana o Kawelo i keia mele:
O Walaheeikio! O Walaheeikio!
When you thrust your javelin
Won’t the degradation be a pain to you!
Walaheeikio e! Walaheeikio e!
Pahu ana oe i kau ihe;
A pekua ae i ka pola o ka malo—
He mea mai nui nou ka hilahila ea!
“Aole paha e hala keia ihe ia oe.” Oia ku no ko ua koa nei a pololei, i pahu aku ka hana, pekua ia oia i ka pola o ka malo. E pahu mai ana o Kawelo i kana ihe—o ka inoa o ka Kawelo ihe oia o Koihelaumeki—e hamo ia iho ana ua koa nei. Hookahi no ia pahu ana, mai ka piko o ke poo a makau ka laau a ia nei i kahi ino ona. E luku aku ana na ulu o ua Kawelo nei a koe aku la no kahi ahailono. Pane mai o Aikanaka: “Pehea mai la ke kaua a oukou?” “Pehea mai ka hoi kau. O makou, ua pau loa, a owau wale no koe. He ola mahunehune mai nei paha ko’u i ko lakou la lima; hoi iho no paha ka’u, o ko makou alii koa i iho aku nei, aole i hanaino ia mai, i olelo ia mai no e pahu aku ka ihe, e pekua ae ana i ka pola o ka malo. Hana ia iho i ka iala ihe a mokupu mai ke poo a hala ilalo.”
Soon another leader, who was Maumauikio, and his men were sent for. On the arrival of Maumauikio and his warriors, Aikanaka inquired: “How is it; can you overcome Kawelo today?” The other replied: “He shall be defeated by me, because that warrior of ours was not skillful enough. I am the one who has a wide experience in this art.” Upon this, he went down with the soldiers and soon appeared at the landing. Then the warrior called forth in a chant as follows: O ka hoouna hou ia ae la no ia o kekahi mea hou me kona mau koa, oia o Maumauikio. I ka hiki ana mai o Maumauikio me kona mau koa, olelo aku o Aikanaka: “Pehea? E make no anei o Kawelo ia oe i keia la?” Olelo aku keia: “E make ana no ia’u, nokamea, o kela koa no o makou, aole no i makaukau. Owau ka mea i makaukau ma keia hana.” O ko ia nei iho aku la no ia me na koa, a ku ana keia ma ke awa. O ke kau aku la no ia o ua koa nei i ke mele, penei:
Which is challenging the wai-pa oa [wind];
That is perhaps considering me a bunch of bananas.
O ka laula Kapaa ka’u minamina,
Ke paialewa ia ala e ka makani naulu,
E hoohaehae ana i ka wai paoa,
E i mai ana paha ia’u he pumaia—e!
And when the warrior had finished, Kawelo then responded with his chant: A pau ke mele ana a ua koa nei, o ke kau aku la no ia o Kawelo i kana mele:
Turn around! Observe Kawaikini-a-Kane
Yes, that is the gift of Maunahina!
To return is the safety, O combatant.
Woe betide you!
Huli, haliu Kawaikini-a-Kane
Hakai lua nei i ke anu o Waialeale
O ke kupu no ia o Maunahina—e!
A Maunahina huki na pea a ke koolau
O ka hoi ka pakele e ke hoapaio
Aloha oe—e!
Whereto the warrior replied: “I came not to delay; this javelin, perhaps, shall not spare you. Walaheeikio possessed no knowledge; it is well that he was vanquished. But I—my javelin shall never miss you.” At this Kawelo recited his chant, as follows: O ka pane aku la no ia o ua koa nei: “Aole paha au i hele mai nei e hoolohi; aole paha e hala keia ihe ia oe. Aole no he ike o Walaheeikio, ua hiki no kona make ana, aka, owau, aole e hala kuu ihe ia oe.” Kau mai no o Kawelo i kana mele, penei:
O Maumauikio! O Maumauikio! When you thrust your javelin It is warded off with the end of the loin-cloth— Won’t it be a shame that will pain you greatly! Maumauikio—e! Maumauikio—e! Pahu ana oe i kau ihe A pekua ae i ka pola o ka malo, He mea mai nui nou ka hilahila, ea!
E pahu iho ana ua koa nei i kana ihe, paa ia mai e Kamalama ka ihe a ua koa nei. E pahu ia mai ana e Kamalama a make ua koa nei. Auhee aku la na koa; e alualu aku ana na ulu a Kawelo a koe no ua wahi kanaka nei i hookoe ia ai mamua, poholehole nae ke kua i ka ualu ia aku. Oi noke o Kawelo i na koa a pau i ka make. Ia wa kupu mai ka manao iloko o Aikanaka; a kauoha iho i ka elele: “E aho paha e kii oe ia Kauahoa e hele mai e kaua me ka pokii ona. Aohe o kakou wahi i koe, ua pau kakou i ka make.”
