Volume 5 / Part 2 — CONTENTS (continued 2)
Reading edition
Legend of Hinaaimalama. Kaao no Hinaaimalama.
Ua olelo nui ia keia kaao ma Hawaii a puni, o Hinaaimalama ka mea nana i hoolilo ka mahina i ai a me ka hoku i ia, pela kona kaao a hiki i keia kakau ana. Nolaila, e pono e nana nui ia keia kaao ana, i maopopo ka oiaio a me ka oiaio ole. Ma keia kaao ana, ua olelo ia, o Kahikihonuakele ka aina, aia i lalo o ka moana hohonu ia aina, e waiho nei a hiki i keia la; he aina pouli, aohe la, aohe mahina, aohe hoku. A ma ia aina i noho ai na makua a me na hoahanau o Hinaaimalama.
The parents and ancestors of Hinaaimalama were gods and they sometimes changed into the form of fishes. So in this way the gods and fishes have entered into this legend of Hinaaimalama. But the ancestors and parents of Hinaaimalama were great chiefs and chiefesses, and Hinaaimalama was very pleasant to look upon. She had no equal in all the land of her birth. He ’kua na kupuna a me na makua o Hinaaimalama, a he mau kino ia kekahi, a nolaila ua komo ke ’kua a me ka ia i loko o keia kaao ana o Hinaaimalama. Aka, he ’lii nui na kupuna a me na makua o Hinaaimalama, a he wahine maikai loa ia ke nana aku, aohe lua e loaa ma kona aina hanau. O Kaiuli ke kane, o Kaikea ka wahine. He mau akua laua, he paoo nae ko laua mau kino ia. Hanau o Hinaluaikoa na laua, he kaikamahine ia, mahope ona, hanau o Kukeapua he kane ia. Ia laua mai, moe pio laua, he kaikunane, he kaikuahine, na laua mai na keiki kane a me na kaikamahine.
O Kukeapua ke kane, o Hinaluaikoa ka wahine, hanau o Hinaakeahi, he wahine; Hinaaimalama, he wahine; Hinapalehoana, he wahine; Hinaluaimoa, he wahine; Iheihe, he kane, he moa ia; Moahalehaku, he wahine; Kiimaluhaku, he wahine; Kanikaea, he wahine, he moa ia; Kipapalauulu, he kane; Luaehu, he kane, he ia, he ulua.
O ka mea nona keia kaao, o Hinaaimalama ia, he punahele ia i ko lakou makuakane, he milimili, a he oi kona ui a me kona nani i ko na kaikamahine a pau o kona hanauna. A nolaila, ua hoolilo ko lakou makuakane i alii, a i mea kapu loa, a o kona hoanoho pu, o kona pokii kane, o Kipapalauulu. Nolaila, hoonoho aku ko lakou makuakane ia Kipapalauulu, i kiai; ma kahi a Hinaaimalama e noho ai, a e hele ai, e auau ai, e hana lepo ai, malaila o Kipapalauulu e kiai ai me ka malama loa.
Having thus been placed as guard, Kipapalauulu had to give up everything else and he went on with his duty, and for a long time he faithfully followed out the order of his father; but there came a time when he became negligent and finally one day Hinaaimalama went out bathing by herself. While Hinaaimalama was bathing their father saw that Kipapalauulu was not with her, so he became very angry and called for Kipapalauulu. When Kipapalauulu came before his father, he asked him: “Say, why did you fail to keep my order?” Kipapalauulu replied: “I have been faithful to my charge and this is the only time that I did not accompany her when she went out bathing. I did not accompany her while bathing because there were always a lot of servants who attended to her, so I concluded this time not to go out with her.” The father then said: “Because you have failed in this I am going to send you away from my presence. For had you kept my order and had been faithful, you would not have done what you did this day.” Ma keia kauoha, ua hoolohe o Kipapalauulu a malama loa, aka, mahope poina loa ia. Nolaila hele hookahi aku la o Hinaaimalama i ka auau, a ma keia auau ana, ike mai la ko lakou makuakane, aole o Kipapalauulu i hele pu, nolaila, huhu loa iho la ia. Alaila, kahea aku la ia ia Kipapalauulu: “Ea, heaha kou mea i malama ole ai i kuu kauoha?” I aku o Kipapalauulu: “Ua hoolohe au a hiki i keia auau hookahi ana, aole au i hele pu, no kuu ike no, i na auau ana a pau loa, aole au e launa aku ana i ke ’lii, no ka mea, i ka wa e auau ai, he nui loa ka mea nana e holoi a e kawele ka ili o ke ’lii, nolaila, manao iho la au, aohe a’u hana e hele aku ai.” Alaila, pane mai la ko lakou makuakane: “No kou malama ole i ka’u kauoha, nolaila e ku oe a hele mai kuu alo aku; no ka mea, o ka hoolohe, aole e haalele i kekahi leo e like me oe.”
When Kipapalauulu heard that he must get away from his father’s presence, he turned to his sister, Hinaaimalama and said: “I am going, so here is your food and here is your fish.” The food was the moon and the fish were the stars. The sister then took these things and put them into a calabash, called Kipapalauulu, after her brother. A lohe o Kipapalauulu i kona hookuke ia, alaila, i aku ia i kona kaikuahine alii haku, ia Hinaaimalama: “E, ke hele nei au; eia ko ai a me ko ia la, he mahina ka ai, he hoku ka ia, hoo iho la ke kaikuahine i loko o kahi ipu, o Kipapalauulu kona inoa, mamuli o ka inoa o kona kaikunane.
After the sister had imparted certain instructions to her brother, he proceeded to where his grandparents were living and told them of his going away because his father had banished him from his presence. After speaking about these things for a while, he asked his grandparents the way of getting out of the place to the surface of the earth, from the bottom of the sea. After his grandparents had heard what he wanted, his grandfather broke open the ocean and a crack was made from the floor of the ocean to the surface above, allowing the bright rays of the sun to reach the bottom. By this means Kipapalauulu climbed up until he arrived on the surface. Reaching the surface of the deep ocean, he looked about him and saw land, heaven, clouds, light, and a vast beyond. He then swam for the land and after a time landed at Kawaluna, a land at the outskirts of the great ocean. Konikonia was the king of Kawaluna, and he was without a wife. He was a king of very handsome appearance. A pau ke kauoha a me ka olelo i kona kaikuahine, hele aku la ia, a na kupuna o lakou, hai aku la i kona hele, a me ka hookuke ana a ko lakou makuakane ia ia. Mahope o laila, nonoi aku la ia i alanui e hele ai, a e hiki ai ke pii mai i luna nei, mai lalo mai o ke kai. A pau kana olelo ana i na kupuna, ia wa, wahi ae la kona kupunakane i ka moana hohonu, a naha ae la mai ka papa ku o lalo, a ka lewa moana o luna loa. A komo iho la ka malamalama o ka la i lalo, alaila, pii mai la o Kipapalauulu a hiki i luna nei. A kau oia ma ka ili o ka moana hohonu, nana ae la ia, he aina, he lani, he ao, he malamalama, he akea, alaila, au mai la ia, a pae ma Kawaluna, he aina i ka lewa o ka moana loa. O Konikonia ke ’lii nui o Kawaluna, aohe ana wahine, he ’lii kanaka maikai loa ia.
A pae o Kipapalauulu i laila, kokolo hele mai la ia a moe ma lalo o na waa, ma keia moe ana, he maikai loa kona kino, he opiopio, he nani, a he memele maikai kona ili. Ia ia e moe ana, hele mai la ka iwikuamoo o ke ’lii, o Konikonia, a nana iho la i keia mea ula e moe ana, a ike iho la i ka maikai a me ka nani, hoi aku la a olelo ia Konikonia. A hiki aku la ka iwikuamoo i mua o Konikonia, hai aku la i na mea a pau ana i ike ai no ke keiki, alaila, kena ae la ke ’lii e kii a lawe mai. A hiki mai la o Kipapalauulu i ka hale o ke ’lii, lawe ae la oia ia ia i aikane nana, a noho iho la laua.
In this living together, Kipapalauulu felt under deep obligation to the king for the kind treatment he was receiving, so he decided that he would send for his sister, Hinaaimalama, and give her to the king to be his wife. When the sister of Kipapalauulu arrived in the presence of Konikonia he immediately fell in love with her and he took her to be his wife, and they all lived in happiness together. In course of time Konikonia and Hinaaimalama had sons and daughters. Following are the names of the children. The sons: Kaneaukai, Kanehulikoa, Kanemilohai, Kaneapua, Maikoha. The daughters: Kaihukoa, Ihuanu, Ihukoko, Kaihukuuna, Kaihuopalaai. Ma keia noho ana, ua hilahila o Kipapalauulu no kona malama pono ia e ke ’lii e Konikonia. Nolaila, haawi aku la ia ia Hinaaimalama, i kona kaikuahine i wahine nana, a lilo ae la o Konikonia i kaikoeke nona, a noho iho la lakou. Ma keia noho ana, hanau ka Konikonia laua o Hinaaimalama. Eia ka inoa o na keiki a laua, na keiki kane, a me na kaikamahine. Na Kane: Kaneaukai, Kanehulikoa, Kanemilohai, Kaneapua, Maikoha. Na Wahine: Kaihukoa, Ihuanu, Ihukoko, Kaihukuuna, Kaihuopalaai.
By this and the following story we will know that some of the beings who inhabited this world were gods and some were fishes and this fact remains to this day. In this legend we will be made to understand their characters and their doings. Maanei e maopopo ai ia kakou, he mau akua kekahi, a he mau ia kekahi, pela no a hiki i keia la a kakou e noho nei. Nolaila, ma loko o keia hoomaka ana e maopopo ai ko lakou ano a me ka hana ana.