Pupuu a hoolei loa ku ana ua wahi elele nei i ke kahawai o Hanalei a kahea ana. I nana aku auanei ka hia e moe ana no ua Kauahoa nei, hoi ka wai i uka, pilau ka oopu o kai! Kahea iho la keia: “E Kauahoa—e! Ua pilikia ko kaikuaana haku. Ua pau i ka make i ko pokii ia Kawelo.” Ia wa puoho ae la keia a olelo aku: “O hoi a mahope aku au.” O ko ianei ala ae la no ia, o ke ku no ua laau nei a ia nei, oia o Kahihikolo, he laau kapu keia na Kumakaohuohu, o ka pokii haku hoi; he ole ia kapu, o ka uhuki mai la no ia, o ka kumu, o ka lau, a o iho mai la no ia o Kauahoa a ku ana i ke awa. Ike mai la ke kaikaina hoahanau a kau mai ana kela i kana mele, penei:
The champion of Hanalei!
Strikingly strange is his slumber during the noonday.
Spare me who is your kinsman.
E ala e Kauahoa!
Ke kamaeu o Hanalei,
Huhua kana moe i ke awakea,
Kapae ke kaua e ka hoahanau—
waiho ia’u i kou hanauna.
Olelo aku o Kauahoa: “Aole paha e na iho kuu laau ia oe. Kui lei no kaua: lawa no ko’u lei, lawa ole no kou. Mimi no kaua: loihi no ko’u mimi, loihi ole kou. Aole paha e waiho iho keia laau ia oe.” E uhau iho ana o ua Kauahoa nei, pa nolu iho la i ke kua o Kawelo, e kauoha ae ana kela i na ulu a ia nei: “E Kaulukauloko, Kaulukauwaho, a pela aku, nai kai a oukou, kohia ka lala o ka laau.” I hoeu ae ka hana o ua Kauahoa nei aohe eu ae. E hamo iho ana o Kawelo i ka ihe a ia nei, oia o Kuikaa, mai ke poo a hiki i ka wawae, a make o Kauahoa.
CHAPTER IV. Kawelo Loses His Wife to Aikanaka.—Plot to Kill Kawelo and His Ulus.—Kamalama, the Last Defender, Falls as He Calls Kawelo From Surfing.—Kawelo Buries His Friend.—Is Stoned to Supposed Death.—His Half-Sister Appointed Caretaker of the Body. MOKUNA IV. Lawe ia ka Kawelo Wahine e Aikanaka.—Kuko e Make o Kawelo me na Ulu.—Make o Kamalama, ka mea Paio Hope, oiai Oia e Kahea ana ia Kawelo mai ka Hee-nalu.—Kanu o Kawelo i Kana Aikane.—Hailuku ia me ka Pohaku a Kuhihewa ia ua Make.—Hoonoho ia ke Kaikuahine Hanauna e kiai i ke Kino.
Aia ia Kawelo e hoonanea ana me ka loaa ole o ka mea nana e hoonioni i ke kaua, aka, mahope nae o ko laua noho pu ana me kana wahine, o ke kii ia mai la no ia o ka wahine a ianei e ka haku alii, oia hoi o Aikanaka. Hoaa iho la ua Kawelo nei i ka wahine ole. A no ka nui minamina loa o ua Kawelo nei i ka wahine ana, kupu mai la ka manao iloko ona i mea e make ai ke kaikuaana haku ona.
He dwelt alone, but meditated within himself: “What shall I do to him? Either death, perhaps, or life?” And when he had spent some time in musing, all at once he noticed the crowd assembled on the lowland for surf-riding, which always drew a gathering from morning to evening, and great was the desire of Kawelo; consequently he forgot his wife and engaged in his favorite pastime of surf-riding. Let us now depart from the narrative of Kawelo and speak about the beloved friend of the marvelous one and his ulu followers. Noho wale iho no keia me ka mine ana iho iloko ona: “Heaha la ka’u e hana aku ai iaia.” “O ka make paha, o ke ola paha.” A liuliu wale kona nune ana, ia manawa, ike aku la keia i ka piha mau o kai i ka heenalu, o ka piha mau iho la no ia mai ke kakahiaka a po, a nui loa ka makemake iloko o Kawelo. O ko ianei manao ole ae la no ia he wahine, lilo aku la keia i ka puni a ianei o ka heenalu. E waiho ae kakou no ke kamailio ana no Kawelo, a e kamailio ae kakou no ke aikane aloha a ua kupueu nei a me na ulu a ianei.
Aia ia lakou e noho ana me ka hoonanea i ka lakou hana, oia hoi ka oo ihe, a mahope oia wa a lakou e hana nei, kupu mai la ka manao iloko o ke ’lii, o Aikanaka e pepehi ia lakou nei a pau i ka make; a pane aku i ka wahine a ke kaikaina i lawe ia mai ai eia: “E! e ka wahine i lawe ia e a’u mamuli o kuu mau lima.” “Heaha?” wahi a ka wahine. “Pehea, e make ana no anei ia’u o Kawelo a me na ulu ana?” Hai mai ka wahine: “Ina he makemake kou e make kuu kane a me na ulu ana, eia wale no ke kumu e make ai, ina he makemake, e make mua na ulu, alaila, e kuahaua oe i na kanaka a pau e poalima, aohe he kanaka noho aku iloko oia wa au e olelo ai; noho no make. Ilaila ka hoi e make ai na ulu, a mahope aku kuu kane. Eia nae la, ua a’o au i kuu kane: ua pau na mea a pau i ke a’o ia, a koe hookahi mea i koe, aia ke kaua pohaku, aole i a’o ia e a’u. Ina nae e ola mai kela mai loko mai o ia make, alaila, ehia mea aloha o ko kaua mau iwi i ke kaulai ia ae i ka la.” Olelo aku no keia: “Ua ike ia aku la auanei kaua?” Ia manawa mahope mai o ke kuahaua aku la no ia o ua Aikanaka nei i na kanaka, aohe kanaka noho, noho no make i ke kauoha a ke ’lii. E waiho ae kakou no ke kauoha a ke ’lii a e huli ae kakou no na ulu a Kawelo, e aha ana la ua poe ulu nei.
Aia i ka wa a ua poe ulu nei e hoomakaukau ana e pii i ka makaikai i ke kuahaua a ke ’lii, olelo mua aku o Kamalamaikipokii i ka nui ulu o lakou: “I pii auanei kakou a i hiki i ka poalima, mai lalau kekahi o kakou, e noho pu no kakou ma kahi hookahi, malia he kuahaua hana make keia no kakou.”
The ulus readily assented. They therefore went up and approached the place that had been set apart for the work. To their surprise, they noticed the majority of the men held diggers in their hands. But Kamalama had brought his javelin, Hawae, along. Said he to the ulus: “In the event of our remaining here, and the king commands us to ascend to perform the labor, then go up in a body. Here it is: Doom appears to lurk before me—we are going to be killed, and no survivor will remain.” Kaulukauloko remarked: “Decidedly so; if we are defeated by them, that is all to it; but wait until the trial takes place.” Ae mai la no hoi na ulu, ko lakou nei pii aku la no ia a hiki i kahi i hoomakaukau ia no ka hana. I nana aku auanei ka hana o lakou nei, me na oo wale no ka nui o na kanaka e paa ana i ka lima. Ua paa mai la no nae ua Kamalama nei i kana wahi ihe, oia hoi o Hawae. Olelo aku la keia i na ulu: “I noho auanei kakou a i kahea ia mai e ke ’lii e pii i ka hana ea; alaila, e pii like kakou. Eia la ke kau wale mai nei no ia’u ke ano kaumaha, e make ana kakou, aohe ahailono o kakou e koe ana.” Olelo mai o Kaulukauloko: “E nalo no hoi e make ana ia lakou, oia iho la no hoi; aia no la hoi i na hana ana.”
Mamua nae o ka hoomaka ia ana e pepehi ia lakou nei, ua hoomakaukau mua ia e na kanaka ame ke ’lii he mau puu pohaku nui ewalu maluna o ka puu, o ka inoa o ua puu nei, oia o Hulili. Ia manawa, o ke kaapuni ia ae la no ia o ua poe ulu nei, a paa lakou nei i waenakonu. Lohe aku la keia i ka o ia mai a ke ’lii e hou i na oo, e hailuku i na pohaku. Pane aku o Kamalama i na ulu: “Aohe pono i koe! Imi ia ka ikaika i pakele.” E hao aku ana ua poe ulu nei. Oi nononoke aku no hoi lakou nei mai kakahiaka nui a hiki i ka aui ana o ka la, koe mai la elua ulu i koe a ua make eiwa. O ka inoa o ka ulu i koe o Kauluikapapaakea ame ke aikane a Kawelo, o Kamalama. Ua pau no nae ka hapanui o na kanaka i ka make ia Kamalama; ina no nae he wahi hapa kanaka ae, pau no la i ka make ia Kamalama. Nee aku la laua i kai me ka manao e pakele laua ke ike mai ke aikane a ianei. Noke mai la no ka nui o na kanaka, a make o Kauluikapapaakea, koe hookahi ua Kamalama nei.