Legend of Maikoha. Kaao no Maikoha.
This was a very brave and fearless young man, and it was this man that broke the kapu poles, the sacred places of worship, the kapu insignia and all the different sacred things. Because of these doings of Maikoha, the father, Konikonia, became very angry. He was not sure which one had done this unholy thing, so he pondered deeply on how he was to find out the guilty person. After spending several days in study he decided on a certain course as follows: he procured two long poles and tied one of them on the back of the necks of all his ten children and the other he tied under the chin. He thought within himself that the one who would not cry would be the guilty one, a sure proof he thought, and he must be sent away. In applying this test, Maikoha was the one who did not cry out, all the other children cried more or less. This satisfied the father that Maikoha was the guilty one and so he was sent away, to go wherever he pleased. He keiki koa loa ia, a he keiki makau ole, a nana i haihai na pahu kapu, na anuu, a me na puloulou, na mea kapu, a pau loa. No keia mau hana a Maikoha, huhu loa o Konikonia ko lakou makuakane. Alaila, noonoo iho la o Konikonia i kana mea e hana aku ai i kana mau keiki, a maopopo ia ia, alaila, hana iho la ia penei. Elua kua laau loloa, hoomoe iho la ia ma ka ai o kana mau keiki he umi, hookahi kua maluna, hookahi kua malalo. O ka hoailona ma keia hana ana, ina e uwe ole kekahi keiki ma keia hana ana, alaila, nana no i kolohe, a oia ke hookuke ia. I ka hana ana pela, o Maikoha ke keiki i uwe ole, a o na keiki e ae, ua uwe lakou a pau loa, nolaila, maopopo iho la ia Konikonia, oia ke keiki nana i kalohe. Nolaila, hookuke aku la ia ia Maikoha e hele i kona wahi e hele ai.
Hele aku la o Maikoha a noho ma Kaupo i Maui, a malaila oia i lilo ai i wauke kapa a hiki i keia la, a oia wauke no ko Kaupo e ulu nei. No ka mea, o ko Maikoha kino, he ano huluhulu heuheu, e like no me ko ka wauke ano a kakou e ike nei.
After Maikoha had departed from home, his sisters came in search of him and they traveled as far as Kaupo, where they found he had already changed into the wauke plant. After they had located him they began to make a search for his navel, looking from the top of the plant to the bottom, but they were unable to find it; so a search was made of the roots, and there they found it, for Maikoha had secreted it there. Shortly after this the sisters left Maikoha in Kaupo, Maui, and they continued on their journey until they arrived in Oahu. Ma keia hele ana mai o Maikoha, hele mai kona mau kaikuahine e imi ia ia, a hiki lakou i Kaupo, e ku ana i laila o Maikoha ua lilo i wauke. Nana lakou i ke kino o ka wauke mai luna a lalo, aohe loaa o ka piko, aka, ua huna o Maikoha malalo o ka lepo i kona piko. Nolaila, huli iho la na kaikuahine a loaa. A haalele lakou ia Maikoha i Kaupo ma Maui, hele mai la lakou a hiki ma Oahu.
Upon their arrival on Oahu, Kaihuopalaai saw a goodly man by the name of Kapapaapuhi who was living at Honouliuli, Ewa; she fell in love with him and they were united, so Kaihuopalaai has remained in Ewa to this day. She was changed into that fish pond in which mullet are kept and fattened, and this fish pond is used for that purpose to this day. Ike aku la o Kaihuopalaai i ka maikai o Kapapaapuhi, he kane e noho ana ma Honouliuli, ma Ewa. Moe iho la laua, a noho iho la o Kaihuopalaai i laila a hiki i keia la. Oia kela loko kai e hoopuni ia nei i ka anae, nona na ia he nui loa, a hiki i keia kakau ana.
A noho o Kaihuopalaai i laila, hele aku la kona mau hoahanau a hiki ma Waianae, moe o Kaihukoa me Kaena, he kane ia e noho ana i laila. He kanaka maikai loa o Kaena, a he ’lii no hoi no Waianae. Nolaila, noho o Kaihukoa malaila a hiki i keia la, oia kela koa ma waho o ka lae o Kaena. A o na ia i hele pu mai me ia, oia ka ulua, ke kahala, ka mahimahi.
A noho ia i Waianae, hele aku kona mau hoahanau a hiki ma Waialua, loaa o Kawailoa ia Ihukoko, he kane ia, a noho iho la me ia. O ka ia i hele pu mai me Ihukoko, o ke aholehole.
When Ihukoko decided to remain in Waialua, the sister that was left, Kahukuuna, continued on her way until she came to Laie where she met Laniloa, a goodly man, and they lived together as husband and wife. The fish that came with her was the mullet and it too remained there to this day. A noho ia i laila, hele aku la o Kaihukuuna, a hiki i Laie, loaa o Laniloa, he kane ia, a noho iho la laua. O ka ia i hele mai me Kaihukuuna, he anae, a hiki i keia la.
A pau lakou i ka moe kane ma Oahu nei, alaila, hele mai ko lakou kaikunane mua loa, o Kaneaukai ka inoa. O kona kino he pauku laau, a pae ma ke kahakai o Kealia, ma Mokuleia, i Kawaihapai ma Waialua. Malaila kahi i lana ai, me ke kaa i uka, i kai. A mahope, hele a kino kanaka aku la o Kaneaukai, a hiki ma Kapaeloa e noho ana elua elemakule.
When he approached the home of the two old men, he saw them watching an umu (oven), and after it was covered up they set out to the beach to do some fishing. After fishing for some time without success Kaneaukai called out to them: “Say, you old men, which god do you worship and keep?” The old men replied: “We are worshiping a god, but we do not know his name.” Kaneaukai then said: “You will now hear and know his name. When you let down your net again, call out, ‘Here is the food and fish, Kaneaukai,’ that is the name of the god.” The old men assented to this, saying: “Yes, this is the first time that we have learned his name.” Because of this fact, Kaneaukai is the fish god worshiped by many to this day, for Kaneaukai became their fish god, and from them others, if they so desired. Ia ia i hiki aku ai i kahi o na elemakule, e kahumu ana laua; a kalua ka umu, hele aku la laua e lawaia. Ia laua e lawaia ana, aohe loaa o ka ia, nolaila, hea aku o Kaneaukai: “E na elemakule, owai ka olua akua e kaumaha nei?” I mai na elemakule: “O ke ’kua ka maua e kaumaha nei aohe loaa o ka inoa.” I aku o Kaneaukai: “Ua loaa, a i kaumaha olua, penei e olelo ai, ‘eia ka ai a me ka ia e Kaneaukai,’ oia ka inoa o ke ’kua.” Ae aku na elemakule: “Ae, akahi no a loaa ia maua ka inoa o ke ’kua.” Nolaila, hoomana ia a hiki i keia la. A ua lilo o Kaneaukai i akua lawaia no laua, a me na mea e ae, ke manao laua pela.

Legend of Namakaokapaoo. Kaao no Namakaokapaoo.
CHAPTER I. Namakaokapaoo Rifles Pualii’s Potato Field.—He Threatens to Behead the Boy but Is Killed Instead.—Amau the King Sends a Force to Kill Him.—He Slays Them and the King. MOKUNA I. Uhuki Namakaokapaoo i ka Mala Uala a Pualii.—Hooweli Oia e Oki i ke Poo o ke Keiki, Make nae Oia.—Hoouna Amau, ke ’lii, i ke Koa e Pepehi Iaia.—Luku Oia ia Lakou me ka Moi.
He keiki uuku loa o Namakaokapaoo, a he keiki ikaika loa i kona wa opiopio, aohe ona lua ma keia mau mokupuni mai Hawaii a Niihau, i ka uuku a me ke koa loa. O Kauluakahai kona makuakane, no Kahikipapaialewa, he aina i Kahiki nuu. O Pokai ka makuahine. He ’lii nui kona makuakane no Kahikipapaialewa, a he aoao akua kekahi ona.
O Hoaeae ma Ewa ka aina, malaila laua i launa kino ai me ka moe ana iho a loaa o Namakaokapaoo. A hapai o Pokai ia Namakaokapaoo, hoi aku la o Kauluakahai i kona aina, noho iho la o Pokai me kona hapai, a mahope hanau. Ma keia hanau ana, he ilihune loa o Pokai a me kana keiki o Namakaokapaoo.
Ia laua e noho ana, iho maila o Pualii, he kanaka maikai no Lihue, i ka lawaia makai o Honouliuli, kipa maila ia ma ka hale o Pokai. Nana aku la o Pualii ia Pokai, a makemake aku la ia ia, olelo aku la ia: “Makemake a’u ia oe i wahine na’u.” I mai o Pokai: “Pehea oe e makemake ai ia’u ua hanau wau i ke keiki, a ua inoino ko’u kino?” I aku o Pualii: “He mea ole ia mau mea, ke makemake oe ia’u e moe kaua, ae aku la o Pokai.” A hoi aku la o Pokai me kana kane me Pualii, a ke kula o Keahumoa noho.
Noho ihola ilaila mahiai, elua ana mau mala uala loihi, e waiho nei a hiki i keia la, a ua kapaia ka inoa oia mau mala, o Namakaokapaoo, a hiki i keia la. A oo ka uala, olelo o Pualii i kana olelo hoohiki, aia a kalua ke poo o ka ulua me ka uala, a ai o Pualii, alaila, noa, ai kana wahine Pokai a me na mea e ae. Nolaila, iho aku la o Pualii i kai o Honouliuli e lawaia i ia ai pu me ka uala.