Kamalama was much worn by the struggle, for he had, singlehanded, assisted the ulus until they were all killed. As to his javelin, it was broken short, and only the handle was left. At this moment Kawelo beheld this great horde of men, and Kawelo was still in the lowland surf-riding, as it was his favorite sport. Fear crept into him, and when Kamalama saw his friend, since he was powerless to resist and his strength well spent and his javelin all splintered, he straightway raised their chant, as follows: Ua luhi loa ua Kamalama nei i ke kaua, nokamea, nana wale no i kokua i na ulu a pau lakou i ka make. O ka ihe nae a ia nei ua poomuku, a koe o kahi wale no e paa ana i ka lima. Ia manawa, ike mai la o Kawelo i keia puulu kanaka nui, aia no nae o Kawelo i kai i ka heenalu, nokamea, o kana puni ia, haupu mai la ia. A ike aku la o Kamalama, i ke aikane, nokamea, aohe hiki iaia ke hana aku aohe ona ikaika i koe, ua pau ka ihe ana i ka hakihaki, o ko ianei kau aku la no ia i ke mele a laua, penei:
Within me is heavily bearing your love:
Perhaps you may see, or perhaps not, eh!
O farewell to you!
Aia la o a’u lehua i Makanoni!
Ke punia mai la e ke anu o ke koolau.
Ke hakoi lua nei loko i ko aloha:
E ike ana paha oe aole paha—e!
E aloha oe—e!
A pau ka ia nei mele ana, o ka nana pono mai la no ia o ua Kawelo nei a ike i ka puehu liilii o ke one, manao keia ua make ke aikane, o ko ianei kahea aku la no ia i nalu no ia nei. Penei ke kahea ana:
Arise! Arise, the great surf from Kahiki! Come, break, deep blue sea, the long heavy surf! Ku mai! Ku mai! Ka nalu nui mai Kahiki, Mai popoi kai uli, kaikoo loa.
O ka nalu kui lua ka ianei ike ana aku i ka haa mai, o ko ianei pae mai la no ia. Kau no hoi keia i ke one, ku no hoi ke poo o Kamalama i ka oo a Ohiakuikalaka. Pae mai la no hoi ke aikane a ike i ke kahe o ke koko ma ke poo o ke aikane, honi iho la keia i ka ihu a lawe ia aku la e kanu. Nana ae la nae keia mahope, a ike aku la ia i na kanaka e hahai mai ana mahope oia nei, i kii mai no nae e make keia. Kanu keia a nalo ke aikane a ianei, huli mai la a ike i ka nui o na kanaka maluna o ka puu: a nana iho la keia i ka waiho mokaki o na kino o na ulu a ia nei, me ka olelo pu iho i ka wikiwiki o ua poe nei i ka hele e a laa ka make. Ia wa i kau iho ai ua Kawelo nei i keia mau lalani mele:
It has risen above Nihoa,
The rain falls, the stream is fed;
Ea mai ana ma Nihoa,
Ma ka mole mai o Lehua,
Ua iho la e ka ua pulu kahawai
Pulu a’u lehua i ka makoa.
O ko ianei alualu aku la no ia i na kanaka, loaa aku la no iaia nei, haki ae ana. Oi noke aku no hoi keia, aohe no he wahi a launa aku. Puhee aku la nae na kanaka a noho mai iluna o ka puu, me ka nounou malie mai i ka pohaku iaia nei.
While he was making ascent he saw his wife standing together with her husband; and because of the men that ran about on the hill he addressed these lines of chant: Ia manawa a ia nei i pii aku ai, ike aku la keia i ka wahine a ia nei, e ku pu ana no me ke kane; a o ka naholo mai a na kanaka iluna o ka puu, kau aku la keia i keia mau lalani mele:
The surf-riding boards are ever increasing.
The surfs break! Kamalama!
Kolohe iho la ua poe kamalii nei,
Ke lehulehu mai la ka papa hee i ka nalu,
Kakala—e! Kamalama!