When Pualii was gone Namakaokapaoo, with seventeen other youngsters, went to Pualii’s potato patches. Namakaokapaoo was only a very small child then, standing two and a half feet high, had not eaten adult food. He had not worn a girdle (malo), and was yet in a state of nudity.
When they arrived at the potato patches he told the boys to dig up the potatoes and pull up all the vines, and allow nothing to stand in the patches. But the boys were afraid and only dug up the potatoes without pulling up the vines. Namakaokapaoo then started to pull up everything from both patches until the vines were piled up high in stacks. There were forty such stacks from the two fields. He thereafter started a fire and roasted thereon four clusters of potatoes.
Pualii then said to Namakaokapaoo: “Say, I have in my hand an axe with which to cut off your head this day, and when your head is off it will be roasted with potatoes so that I may eat first and then it (the potato) will be free.” Namakaokapaoo paid no attention to these words of Pualii, who repeated them after an interval. And while Pualii was about to cut Namakaokapaoo with the axe, the latter just then delivered his death prayer against Pualii. The prayer follows:
A hala o Pualii i ka lawaia, ia wa o Namakaokapaoo i hele ai me na keiki he umikumamahiku, i na mala uala a Pualii. O ke kino o Namakaokapaoo ia wa, he kino uuku loa, elua kapuai me ka hapa kona keikie, aole i paa kona mai, e lewalewa ana no. A hiki lakou i ua mala uala kena aku la ia i na keiki, e huhuki i ka pue me ka lau uala a pau loa iluna, mai waiho i kekahi e ulu ana. Aka, makau no ua keiki, nolaila kaohi malie no ma ka uala, aohe huhuki i ka pue.
Ia wa, noke aku ana o Namakaokapaoo i ka huhuki a pau kekahi mala uala, a luna o kekahi mala uala, pela no ka huhuki ana a pau na mala elua, a ku ke ahua o ka lau o ka uala, he kanaha ahua ka nui o na mala elua. Alaila, hoi aela o Namakaokapaoo, a hoa i ke ahi, a ohinu aku la e-ha-au o ka uwala iluna o kapuahi e a ana. Ia ia e ohinu ana iluna o ke ahi, hoi maila kona makuakane kolea a hiki, ninau akula i kona makuahine ia Pokai: “Ea, nau no i kena aku nei ko keiki e huhuki i ku’u uala?” Hoole mai o Pokai: “Aole.” I aku o Pualii: “Ae, o ke poo ona a me na maka ka mea e inai ai ku’u uala i keia la, nolaila, eia kona la e make ai ia’u.”
Lalau aku la o Pualii i ke koilipi, a hele aku la a hiki i waena, a loaa o Namakaokapaoo e kunu ana i na au uala ana eha, iluna o ke ahi. Ike maila na keiki a pau loa, holo aku la lakou a ku maila ma kahi loihi, no ka makau ia Pualii. Olelo aku la o Pualii ia Namakaokapaoo: “E! eia ke koilipi ma ku’u lima, he mea ooki no ko poo i keia la, a moku ko poo, alaila, kalua me ka uala, a ai iho a’u mamua, alaila, noa.” Aohe hoolohe mai o Namakaokapaoo i keia mau olelo a Pualii, alaila, olelo hou o Pualii, o ka lua ia. Makaukau o Pualii e ooki ia Namakaokapaoo i ke koilipi, ia wa i pule ai o Namakaokapoo i kana pule make no Pualii. Penei ua pule la:
O how I long for the eyes of my little fishes (paoo’s),
For which I am undecided, wavering,
Whether to eat, or whether to leave,
That is Kukuiaimakaokalani,
This is my little friend
Namakaokaia, the great chief of Hawaii.
Vanquished, yes, vanquished is the coward;
The man with the spear,
The spear and the drum,
Shall be vanquished by Namakaokapaoo.
Aloha wale ka maka o a’u wahi paoo,
E hapupuu, e hapapaa mai nei,
E ai paha, e waiho paha,
E waiho paha Nakukuiaimakaokalani,
O Kukuiaimakaokalani kela,
O ku’u wahi aikane keia,
O Namakaokaia ke’lii nui o Hawaii.
E hee la, e hee ka hohewale,
O kanaka no me ka ihe,
O ka ihe no me ka pahu,
Make no ia Namakaokapaoo.
(Let us here make a few remarks relating to Namakaokalani and Namakaokaia. They were great chiefs of Hawaii. The former was the father, the latter the son, but they were mentioned in the prayer of Namakaokapaoo.) (Maanei e olelo iki no kela mau inoa elua, oia o Namakaokalani a me Namakaokaia, he mau alii nui laua no Hawaii, he makuakane o Namakaokalani a he keiki o Namakaokaia, aka, ua komo iloko o ka pule a Namakaokapaoo.)
At the time that Namakaokapaoo ended his prayer, Pualii struck at Namakaokapaoo with the axe, but the sharp edge of the axe turned on himself cutting off and throwing his head some distance, from whence it said: “Farewell to thee, Namakaokapaoo.”
At that time Amau, a king of Oahu, was residing at Waikiki. A certain man of Honouliuli came to Waikiki, to where the king was stopping, and said to him: “Your majesty, there is a very strong little boy, who killed his stepfather and threw his (father’s) head a very long distance, about five miles.”
When Amau heard this he said: “He is indeed strong if he kills me; but if he does not kill me he is not strong.” While he was talking at Waikiki, Namakaokapaoo heard all of this talk about himself. He then took and hid his mother in the cave at Waipouli, after which he came back to their house at Keahumoa. He went up on the roof of the house and parted the front and rear thatchings on the ridge and slept there.
Amau the king sent four companies of men, each company consisting of forty-eight men. When they arrived at Keahumoa they entered the house and found no person in it. And when they were preparing to leave Namakaokapaoo called to them from the ridge. When they heard the voice without seeing anybody, they asked: “Where are you talking from?” Namakaokapaoo answered: “I am up here.” Eight men climbed up on the roof, four from the rear and four from the front, and found Namakaokapaoo. He asked them: “What do you want here?” And they said: “We have come to fight Namakaokapaoo, a small boy just like you, who is very strong and brave, and who killed his father Pualii.” He answered and said: “I know; Namakaokapaoo is quite a big man. He has gone to Koolau. I am his namesake.” And they said to him: “No, no, you are the one, so we heard; therefore we will kill you; you shall not live.”
Namakaokapaoo then said: “Let us go down and fight it out then.” As soon as they were on the ground Namakaokapaoo made a clean sweep, killing them all excepting one man, who ran and met Amau at Waikiki, and reported their total annihilation with the exception of himself.
A pau ka pule ana a Namakaokapaoo, ia wa i ooki ai o Pualii i ke koilipi iluna pono o Namakaokapaoo, e hoohuli aku ana oi o ke koi ia Pualii, moku ke poo a olelo mai i kahi e. Pane mai ke poo o Pualii ia Namakaokapaoo: “Aloha oe e Namakaokapaoo.” Lalau aku la o Namakaokapaoo i ke poo o Pualii a kiola aku la i kai o Waipouli, he ana ma kahakai o Honouliuli, o kona loa, elima mile ka loa.
A make o Pualii, hoi aku la o Namakaokapaoo a hiki i kona makuahine ia Pokai, noho ihola laua, aohe ai o Namakaokapaoo i ka ai. Ia wa, e noho ana o Amau he ’lii no Oahu nei, ma Waikiki kahi i noho ai, hele maila kekahi kanaka no Honouliuli mai, a hiki ma Waikiki, e noho ana ke ’lii. Olelo aku la ia: “E ke alii e! He oi kahi keiki uuku ikaika loa, ua make kona makuakane, a ua kiola ia kona poo i kai loa, he wahi loihi loa, elima mile ka loihi. A lohe o Amau, aia kona ikaika a make au ia ia, aka, i ole a’u e make ia ia aohe ona ikaika. Ia ia e olelo ana ma Waikiki, ua lohe no o Namakaokapaoo i keia mau olelo nona.
Alaila, lawe aku la ia i kona makuahine e huna ma ke ana o Waipouli, a nalo ka makuahine, hoi maila ia a ko lakou hale ma Keahumoa, noho ihola. Pii aela o Namakaokapaoo a luna o kaupoko o ka hale, wehe aela i ka mauu o ke kua a me ke alo, a moe ihola ma waena iluna pono o ke kaupoko.
Hoouna maila o Amau ke ’lii mai Waikiki mai, eha poe kaua, aia ma ka poe hookahi he kanaha-kumamawalu kanaka ka nui, pela a pau na poe eha. A hiki lakou ma ke kula o Keahumoa, komo lakou a loko o ka hale, aohe kanaka, a makaukau lakou e hoi, kahea mai o Namakaokapaoo iluna o kaupoko. A lohe lakou i ka leo, aohe nae he ikeia o ke kino, ninau aku lakou: “Auhea oe e walaau nei?” I mai o Namakaokapaoo: “Eia no wau iluna nei.” Pii aela ewalu kanaka, eha ma ke kua o ka hale, eha ma ke alo o ka hale, a loaa o Namakaokapaoo. I mai o Namakaokapaoo: “Heaha mai nei ka oukou o onei?” I aku lakou: “I hele mai nei makou e kaua me Namakaokapaoo, he wahi keiki uuku elike me oe, he ikaika a me ke koa loa, nana no i pepehi i kona makuakane o Pualii.”
I aku o Namakaokapaoo: “Ua ike au, he kanaka nui no o Namakaokapaoo, a ua hele aku nei ma Koolau, a owau he inoa nona.” I mai lakou: “Aole o oe no, pela ko makou lohe, nolaila, e make ana oe ia makou, aole oe e ola.” I aku o Namakaokapaoo: “Hoi aku hoi ha kakou ilalo e hakaka ai.” A hiki lakou ilalo, e hao aku ana o Namakaokapaoo, pau loa i ka make, a koe aku hookahi kanaka, oia kai holo aku a loaa o Amau ma Waikiki, olelo aku la ia i ka make o lakou a pau loa, a koe ia i ahailono e lohe ai o Amau.
THE DEATH OF AMAU. KA MAKE ANA O AMAU.
When Amau heard this he prepared eighteen war canoes, and set sail for Ewa to fight Namakaokapaoo. When Amau and his men arrived at Ewa, they were suddenly exterminated by Namakaokapaoo, not a single man escaping. And thus Amau died. Oahu being completely conquered, Namakaokapaoo went and brought his mother and placed her as ruler over the land of Oahu. A lohe o Amau, hoomakaukau ihola ia i kona mau waa kaua he umikumamawalu, a holo aku la i lalo o Ewa e kaua me Namakaokapaoo. A hiki o Amau me kona poe kanaka ma Ewa, e noke mai ana o Namakaokapaoo i ka luku a pau loa, aohe kanaka koe, a make ihola o Amau. Puni aela o Oahu nei ia Namakaokapaoo, alaila, kii aku la ia i kona makuahine a hoonoho ihola i luna o ka aina Oahu nei.
CHAPTER II. The Subjugation of Hawaii by Namakaokapaoo. MOKUNA II. Ka Lilo ana o Hawaii ia Namakaokapaoo.
A puni Oahu nei ia Namakaokapaoo, makemake ihola ia e holo i Hawaii e makaikai ai. Alaila, kii aku la ia he wahi hokeo waiho kapa nona, na kona makuakane i waiho nona. O kahi i waiho ai ua wahi hokeo la, makai o Kualakai, oia kela ulu e ku nei a hiki i keia la ma Kualakai. Oia ke kino ulu o kona makuakane o Kahaiulu. Hoi ke kino maoli, koe ke kino ulu, ma ke ano akua keia kino. Aia maloko o ka hokeo ke kapa a me ka malo, a me ka aahu alii, he aahu ahuula.
A loaa ka hokeo, hele maila ia a hiki ma Hanauma, ma Maunalua, ilaila ka waa e hoomakaukau ana e holo i Hawaii, e lawe ana i kapa no ke ’lii o Hawaii. Elua kanaka e hoomakaukau ana e holo, ninau aku o Namakaokapaoo: “E holo ana ko olua waa i hea?” Olelo mai laua: “I Hawaii.” I aku o Namakaokapaoo: “Aole la hoi e pono au ke holo pu me olua?” Hoole mai na kanaka: “Aole oe e holo me maua, no ka mea, he ukana ka maua e lawe nei no ke ’lii, ina oe e kau, poino ka waiwai o ke ’lii, komo ka waa, nolaila, aole oe hele me maua.” A makaukau ka waa o ua mau kanaka nei e holo, kau aku la keia mahope o ka momoa o ka waa, a holo aku la, me ka ikeole mai o ua mau kanaka nei ia ia nei.
A waena lakou o ka moana, huli ko Oahu nei ale, huli o Molokai ale, loaa lakou i ke kaumuku, oia ko Kalae o Kalaau makani, a hala ia, loaa lakou i ka makani o Kiawela, he kuehuehu ia makani. Na ia makani lakou i lawe a pae ma Kekaa ma Maui. E manao ana ua mau kanaka nei e pae malaila, aka hoohuli aela keia ma ka momoa o ka waa, a holo hou i ka moana.
Namakaokapaoo wandered about until he met eight boys, who were playing at arrow shooting. They were big boys and quite proficient in the sport. Namakaokapaoo asked them: “Are you skilful in arrow shooting?” They replied: “Yes.” He again asked: “How can you show your cleverness?” “Oh, an arrow can go quite a distance inland then drop, and sometimes nearly the whole length of a division of land” (ahupuaa). Namakaokapaoo then said: “That is not cleverness; neither is the arrow a long distance flyer. A good flyer would flit to the boundary of this division of land, then shake itself and continue on for four divisions; then it is named by the parent’s appellation. Such is the arrow in my place.” Ma keia holo ana a lakou pae ma Keauhou, i Kona, Hawaii, ilaila ke ’lii o Namakaokalani kahi i noho ai. Alaila, hele aku la o Namakaokapaoo, a loaa ewalu keiki e kea pua ana, he poe keiki nunui lakou, a he poe keiki akamai i ke kea pua. I aku o Namakaokapaoo ia lakou: “He akamai no oukou i ke kea pua?” “Ae mai lakou, ae.” Ninau hou aku keia: “Pehea ko oukou akamai?” “He lele no ka pua a waena aku nei la haule iho, a he kokoke no hoi e pau ke ahupuaa,” pela ka olelo a ua keiki. I aku o Namakaokapaoo: “Aole oia ke akamai a me ka lele o ka pua, aia he hele a ka palena o keia ahupuaa, ke ka mai a pau keia ahupuaa, pela no e lele ai a pau na ahupuaa eha, oia ka pua lele, alaila, hea i ka inoa o ka makua, pela ka pua o ko makou aina.”
When the boys heard this they were very much surprised and angry with Namakaokapaoo. He then said: “Let me see one of your arrows.” One boy handed him his arrow. He looked it over and finally said: “Your arrow is a lehua, a lehua which stands in the dung-hill. It is not a flyer. It will only dip because of the weight at the head.” At these words the boys became very much infuriated and asked him to make a wager. Namakaokapaoo agreed. The boys put up five canoe houses and five net houses. Namakaokapaoo wagered his own person and life. And when the stakes were agreed upon they went to the boundary of Keauhou, where the arrow flitting sport was to be contested. While they were on the way, they were met by Namakaokaia, son of Namakaokalani, king of Hawaii. He asked Namakaokapaoo: “Where are you from?” “I am from Oahu, and have come for a visit,” answered Namakaokapaoo. “What is your name?” “My name is Namakaokapaoo.” “Are you then the small boy who slew Amau, king of Oahu?” “Yes (the death of Amau had already been reported in Hawaii), because you and your father were in my prayer, which runs thus: A lohe na keiki kahaha loa lakou, me ka huhu ia Namakaokapaoo. I aku o Namakaokapaoo: “Oia ana ka oukou pua?” Haawi maila kekahi keiki i kana pua, nana ihola o Namakaokapaoo a olelo aku la, penei: “He lehua kau pua, he lehua ku i kiona, aohe lele, he kipoho wale no ilalo ke poo no ke kaumaha o mua.” Ma keia mau olelo a Namakaokapaoo huhu loa ua poe keiki la, alaila, olelo maila lakou e pili, ae aku o Namakaokapaoo. O ka lakou mau pili elima halau waa, elima halau upena; o ka Namakaokapaoo pili hoi, o kona kino ponoi a me kona ola. A paa na pili a lakou hele aku la lakou i ka mokuna o Keauhou, malaila e hoomaka ai ke kea ana o ka pua. Ia lakou e hele ana, halawai maila me lakou ke keiki a Namakaokalani, oia o Namakaokaia, ke ’lii o Hawaii. Ninau maila, ia Namakaokalani: “Mai hea mai oe?” I aku o Namakapaoo: “Mai Oahu mai, i hele mai i ka makaikai.” Ninau mai o Namakaokaia: “Owai kou inoa?” “O Namakaokapaoo ko’u inoa.” I aku ke ’lii: “O oe anei kela wahi keiki uuku i make ai ke ’lii o Oahu, o Amau?” “Ae.” (No ka mea, ua hiki ka lohe i Hawaii noia make ana o Amau.) “No ka mea, aia oe a me kou makuakane i loko o ka’u pule ana, penei; penei ua pule la:
O how I long for the eyes of my little fishes (paoo’s), For which I am undecided, wavering, Whether to eat, or whether to leave, To leave for Namakaokalani. That is Namakaokalani, This is my little friend, Namakaokaia. Vanquished! Vanquished! Yea, vanquished is the coward, The man with spear; With spear and drum, Shall be vanquished by Namakaokapaoo. Aloha wale ka maka o a’u paoo, E haapupu, e haapapaa, mai nei, E ai paha, e waiho paha, E waiho paha na Namakaokalani, O Namakaokalani kela, O ku’u wahi aikane keia, o Namakaokaia, A hee la, a hee, hee a ka hohewale, O kanaka no me ka ihe, O ka ihe no me ka pahu, Make no ia Namakaokapaoo.
When Namakaokaia heard these words of Namakaokapaoo, he adopted him as his bosom friend, and they lived together in the most restricted sacredness. A lohe o Namakaokaia i keia mau olelo a Namakaokapaoo, lawe aku la ia ia i aikane, a noho pu ihola laua, me ke kapu loa.
Ia wa, e kaua ana o Namakaokalani me Ku, ke ’lii o Puna a me Kau, a ua kokoke e pau loa ka aina i ka lilo ia Ku. Nolaila, olelo aku o Namakaokapaoo ia Namakaokalani a me Namakaokaia: “E noho maile olua, nau e hele aku e kaua.” I aku o Namakaokapaoo: “Ahea kaua oukou?” I mai o Namakaokalani: “Elua la i koe alaila kaua makou, o ko’u la ia nele au i ka aina ole, alaila, pau loa o Hawaii nei no Ku.”