O ko ianei pii aku la no ia, e nee mai ana lakou ’la i ka hailuku iaia nei i ka pohaku. Pa mai la no keia, pii no nae. A paa keia i ka pohaku, ue ae la no keia, pau i ka helelei. Pii no hoi keia. Oi pii aku keia, ua koe nae elua puu pohaku i koe, paa keia i ka nui o ka pohaku maluna ona, waiho a make aku la keia. Kii ia mai la ua Kawelo nei a lawe ia aku la a waiho ana i luna o kahi i hoomakaukau ia. Olelo iho la ke alii i mea nana e malama a hiki i ka wa e helelei ai na iwi, alaila holehole ia a pau. Ia manawa lohe ke kaikuahine hanauna o ua Kawelo a olelo mai i ke ’lii: “E aho na’u e malama.” O ka ae mai la no ia o ke ’lii, a pau aku la i ka hoi me ka akena nui ana iho aohe kupueu nana e pepehi hou, ua make aku la no ka ino, a ua oluolu ka noho ana, lealea ka hiamoe o ka po.
CHAPTER V. Body of Kawelo Placed on the Structure for Decomposition.—Kawelo Revives and Is Aided by His Caretakers.—They Agree to Resist the King’s Emissaries. MOKUNA V. Kau ia ko Kawelo Kino Iluna o ka Haka a Hiki i ka Ino Ana.—Ola hou o Kawelo a Kokua ia e na Kiai.—Ae Laua e kue i na Kanaka a ke ’Lii.
Aia ia Kawelo i kau ia ai iluna o kaupoku o ka hale, hoi aku la ua mau mea nei nana e malama ke kino kupapau o ua Kawelo nei a hooluolu iho la, nokamea, ua nui ka luhi no ke kaua mua ana iho, a hala kekahi mau la. Mamua ae nae o ke kau ia ana o Kawelo i kaupoku o ka hale, ua hana opeope ia ua Kawelo nei. O ke ano o ka hana ia ana, ua like me ke kukaa ia ana o ke ope paka, aole nae e like loa me ia, ua hoomoe loihi ia no keia a kau ia iluna. O ke kaula nae o ke kau ia ana, he kaula wauke. Ua kauoha mua mai nae ke ’lii, o Aikanaka, i ua mau kiai nei, oia hoi ke kaikuahine o ua Kawelo nei a me ke kaikoeke: “I ko ianei wa e kau ia ai iluna o kaupoku o ka hale, eia ka’u kauoha ia olua: e malama malie olua i ke kino kupapau o ka mea make, a hala na anahulu elua, alaila, manao ae au, ua palahe ke kino o ke ’lii. Hoouna mai au i kekahi kanaka e ninau i ke kino o Kawelo, a na olua ia e hai ae.” “Ae,” wahi a ua mau kiai nei. Huli hoi aku la ua ’lii nei me na kanaka a me ke aikane a me ke aikane a Kawelo i ka wa pokeo wale, oia hoi ka wa liilii.
CONCERNING THE REMAINING OF THE GUARDS TO KEEP WATCH OVER THE CORPSE. NO KA NOHO ANA O NA KIAI E NANA I KE KINO KUPAPAU.
Aia ia laua nei e noho ana e nana ana no laua nei i ke kino o ka mea make. A hala na la eha o ke kau ana o ua Kawelo nei iluna, molehulehu iho la, e ike ia ana no nae ka ili o kanaka ke puka ae, hoomaka iho la laua nei e ho-a i wahi ahi, nokamea aohe a laua i’a. O ka ai ka laua mea nui. O ka laua nei ahi no hoi i ho-a ai noloko mai no o kekahi o na laau, nokamea, aole i laha loa ke ahi ia manawa. A a ke ahi a laua nei a mo-a ka akimona, hoomakaukau iho la laua nei e kamau ai, alaila la, hooluolu aku e moe. Lohe no laua nei ke pahu ana mai o ua opeope nei, me ko laua nei manao la ua make, e ola mai ana no. Pane aku ka wahine i ke kane: “E hele aku oe e nana i ko kaikoeke, malia paha ua moku mai la ke kaula.” Olelo aku ke kane: “Malia paha ua lapu, he makau wau.” I mai ka wahine: “O ko hele wale aku no hoi e kiei la a hoi mai.” “Ae,” wahi a ke kane.
O ka hele aku la no ia o ke kane me ka haalulu no ka makau a kiei. I kona nana aku ana nae ka hana e haalulu mai ana ke kino kupapau iloko o ka opeope a pane aku i ka wahine: “E! lapu oia nei, eia la ke haalulu nei.” Holo mai ka wahine a ike i ka haalulu, olelo iho i ke kane: “E wehe ae oe ka lima ikaika, a e nana iho i kona kino.” Wehe ae la ua kane nei, hoi aku la nae ua wahine nei, a ike keia i ke kino o Kawelo e haalulu ana. E pepehi ia iho no paha e ua kaikoeke nei, ina la ua make loa o Kawelo! Aole! Komo no ke aloha iloko ona, a kahea aku i ka wahine. “E iala, hele mai kaua e lomi iaia nei. Ua ola oia nei.” Hele mai la kela a lomi pu iho la.