Aia me Ku elua kanaka koa loa, a me ka ikaika loa. O Kahuaai, he koa ikaika loa ia, he ihe kuku kana aole e hala ke pahu mai, i ke kanaka a me na mea e ae. O Kaunakiki, he koa ia he ikaika haihai kona i ke kanaka, ina e loaa ia ia iluna no haihai liilii loa ke kanaka. Nolaila, ikaika loa ko Ku manao i ke kaua, aole ona makau a me ka hopohopo, no kona manao nui i keia mau koa elua.
After two days had passed the battle was ready to be fought at Kawaihae. Namakaokapaoo with his friend Namakaokaia then came to Kawaihae, where Ku, the king, was abiding. When they came near to where Ku was sitting, Namakaokapaoo ran up to Ku, took hold of his head and pushing it back broke his neck, and the king died. All Hawaii was thus subdued by Namakaokalani, and Namakaokapaoo reigned as king. After several ten day periods Namakaokapaoo left Hawaii and returned to Oahu, and from Oahu he visited his father Kauluakahai, in Kahikipapaialewa, where the story of Namakaokapaoo ends. A hala na la elua, makaukau ke kaua ma Kawaihae, hele mai o Namakaokapaoo me ke aikane o Namakaokaia, a hiki ma Kawaihae, e noho ana o Ku ke alii. A kokoke laua i ko Ku wahi e noho ana, holo aku la o Namakaokapaoo a loaa o Ku, lalau aku la i ke poo o Ku a wala aku la i hope, a hai aela ka ai a make ihola ke ’lii. Puni ae la o Hawaii ia Namakaokalani, a noho alii ihola o Namakaokapaoo. A hala he mau anahulu o ka noho ana, haalele o Namakaokapaoo ia Hawaii, a hoi maila i Oahu nei. A mai Oahu nei oia i hele ai e ike i kona makuakane i Kahikipapaialewa, ia Kauluakahai, malaila pau ka olelo ana no Namakaokapaoo.
Legend of Iwa. Messengers of Umi Obtain Keaau’s Famed Cowries.—Keaau Seeks a Smart Thief to Recover Them.—Learns of Iwa, a Boy, on Oahu, and Secures His Aid.—Falling in with Umi Fishing with the Shells, the Boy Dives Down and Cuts Them from the Line.—Reaching the Canoe They Set Out for Hilo.—Umi, at Loss of the Shells, Hears of and Finds Iwa, Who Steals Them Back from Keaau.—Is Engaged to Steal Umi’s Lost Axe from the Waipio Temple, Then Wins in a Thieving Contest Against Six Experts. Kaao no Iwa. Loaa na Leho Kaulana a Keaau i na Elele a Umi.—Imi Keaau i Kanaka Akamai e Kii ia Lakou.—Lohe no Iwa, he Keiki ma Oahu, Kii ia Oia.—Hui me Umi e Lawaia ana, Luu a Ooki i na Leho mai ke Aho.—Hiki i ka Waa a Hoi no Hilo.—I ka Nalowale ana o na Leho, Lohe o Umi no Iwa, a Aihue Ia i na Leho mai a Keaau.—Kena ia Oia e Umi e Kii i Kana Koi ma ka Heiau o Waipio, a Eo Ia ma ka Pili Aihue ana me na Poe Akamai Eono.
O Keaau i Puna ke kumu o keia kaao, nana na leho ai o Kalokuna ka inoa. I ka wa e holo ai i ka luu hee, wehe ae la i ka leho a hoike iho, na ka hee no e pii a komo ka waa. Pela mau ka Keaau hana i na la a pau. Kukui aku la ka lohe ia Umi a hiki i Kona. Ia wa hoouna mai la o Umi i na elele i o Keaau la, a lawe ia aku la na leho. A lilo na leho ia Umi, hoaa ia o Keaau i ke aloha i na leho. Hoomakaukau iho la ia i ka waa, ka puaa, ka awa, ke kapa ouholowai Olaa a me ka eleuli, a loko o ka hokeo. Ia wa holo ia e kaapuni ana ia Hawaii. O keia holo ana e imi ana i aihue nana e kii na leho ia Umi.
A hiki i Puna aohe aihue akamai, hiki i Kau, aole no, hiki i Kona, aole no, hiki i Kohala, Hamakua, Hilo, aole no he aihue akamai. Haalele o Keaau ia Hawaii, holo i Maui e kaapuni ai, a puni o Maui, oia ana no, he aihue no aole nae e loaa na leho. Holo i Lanai e huli ai, oia ana no, holo i Molokai, kaapuni ia a hiki i Ka-lae-o-Kalaau, i laila, loaa he kamaaina e lawaia ana, ninau mai: “E holo ana kou waa i hea?” I aku o Keaau: “E imi ana au i kanaka aihue e loaa ai a’u leho ia Umi, a oia keia waiwai o luna o ka waa, he makana i ka aihue e loaa ai o a’u leho.”
Olelo mai ke kamaaina: “Ua loaa, e holo oe a hiki i Makapuu, a hala ia mahope ou, kau pono aku ko waa i na moku manu a me Mokapu, a ku pono i laila nana aku i ka pali e halehale mai ana, he luna ia, he lalo ka pohai kukui, aia i laila o Iwa, keiki aihue a Kukui.”
(Iwa was a small boy at this time, but while he was yet in his mother’s womb he used to go out stealing. He was the greatest thief in his day.) (No Iwa, he wahi keiki uuku o Iwa, i loko no o ka opu, hele e aihue, a he oi o Iwa ma ke akamai ia hana.)
“When you come to land, look for a small boy who goes about along the beach without a loin cloth; that is Iwa. Take out your pig and the other articles of value and lay them before him. Don’t forget this, else all your things will be stolen from you by Iwa.” “A hiki oe, nana aku i kahi keiki uuku e lewalewa ana kahi mai, e holo ana i ka lae kahakai, o Iwa ia. Uhau aku oe i ka puaa, a haawi aku i na waiwai a pau loa, mai hoopoina oe, o pau ka waiwai i ka aihue ia e Iwa.”
A lohe o Keaau i na olelo a ke kamaaina, holo aku la ia a hala hope na wahi i olelo ia maluna, hiki aku la ia i kahi o Iwa. I nana aku ka hana e holoholo mai ana neia wahi keiki i ka lae kahakai e lewalewa ana kahi mai. Ninau aku la keia: “O Iwa oe?” Hoole mai la kela: “Aole, ei aku no o Iwa i ka hale,” a hiki keia i ka hale e noho ana o Kukui, ka makuakane o Iwa. Ninau aku la keia: “Auhea o Iwa?” I mai la o Kukui: “Aohe wahi keiki uuku i loaa mai la ia oe i ka lae kahakai e lewalewa ana kahi mai?” “He wahi keiki no.” “O hoi a uhau aku i ko puaa ia ia.” A lohe keia, hoi aku la a hiki, olelo aku o Keaau ia Iwa: “O Iwa no ka hoi oe la, kuhikuhi lalau oe ia’u.” Uhau aku la ia i ka puaa ma ke alo o Iwa: “A make na Iwa na ke keiki aihue a Kukui, o ka waiwai o kuu waa nau ia a pau loa a me ka waa.”