But when they observed the skin was of different colors, being black and red. Perhaps the reason for the blackness was because of the continuous bruisings by the stones. Nevertheless, Kawelo was lifted and conveyed to the place they had started the fire, massaged and also warmed up near the fire; and they were up until midnight. Then the body of Kawelo gradually came out of that state of syncope, and he saw the others. He was assisted and sat up, though he was very feeble; he saluted and the others did likewise. After they had spent a sleepless night, and somewhere between daybreak and the approach of daylight, they noticed that the body of Kawelo was slowly recovering. It was not like that before in excessive darkness of color. He had resumed his usual appearance. I ko laua nei nana iho nae, ua ano okoa ka ili: he eleele, a he ulaula. O ka kumu paha o ka eleele, no ka pa mau i ka pohaku. Kaikai ia aku la nae ua Kawelo nei a hiki ma kahi o ke ahi a laua nei i ho-a ai, lomilomi laua me ka hoopumehana pu ana i ke ahi. A hiki wale i ke aumoe ko laua nei ala ana. A pohala ae la ke kino o ua Kawelo nei mai loko mai oia make a ike ae la keia ia laua nei. Hoala ia ae la keia a noho iluna me ke ano nawaliwali no nae; aloha mai la kela, aloha aku la no hoi laua. A liuliu wale, a aneane i ke kau wahi o ke ao, a hiki wale i ke ao ana, me ko laua nei moe ole, ike aku la laua nei i ke ano maikai o ke kino o Kawelo; aole pela mamua ka eleele ino, ua hoi keia a ke kino mau.
Olelo aku o ua Kawelo: “O olua wale no nae paha kai luna nei e kiai ai ia’u. Aohe he mea e?” Hai mai ka wahine: “Ae, o maua wale no. He manao ole no ko’u e kiai ia oe, aole hoi e hihi o kuu ike ana he mea ponoi oe no’u, nokamea o ke kaikuaana o ko’u makuakane, oia kou makuakane. Nolaila i kupu mai ai ko’u aloha nou, a olelo aku au i ke ’lii na’u e malama a hiki i ko wa e helelei ai, alaila kii ia mai oe a holehole ia ko mau iwi.” Olelo mai o Kawelo: “Aohe kauoha hou ae a ke ’lii ia oe?” Hai aku keia: “He kauoha no. Eia kana kauoha: e kiai maua ia oe a hala na anahulu elua, nana no e hoouna mai i kanaka na maua e hai aku i ko ino, a nana e hoi aku e olelo i ke ’lii a na ke ’lii e pii e holehole ia oe, a pau ko mau iwi.”
Olelo aku o Kawelo: “Ehia anahulu i koe, alaila pii mai kekahi o lakou e nana?” “Eha no la i koe, alaila pii mai.” Olelo iho keia i ke kaikoeke e huki mai ke alahaka iluna, nokamea, o kahi ia i waiho ia ai ke kino o Kawelo. He puu no ia, a ma na wahi e ae o ka puu aole e hiki ke pii mai ke kanaka, nokamea, he pali wale no, a ma kahi wale no o ka alahaka e hiki ai ka poe makemake e pii e ike i keia puu. O ka huki ia mai la no ia o ua alahaka nei a kau iluna. Olelo aku o Kawelo: “I noho auanei a hoouna ia mai kekahi o lalo ea, a i olelo mai auanei e hookuu aku i ke alahaka, mai ae aku oe e hookuu, olelo aku oe aia a me ka ikaika hiki iluna nei.” “Ae,” wahi a ke kaikoeke.
They lived on and four days passed by. On the fifth day Kawelo, however, being asleep, the brother-in-law espied the man who had come up and began to weep. When the wife heard the wailing of the husband, she said: “What are these tears for?” The other answered: “Why question you regarding these tears; they are for death. Ill-fate will soon come.” Not very long afterwards, the one that had been sent to inquire after the corpse of the deceased called out: “Lower the ladder that I may ascend to examine the body of the dead one.” The other replied with fear: “The ladder will not be lowered for you. Only with the greatest strength can the top be inspected.” The man replied: “Whence, indeed, is that power of resistance of yours? I supposed you were stationed to care for the corpse, but lo! you two are placed to resist. What of it, anyhow? I am going back and report this action of yours to the king; I will explain that the corpse of Kawelo cannot be obtained, except only with force shall it be secured.” Ko lakou nei noho iho la no ia a hala na la eha. I ka lima o ka la ua hiamoe aku la nae ua Kawelo nei, ike aku la ke kaikoekoe i ke kanaka o ka pii ana mai, o ko ianei uwe iho la no ia. A lohe ka wahine i ka uwe a ke kane, olelo mai la ka wahine: “He waimaka aha keia?” Pane aku keia: “He waimaka aha mai ka hoi kau, he waimaka make. Ei aku ka make la a hiki mai.” Aole i liuliu iho, kahea ana ua kanaka nei i hoouna ia mai ai e pii e nana i ke kino kupapau o ka mea make: “Hookuu ia mai ke ala i pii aku au e nana i ke kino o ka mea make.” Olelo aku keia me ka makau: “Aole e hookuu ia aku ke alahaka nou. Aia a nui ka ikaika, alaila, ike ia luna nei.” Olelo mai ua kanaka nei: “Nohea mai nei hoi kena ikaika ou! Kai no hoi i hoonoho ia oe e nana i ke kino kupapau, eia ka! i hoonoho ia olua e kipi. Heaha la auanei; e hoi ana au a hai aku i ke ’lii no keia hana au. E hoi au a olelo aku, aole e loaa aku ke kino kupapau o Kawelo, aia a me ke ikaika, alaila loaa.”
CHAPTER VI. The King, Advised of the Refusal to Permit Inspection, Sends a Guard to Slay the Caretakers.—Kawelo Assumes Defence of the Hill and Hurls Rocks Upon the Guards Till One Only Is Left to Tell the King of Their Destruction. MOKUNA VI. No ka Hoole ia ana o ike ia ke Kupapau, Hoouna ke ’Lii i Kekahi mau Kanaka e Pepehi i na Kiai.—Ku Paio o Kawelo a Hailuku i na Kanaka me ka Pohaku a Koe Kahi Ahailono i ke ’Lii.
As the man returned and reached the house of the king, who exclaimed: “Say, how quick is the mission thither!” The other said: “Was it a successful ascent? Indeed, as I set out thither and arrived at the foot of the hill, I called out for the ladder to be lowered, but the others did not let it down. Instead, he asserted that it would not be lowered, and that only with force can we reach thereon. That is what he told me.” The king spoke up: “Go and muster the men together to capture and beat them until dead, then drag them hither.” “All right,” said the man. He then ran out merrily and approached before the men, who said: “Wherefore came you here?” “The king has commanded me that we go and slay those who kept watch over the corpse of Kawelo, and who have rebelled.” They immediately prepared and were well equipped. Aia i ua kanaka nei e hoi ana, a hiki i ka hale o ke ’lii a “mama” ana no ke ’lii: “E! mama no ka huakai o ka pii ana aku nei.” Olelo aku keia: “He pii pono auanei. Kai no hoi paha ia’u i pii aku nei a hiki malalo o ka puu a kahea aku no hoi au e hookuu mai i ke alahaka, aohe nae o laua ’la hookuu mai. Hai mai nae kela i kana huaolelo: aole e hookuu aku, aia a me ka ikaika, alaila hiki iluna. Oia kana i olelo mai nei la.” Olelo aku ke ’lii: “O hoi a kuahaua aku i na kanaka e kii e pepehi ia laua, a make, alaila, kauo hele mai.” “Ae,” wahi a kahi kanaka. Holo aku la ua wahi kanaka nei me ka olioli a hiki ana i na kanaka, pane mai na kanaka: “Heaha mai nei kau?” “I kauoha mai nei ke ’lii ia’u e kii kakou e pepehi i na mea nana i malama ke kino kupapau o Kawelo, a ua kipi mai nei.” Liuliu iho la ua poe kanaka nei a makaukau.
Mamua nae o ka makaukau ana o na kanaka e pii, olelo aku ka wahine, o Kanewahineikiaoha, ia Aikanaka: “Aole kakou e pakele; e pau ana kakou i ka make ia Kawelo. Ua hai mua au ia oe, ina e ola mai kuu kane mai loko mai o keia make, alaila, e make ana kakou.” Olelo aku ke kane: “E ola hoi ka mea i make: palahe aku la paha kona io; ua lilo aku la paha i mea ole.” “Pela paha,” wahi a ka wahine. “Aole i akaka.” A liuliu wale, o ka hoeu aku la no ia o na kanaka e pii lakou e pepehi i ua mau mea elua nei. O ke aikane no nae mamua o ka huakai, oia hoi ke aikane o ka wa liilii.