They retired for the night, and on daylight the next day they boarded the canoe and set out to sea. Iwa took the stern of the canoe with his paddle called Kapahi, while Keaau took the seat at the bow. After they were seated in the canoe, Iwa called out: “Kapahi, take Iwa out to sea,” at the same time he dipped his paddle into the sea. (This meant that one stroke of the paddle was all that was needed.) With this one stroke, they passed between Niihau and Kauai. Iwa then asked: “Have we arrived?” “This is not Hawaii, these islands are Kauai and Niihau.” Iwa then turned the stern of the canoe around and again called out to his paddle, Kapahi: “Kapahi, take Iwa out to sea.” When Iwa drew his paddle out of the sea they were passing outside of Kawaihoa. He then asked of Keaau: “Have we arrived at Hawaii?” “No,” said Keaau. Again Iwa took up his paddle and gave one stroke and they left Molokai and Lanai to their rear and they went floating between the island of Molokini and Pohakueaea, a point of land looking toward Hawaii. Iwa then asked: “Have we arrived?” “Yes,” replied Keaau, “but it is at that point of land where the cloud hangs over the mountain that we want to go; it is to the west of that point that Umi is now living.” Iwa then took up his paddle, Kapahi, and gave one stroke and they arrived outside of Kalaeakeahole, a point of land looking towards Kailua, where Umi had his residence. When they looked about them, they saw Umi just below them, in his canoe. Iwa then said to Keaau: “There is Umi in his canoe with the shells. Let us get our canoe to the rear and out of sight of Umi.” When they were some distance from Umi, Iwa said: “Say, Keaau, you must float right at this spot until I return with your shells.” Keaau therefore kept his canoe floating on the same spot while Iwa dove down and swam until he had reached the bottom of the ocean, then walked under water to the place where the canoe of Umi was floating, then swam up until he was almost up to the surface; and as the shells were being let down on the side of the canoe, Iwa grabbed them and took them down with him to a large coral, there he fastened the fish-line, then he took the shells and swam under water until he reached their canoe and got into it. The two then returned and landed at Leleiwi, in Hilo, where they made their home. Upon the recovery of his shells Keaau again took up his favorite occupation, that of squid fishing, taking along his shells, Kalokuna. The squids at sight of the shells climbed and entered the canoe until it was loaded down when they returned to shore. Olelo mai o Iwa: “Hoi aku kaua i ka hale.” A hiki laua, kalua ka puaa, mama ka awa, ai a pau, ninau mai o Iwa: “Heaha kau huakai o ka hele ana mai?” Wahi a Keaau. “He mau leho na’u, ua kiina mai e ko makou alii e Umi, a lilo ia ia. Aa ia au i ke aloha, oia ko’u kuleana i hiki mai nei i ou la.” “Pela iho,” wahi a Iwa, “a kakahiaka maopopo.” Moe laua a ao, kau maluna o ka waa a holo i ka moana. O Iwa mahope o ka waa me kana hoe o Kapahi. O Keaau mamua. Kahea iho o Iwa. “Kapahi ka moana i kai e Iwa.” (O ke ano o ia hookahi mapuna hoe.) Hele ana laua nei ma ke kowa o Niihau me Kauai. Ninau aku o Iwa: “Hiki kaua?” “Aole keia o Hawaii, o Kauai keia me Niihau.” Uli hou o Iwa i ka hope o ka waa. Kahea hou i ua hoe nei ana ia Kapahi. “Kapahi ka moana i kai e Iwa.” A kai ka hoe a Iwa, hele ana laua nei ma waho o Kawaihoa. Ninau aku ia Keaau: “Hiki kaua i Hawaii?” “Aole;” pela mai o Keaau. Lalau hou o Iwa i ka hoe ana o Kapahi, hoe hou, holo laua nei a hala hope o Molokai me Lanai, hele ana laua nei ma ke kowa o Molokini me Pohakueaea, he lae ia e nana ala ia Hawaii. I aku o Iwa: “Hiki kaua?” “Ae,” pela mai o Keaau, “aia nae i kela puali la, e kau la ke ao i ke kuahiwi, aia ma ke komohana, aia i laila o Umi.” Lalau hou o Iwa i kana hoe o Kapahi a hoe, hele ana laua ma waho o Kalaeakeahole, he lae ia e nana ana ia Kailua, kahi a Umi e noho ana. I nana aku ka hana, e lana mai ana no o Umi makai o laua nei, i aku o Iwa ia Keaau: “Aia o Umi me ka waa a me na leho, e hoemi ka waa o kaua i hope a nalowale o Umi.” A kaawale laua nei mai ia Umi mai, olelo aku o Iwa: “E Keaau, maanei oe e lana ai a loaa mai ia’u.” Lana o Keaau, luu o Iwa, a hiki i ka honua o lalo, hele a hiki malalo o kahi a Umi e lana nei, pii keia mai lalo ae a kokoke ia Umi. E iho ana na leho mawaho o ka waa o Umi. E apo ae ana o Iwa, lilo ia ia nei i lalo, a ke koa hawele o Iwa i ke aho a paa. Luu aku la a loaa o Keaau e lana ana, ea ae la me na leho. Ia wa, hoi laua a pae ma Leleiwi i Hilo, noho o Keaau me Iwa ma laila. O ka Keaau hana ka holo e luu hee me ua mau leho nei, me Kalokuna. Ka ka hee hana ka pii a e komo ka waa, hoi i uka.
(We will here leave Keaau and let us return to Umi.) (Ma keia wahi e waiho ka olelo ana, a e hoi hou mahope ia Umi.)
A lilo mai na leho ia Iwa, noho o Umi me ka minamina, e manao ana he mau maoli ko na leho i lalo i ke koa. Nolaila, ku moe o Umi i ke kai me na waa, a me na kanaka, noho a ai, a ia, hookahi hana he luu i na leho. Kii ia aku la na kanaka aho loa i ka luu. I ka luu ana ekolu kaau anana e pau, aole e hiki aku i lalo i ke koa i paa ai ke kaula, pela ka hana ana a hala he hepekoma okoa. Hoouna o Umi i na kukini, e kaapuni ia Hawaii i loaa ke kanaka aho loa, e pau ai ke koa i ka luu a loaa na leho. Ia kaapuni ana, loaa o Iwa ma Leleiwi e pili la me Kumukahi, i waena o Puna a me Hilo. A lohe o Iwa i ka olelo a ka elele kukini, hai mai o Iwa, aohe leho, he aho wale no ia e paa ala i ke koa. Ua lilo mai na leho ia Keaau. Ma keia olelo a Iwa i ka elele, lawe ia aku la a mua o Umi. Ninau mai o Umi ia Iwa, no na leho. Hai aku o Iwa e like me na olelo i ka elele, a pau ia olelo mai o Umi. Loaa no ia oe ke kii, ae aku o Iwa. “Ae.” Hele aku la o Iwa a hiki i o Keaau la, ma Leleiwi.
It was Keaau’s custom to hide these shells on the end of the house, up next to the curve of the rafters; and the other shells, the ones that he did not care so much for, he kept them in the house hung up on a cord. He mea mau ia Keaau, ka huna i na leho ai, oia o Kalokuna ma. Ma ka loha o ka hale o waho, e pili ana i ka hio kala, a o na leho ai ole, i loko pono lakou o ka hale e kau ai.
About dusk Iwa made his appearance near the house and knowing where the shells were secreted he went up and removed them from the place they were hidden and he then returned to Kona, and handed them over to Umi. When Umi saw the shells he was made very happy and he then said to Iwa: “You are a smart thief, but I am not going to praise you just yet, not until you can produce my axe, which is being kept in Waipio in the temple of Pakaalana. The name of the axe is Waipu.” Iwa then made reply: “I don’t know whether I will be able to steal it or not, but I shall try.” A poeleele, hoopuka loa aku la o Iwa i ka hale, lalau aku la i na leho a loaa, hoi aku la i o Umi la i Kona. Haawi aku la o Iwa i na leho ia Umi, a ike o Umi, olioli ia, a olelo mai ia Iwa: “Akamai oe i ka aihue.” Alia nae au e mahalo ia oe, a loaa kuu wahi koi, aia i lalo i Waipio, i ka heiau o Pakaalana, o Waipu ka inoa. Olelo aku o Iwa: “Loaa paha ia’u, aole paha? aka, e hoao wau.”
(We will here speak a few words relating to the axe and how it was kept by its guards.) (Maanei kakou e luaana iki iho ai no na olelo e pili ana i ke koi, a me na hana a na kiai.)
O ua wahi koi nei o Waipu, he mau luahine elua na kiai, ua hana ia he kaula, paa he poo i ka ai o kekahi luahine, a o kekahi poo hoi i kekahi luahine, ma waena ke koi e lewalewa ai.
He kapu hoi, aohe kanaka maalo, aohe puaa holo, aohe ilio aoa, aohe moa kani, mai Waipio ke kapu a Puuepa, ma waena o Waimea a me Kawaihae, alaila pau. Aia a noenoe poeleele o ke ahiahi, holo ka luna kala, mai Puuepa a ka pali o Puaahuku i Waipio, he oloa ma ka lima akau, ma waena o ka iwi kano a me ka peahi, o ia ka Lepa. Penei e kala ai: “E moe e! E moe i ke koi o Umi e! Kapu ke kanaka a o e hele, kapu ka ilio a o e aoa, kapu ka moa a o e kani, kapu ka puaa aole e holo, e moe e!” Elima hele ana a keia luna ao ka po.
After Umi had told Iwa what he wanted, the sun was past the meridian. Iwa did not, however, wait for further directions but started out on his way to Waipio. Just before dusk he arrived at Puuepa and immediately started running and crying out like the king’s crier with a flag in his hand. He continued running until he reached the cliff of Puaahuku, looking down into Waipio. In calling out the way he did, the crier, whose duty it was to make the cry, was forced to go to sleep like the rest of the people, for to get up and go about meant death. Because of this Iwa was the only one about, all the people believed it was the usual crier and the crier himself believed that the king had appointed some one else to take his place. Furthermore the people could not recognize any difference; the build was the same, the flag looked the same, the voice sounded the same and the speed in running was the same. A pau ka olelo ana a Umi me Iwa, aui ka la. Hele mai la o Iwa, a ahiahi poeleele, hiki i Puuepa, holo o Iwa me ke kahea ana e like me ka luna holo mau mamua aku, me ka oloa i ka lima. A hiki i Puaahuku, he pali ia e kiei ana ia Waipio. Ma keia kahea ana a Iwa, moe na kanaka a me ka luna mua, ala no make, hele no make. Nolaila, oia nei wale no ke kanaka hele. O na kanaka a pau, ke manao nei no o ka luna mua. No ka mea, aohe wahi lilo, oia okoa no, na kino, na oloa, na leo, na mama.
Holo aku la o Iwa mai luna o ka pali a ka heiau o Pakaalana, kahea aku la: “Ke moe nei no olua?” “O,” pela mai na luahine, “aole maua i moe, ke ala aku nei no.” Olelo malie aku o Iwa: “Auhea kahi koi e haha aku wau?” “Eia no,” wahi a na luahine. “E neenee mai olua a kokoke i launa aku kuu lima, o ka haha wale aku ka!” Ia nee ana mai a na luahine a kokoke loaa pono aku la ke koi i ko ianei mau lima, e huki mai ana keia lilo. Kahea na luahine: “He aihue ka keia e! Ua lilo ke koi a ke ’lii e! Make maua e! Kai no he kanaka pono keia e!” Lohe na mea a pau, ala mai la alualu. Kahea na luahine, kau o Iwa i luna o Puaahuku me ke koi. Hiki ka hahai i laila, hele ana o Iwa i Mahiki, pela no ka holo ana a hiki o Iwa i Puuepa. Hiki ka hahai i laila, hele ana o Iwa i Puako. Alaila, pau ka hahai, pau mai la ke kapu, hoi aku la o Iwa a hiki i Kona, moe a ao, a hiki i ka wa ai o Umi, noho ana o Iwa, a ike o Umi ia Iwa. Hoomaoe mai la: “Aole no paha e loaa ia oe kuu wahi koi?” I aku o Iwa: “Pela, aka, e nana mai oe, oia paha nei, aole paha?” A ike o Umi, olelo mai la: “Ka! Kupanaha, e kuhi ana au aole e loaa ia oe, eia ka e loaa ana, akamai oe.” Olelo hou mai o Umi ia Iwa: “Eia ko’u manao ia oe, e aho e hoao oe me ka’u poe aihue eono. Elua hale, aia i ka piha i ka po hookahi; hookahi ou, hookahi o lakou. Ina i piha ole kou hale, make oe, a pela hoi lakou.” “Ae,” aku o Iwa, “heaha la hoi, o ko lakou hale no ke piha, he nui lakou, a o e piha ko’u, he hookahi.”
Eono moku o Hawaii, eono aihue akamai. I ka la okoa hele lakou, a ahiahi poeleele hiki. Lawe mai la i ka waiwai a ko lakou hale waiho, pela ka lakou hana ana a hiki i ka moa mua o ke kani ana. Koe iki ka hale. Ia wa ala o Iwa, e aihue aku kela i ka waiwai a kela poe aihue, ko Umi, na kanaka, na wahine, na keiki, na waa, na holoholona, aole i pau na mea piha ko ianei hale. Ao ae la, aole i piha ka hale o ka Umi poe aihue, ia wa pau lakou i ka make, koe o Iwa.
Legend of Punia. Punia at the Lobster Cave Finds the Sharks Asleep.—Cunningly He Causes the Death of Ten.—Kaialeale the King Shark Alone Left.—Punia Traps It to Enter Its Stomach.—Propping Its Jaws Open He Fires Its Inwards.—The Shark Gets Weak and Punia Bald-headed.—Stranded on a Sand Shore, the Shark is Cut Open.—Punia Meets a Number of Ghosts.—He Traps Them to Their Death in the Water, Till One Only Is Left. Kaao no Punia. Ike Punia oiai ma ka Lua Ula i ka Moe o na Mano.—Me ke Akamai Make Umi Iaia.—Koe o Kaialeale ke ’Lii Mano.—Olelo Maalea Punia i wahi e Komo ai i ka Opu.—I ka Hamama ana, Hoa Oia ia Loko me ke Ahi.—Oweli ka Mano a Ohule o Punia.—Hui Punia me na Uhane Lapu.—Alakai Ia i ko Lakou Make iloko O ka Wai, koe Hookahi.
The land in which Punia lived was Kohala, Hawaii. After the death of his father there was left Punia and his mother, Hina. Their occupation consisted in the cultivation of sweet potatoes, and in this way they were supplied with food; but they had no fish or meat. O ka aina i noho ai o Punia, o Kohala i Hawaii, make ka makuakane, ola o Punia me ka makuahine me Hina, o ka laua hana ka mahi i uala, a loaa ka ai, aohe ia.
THE LOBSTER CAVE. KA LUA ULA.
One day Punia said to [his mother] Hina: “Let me go down to the lobster cave where father used to go and get us some lobsters.” Hina replied: “No, that cave of lobsters is a dangerous place; no man can escape alive from that place. When a person goes down he will never come up again, the sharks will eat him up.” I aku o Punia ia Hina: “E iho au i ka luu ula na kaua i ka lua ula a kuu makuakane.” Olelo mai o Hina: “Aole, o na lua ula, aohe kanaka ola. Iho aku no ke kanaka e luu pau no i ka mano.”
No Kaialeale. He mano ia, oia ke ’lii o na mano e ae, e noho ana i ka lua ula. He umi mano malalo ona, oia ka umikumamakahi.
I ka lua o ka olelo ana a Punia i ka makuahine, iho keia a maluna pono o ka lua ula, e moe ana o Kaialeale a me na mano e ae. Kahea iho la keia: “Ke moe nei no paha ua mano nui nei, o Kaialeale ka inoa. Kuu luu aku no auanei ia a ma kela lae la, ea ae, loaa no na ula elua, ola no wau me kuu makuahine, hoi aku no me na uala ola no ka noho ana o uka.” Ia Punia e olelo ana, ala na mano a pau loa a me Kaialeale. I aku o Kaialeale i ka nui mano: “E nana pono kakou i kahi a Punia e luu ai, alaila, luu aku kakou.” Aia ma ko Punia lima he pohaku. Nou aku la ia ma ka lae ana i olelo mua ai i na mano, a haule ka pohaku i lalo o ke kai. Popoi aku la na mano ma ia wahi, hakahaka ka lua ula. Luu iho la o Punia a loaa elua ula, ea ae la a kau i luna, olelo aku i na mano. “A-ha-ha! luu iho nei no o Punia loaa na ula elua, ola.” “Ola no maua me kuu makuahine, na ke kahi o ka mano, na ka lua, na ke kolu, na ka ha, na ka lima, na ke ono, na ka hiku, na ka walu, na ka iwa, na ka umi, na ka umikumamakahi o ka mano au i hai mai nei. Na ka mano hiu wiwi, nana au i hai mai nei.” Lohe o Kaialeale i keia olelo a Punia, kahea i na mano a pau e moe pono. Helu keia a pau he umi. Nana ma ka hiu a loaa hookahi mano hiu wiwi. I aku o Kaialeale: “Nau ka i hai aku nei o Punia, make oe.” A make ia mano, kahea mai o Punia. “A-ha-ha! make no ia oukou hoa ia!”
After they had eaten the two lobsters they were again without any fish, so Punia again asked his mother: “Let me go down and get us some more lobsters from that cave.” The mother replied: “Your last trip probably was the one in which you came home safe. This trip may be your last. Don’t go down.” Punia, however, rose and went down to the cave of lobsters. When he came to the place, he called out as he did at the first time. Then when Kaialeale and the other sharks woke up he threw a stone toward the other side away from the cave. When the stone struck the water the sharks went after it. Punia then dove down and again got two lobsters. After he got ashore he called out to the sharks as he did at the other time and then counted out the sharks from the first to the tenth, and then named the tenth one as the one which told him what to do. “The one with the large stomach,” said Punia. Kaialeale then proceeded to count the sharks and when he found the one with the large stomach, he was killed by the others. Punia then followed out the same line of conversation as used by him at the former time. Hoi o Punia ai me ka makuahine a pau keia mau ula, make hou i ka ia, olelo aku no o Punia: “E iho hou e luu ula na laua i ka lua ula.” I mai ka makuahine: “O ko iho ana paha ia i ola ai oe. Keia iho ana paha make oe. Mai iho oe.” Ku ae la o Punia a iho, a hiki i ka lua ula, kahea iho. Ala o Kaialeale a me na mano a pau: Nou keia i ka pohaku ma kekahi aoao, lilo na mano i laila. Luu iho la keia loaa elua ula. Ea ae la i luna a kahea aku i na mano, e like me na olelo mua, hai aku keia, na kekahi o ka mano, na ka lua o ka mano, pela a hiki i ka umi o ka mano, nana au i hai mai nei. Na ka mano opunui. Helu hou o Kaialeale i na mano, a loaa ka mano opunui, pepehi ia iho la make ia mano. Olelo hou aku no o Punia e like me na olelo mua i hala. Pela no ka Punia hoopunipuni ana a pau na mano i ka make, a koe o Kaialeale hookahi. Kalai o Punia, elua ku laau, he iwilei ka loa, he aunaki me ka aulima, he nanahu me ka pulupulu, he ai, he paakai, he opihi, he pahoa, a loko o ke eke.
Iho o Punia a maluna pono o ka lua a Kaialeale e moe nei, kahea iho o Punia: “Ke moe nei no paha ua mano nui nei o Kaialeale! Ina i luu au, a i nahu o Kaialeale ia’u, a make au, puai i kuu koko i luna, ike kuu makuahine, ola hou wau. Aka, i luu au a hamama o Kaialeale a hele ku au i loko, make au, aole au e ola.”
Ia Punia e olelo ana, ke hoolohe nei o Kaialeale. I iho o Kaialeale: “Aole au e nahu ia oe, e ola oe, e hamama ana au a akea kuu waha, a hele oe i loko, eia ka ko mea e make ai oe ia’u. Make oe, aole ou wahi e ola ai.” Luu aku la o Punia me ke eke ana, hamama mai ana ka waha o Kaialeale.
Hele ku keia i loko, popoi ka waha, kukulu keia i na koo laau ana elua, akea o loko a hakahaka, hia ke ahi a a, hoa ka nanahu, wa’u keia i ka io o ka mano me ka opihi, pulehu, o ka ai, noho no keia ai, ka ka mano ahai no i ka moana. Ua nui loa ka eha o ka mano i keia mau hana a Punia i loko o ka opu. Nolaila, ahai ka mano ia ia nei a anahulu i ka moana, nawaliwali ka mano, hoi a pae i Alula, aia i Kona ia wahi e kupono la i Hiiakanoholae. O Punia hoi, ua helelei ka lauoho i ka noho i loko o ka opu, ka hana a ka eu.