As they were about to ascend, the brother-in-law espied this large company coming up, and he bent down and commenced to weep. And when Kawelo saw it he asked: “Wherefore is this weeping?” The other answered: “It is a death wailing. The company is on its way to capture me.” “You retire then to the rear, and let me move forward.” The brother-in-law retired to the rear; Kawelo gradually moved towards, and had just gained the edge of the hill, when the company stood directly below it, and his friend called out: “Lower the ladder that we may be able to ascend.” The former whispered to the brother-in-law, “Say, let the ladder down!” It was nothing; so the ladder was dropped to the ground. Immediately his friend with his warriors began to climb up. He looked, and, catching sight of the friend, his tears rolled down; he recited that chant which they had once before composed: Ia lakou nae e hoomaka ana e pii, ike mai la ua kaikoeke nei i keia huakai nui e pii aku ana, a kulou iho la oia ilalo a hoomaka e uwe. A ike mai o Kawelo, ninau mai la oia: “He uwe aha hoi keia?” Hai aku keia: “He uwe make. Ei ae ka huakai la ke kii mai nei ia’u.” “Hoi ae hoi ha oe mahope e nee aku au mamua.” Hoi ae la ua kaikoeke nei mahope, neenee aku la o Kawelo a hiki imua o ka pali, ku ana ka huakai malalo pono o ka puu. A kahea no ke aikane a ia nei: “Hookuu ia mai ke alahaka i hiki aku makou.” Ui ae la keia i ke kaikoeke, “E! hookuu ia ae hoi ke alahaka.” He mea ole ia, ku ana ke alahaka ilalo. O ka hoomaka mai la no ia o ke aikane a ia nei e pii me kona mau koa. Nana aku la keia a ike i ke aikane, kulu ko ianei waimaka, a hoomaka oia e kau aku i ke mele a laua i haku mua ai:
I love the blossom of the lehua Which is being wilted by the sun And which espies Huliamahi. The flesh is just trembling. Farewell to you! Farewell to our companionship! Farewell to the surf of Wailua! We two were fondled together by the same parent. O ka pua o ka lehua ka’u aloha Ke hoomae ia mai la e ka la Ike mai la ia Huliamahi Ke lia wale ’la no ka io E aloha oe! Aloha ko kaua holoholo pu ana, Aloha ka nalu hee o Wailua, Elua kaua i ka ai hookahi a ka makua.
A pau ka ia nei mele ana, nana pono mai la ua aikane nei a ike pono ia Kawelo e huli papu aku ana. Kuemi hope aku la keia, me ka manao paha e pakele. Pane mai na koa: “E kuemi hope ana ka hoi i ke aha? Kai no hoi o ka pii aku a make aku kena wahi kanaka hoonana a kauo ia mai.” Olelo aku ko lakou mea nui: “Aole kakou e pakele. E pau ana kakou i ka make. O Kawelo kela e moe mai la. Ehia auanei mea aloha, o kuu naau a kauhihi ia ae i ka laau; o oukou, he pepehi wale ia iho no, aohe hue ia o ko oukou naau.” Olelo mai na kanaka: “Owai hoi ia Kawelo ola ae iloko o ka make nui, malia paha ua kuhihewa aku la oe i ua wahi kanaka ala o Kawelo.” “Aole, o Kawelo no kela.”
[INCOMPLETE.] D. Kamakea.
Ia manawa ku aku ua wahi kaikoeke nei o Kawelo a olelo haanui aku: “Hookahi wale no o oukou pakele ia’u, he hoi aku no oukou. Aka, paakiki mai oukou e pii mai iluna nei, pau oukou ia’u i ka make aohe ahailono e hiki i ke ’lii.” Nui loa iho la ka ukiuki o na kanaka. Ia lakou nei e pii mai ana hopu iho la keia hookahi pohaku nui, a hoomaka e olokaa. I ke kaa ana aku o ua pohaku nei, pau aku la he umi. Holo aku la ua wahi kanaka nei a pili mahope o Kawelo. Ku mai la o Kawelo me ka ikaika lua ole, a hoomaka e pulumi ia lakou, a pau iho la lakou i ka holo. E nee aku ana o Kawelo i ka pepehi a koe hookahi, a ku ana i ke alo o Aikanaka. “Heaha mai nei kau?” wahi a ke ’lii. “Heaha mai ka hoi kau. O makou ua pau i ka make ia Kawelo, a owau wale no koe. I hookuu ia mai nei paha wau i mea e hai aku ia oe. O ka nui ua pau.”
[AOLE I PAU.] D. Kamakea.