When Punia heard the breakers on the shoals, he said: “If this is near the line of breakers I will be saved, but if I am to be taken to the edge of the deep sea, I will die.” When Kaialeale heard this he said: “I shall take you there then, where you will die by me. You shall die; nothing will save you.” When they reached there, Punia again said: “If this is where the surf breaks I shall be saved, but if I am to be taken to the dry sand near where the grass grows by the seashore, I will die and will not be saved.” Kaialeale upon hearing this took Punia until he reached the shrubs. When the shark attempted to return he was caught in the dry sand and there he laid. A lohe o Punia i ka owe o ka nalu i ke kohola, olelo ae: “Ina he kunanalu keia, ola au, aka, ina e lawe ia au a ke poi ana o ke kai make au.” Lohe o Kaialeale, olelo iho: “E lawe ana au ia oe a hiki i laila, aia ka kou wahi e make ai ia’u. Make oe, aole ou wahi e ola ai.” A hiki laua nei i laila, olelo hou iho o Punia: “Ina o ke poi ana keia o ka nalu, ola no wau, aka, ina e lawe ia au a ke one maloo, e pili ana me ka nahelehele, make au, aole e ola.” Lawe hou o Kaialeale a hiki i laila, i hoi mai ka hana paa i ke one maloo.
Ike mai la na kanaka i keia mea nui, hele mai la e nana, a lohe o Punia, kahea ae: “E akahele iho i ke kanaka o pepehi iho.” Hele mai la na kanaka me ka pahoa, kakaha i ka opu o ka mano. Puka ae la o Punia aohe lauoho, ua hulu ole.
This was the only place where there were any people, all the rest of the place round about Keaukaha was inhabited by ghosts. No ku ’kua. O kahi kanaka iho la no ia, he ’kua wale mai no ma Keaukaha a me uka ae.
After Punia got out of the shark he proceeded on his way and saw several ghosts with nets all busy tying on stones for sinkers to the bottom of the nets; this place was near the beach. At sight of the ghosts he placed his hands at his back and began wailing and recounting in a chant the different places where he used to go fishing with his father. In this Punia was trying to deceive the ghosts in order to save himself. Hele mai la o Punia ma ia wahi mai, a ike mai la i keia poe akua e hikii pohaku upena kuu ana i ka lae kahakai. Pea ae la na lima o Punia i ke kua, a uwe helu mai la i kahi a laua e lawaia ai me ka makuakane. He hoopunipuni keia hana a Punia i ke ’kua, i pakele ia i ka make.
Alas, O my father of these coasts!
We were the only two fishermen of this place,
Myself and my father,
Where we used to twist the fish up in the nets,
The transient fish of this place.
We have traveled over all these seas,
All the different places, the holes, the runs.
Since you are dead, father, I am the only one left.
Auwe no hoi kuu makuakane o keia kaha e!
Elua wale no maua lawaia o keia wahi.
Owau no o ko’u makuakane,
E hoowili aku ai maua i ka ia o ianei.
O kala, o ka uhu, o ka palani,
O ka ia ku o ua wahi nei la,
Ua hele wale ia no e maua keia kai la!
Pau na kuuna, na lua, na puka ia.
Make ko’u makuakane, koe au.
At the sound of the wailing one of the ghosts heard it and so spoke to some of the others: “I hear a voice as though wailing. There it is recounting the places where he used to live with his father.” One of the ghosts replied: “It must be the sound of the wind or else it is the hooting of an owl.” Another one replied: “Let us listen for the voice.” While they were discussing, Punia was listening too, and when they ceased talking and began listening, he started to wail again, saying: I loko o keia hana a Punia, lohe kekahi mau akua, a olelo aku i ka nui o ke ’kua: “He leo hoi keia e uwe nei, eia la ke helu mai nei i kahi a laua e noho ai me ka makuakane.” Olelo aku kekahi akua: “He wi makani paha, a i ole ia, he keu pueo.” Olelo mai kekahi: “E hoolohe hou kakou i ka leo,” ia lakou akua e hoopaapaa ana, e hoolohe ana keia, na lakou la ka hoolai, uwe hou keia.
Alas, O my father of these coasts! We were the only two fishermen of this place, Myself and you, my father, Where we used to twist the fish up in the nets, The kala, the uhu, the palani, The transient fish of this place. We have traveled over all these seas, All the different places, the holes, the runs. Since you are dead, father, I am the only one left. Auwe no hoi kuu makuakane o keia kaha e! Elua wale no maua lawaia o keia wahi, Owau no o ko’u makuakane, E hoowili aku ai maua i ka ia o ianei, O kala, o ka uhu, o ka palani, O ka ia ku o ua wahi nei la, Ua hele wale ia no e maua keia kai la, Pau na kuuna, na lua, na puka ia, Make ko’u makuakane koe au.
A hooki o Punia i ka uwe ana, i aku kekahi akua i kekahi akua: “Pono ka upena a kakou ua loaa ke kamaaina, aole e lalau ke kuu ana o ka upena.” Kahea lakou nei: “Hele mai!” A lohe o Punia, hele mai la a hiki. Ninau aku lakou nei: “E uwe ana oe i ke aha?” I mai o Punia: “E uwe ana au i ko’u makuakane i ka maua kaha e lawaia ai, i ke ano wale mai no o ka pahoehoe, a, me he mea ala, oia okoa no.” I aku ke akua ia Punia: “Heaha la hoi, o oe ko makou kamaaina nana e kuhikuhi. I mau lawaia makou malalo ou.” “Ae,” mai o Punia. “Ae, ina oukou e hoolohe i ka’u olelo loaa ka ia a kakou, penei: Elua o oukou e au me a’u, o ka nui e noho, a kahea mai au e au ae, alaila au ae. E oku mai ana auanei au elua manamana lima, elua mea e au ae. Pela e loaa ai ka ia o keia wahi, no ka mea, he naele, he nui na kuuna.” Lohe pono aku la na akua a pau i keia olelo a Punia, au aku la o Punia me na akua elua, a liuliu. Kahea aku o Punia, e wehe ka upena a kaawale na kihi: “I olelo aku au ia olua e luu, alaila, luu mai, mai ea ae i luna o lilo ka ia, eia la he naho okoa no.” A luu na akua, luu aku la o Punia e wili i ka upena a hihia iho la a make. Ea ae la o Punia i luna a hea aku i uka, oku ae la. I elua la. Au mai la elua, make no, i hookahi la. Pela no ka hana maalea ana a Punia a koe uuku ke akua. “Auhea iho la ka nui o makou!” “Eia no,” wahi a Punia, “ke wili nei i kala, i ka uhu, i ka nenue, i ka palani, i ka ia ku o ua aina nei la.” “Aole hoi ha i make,” pela ke ’kua. Oku hou o Punia i ka lima, i hookahi la. Au mai ana, elua la, au mai ana. Pela ka hana ana a pau ke akua i ka make, pakele aku hookahi.
Legend of Pamano. Kaao no Pamano.
CHAPTER I. Pamano Becomes a Famed Chanter.—King Kaiuli Adopts Him and Places His Daughter Keaka in His Care.—Passing Her House He Is Invited to Enter.—Koolau, His Companion, Informs the King.—Decree of Death by Awa Is Passed on Pamano.—While Surf-Riding Is Bid to the Awa Feast.—Is Suspicious of Its Portent.—His Spirit-Sisters Remove the Awa’s Intoxicant for a Time, But Eventually He Is Overcome. MOKUNA I. Lilo Pamano i Mea Mele Kaulana.—Lawe Hanai ke Alii Kaiuli Iaia a Haawi i Kana Kaikamahine ia Keaka.—Kaalo ma Kona Hale, Kahea ia Oia e komo.—Hai o Koolau, Kona Hoa, i ke ’Lii.—Kau ka Olelo Make ma ka Awa Maluna o Pamano.—Oiai e Heenalu Ana; Kono Ia i ka Inu Awa.—Hoohuoi i Kona Ano.—Ia Wa Lawe Kona mau Kaikuahine-uhane i ka Ona o ka Awa, Hoomalule ia nae Oia Mahope Mai.
O Kahikinui ka aina, i Maui, o Kaipolohua ke kulanakauhale, o Lono ka makuakane o Pamano, o Kanaio ka makuahine, o Waipu ke kaikunane o Kanaio. Hanau na mua o Pamano, he mau wahine a make. O Pamano aku, oia kai ola, a nui o Pamano, ao i ka hula a me ke oli.
Kui aku la ke kaulana i ka lea, a lohe o Koolau i uka o Mokulau, e waiho la i waena konu o Kaupo. A hiki o Pamano i laila, ike mai la o Kaiuli, ke ’lii o Maui i ka maikai o Pamano, lawe ae la i keiki hookama, a lilo ae la i kaikunane no Keaka, ka Kaiuli kaikamahine ponoi. Noho alii iho la ia Maui. Eia nae ka Kaiuli olelo mua ia Pamano. “Auhea olua e a’u keiki, e hoolohe mai olua. E noho malie oe e Pamano, pela oe e Keaka. Ina i makemake olua e heenalu, e iho pololei no a hiki i ka nalu auau a hoi mai, mai komo oe e Pamano i ko Keaka hale, o make oe, pela o Keaka.”
It was Pamano’s custom to go down surf riding at Mokulau every day. Keaka on the other hand had moved to Mokulau and she was at this time living there with her guardian, a man by the name of Koolau, a close friend of Pamano’s. In these daily trips down to enjoy the surf something happened one day which led to difficulties. This day, after Pamano and Koolau had finished bathing, they started on their return, and while on their way, in passing by the house of Keaka, she called out to them: “Come and get some fish for you two.” Upon hearing the call the two stood and looked at her. Keaka continued calling and beckoning them to come to her. The two therefore approached the wall surrounding the house and called out to Keaka: “Give us our fish.” She replied: “The fish have no legs. You two who have legs must come and get the fish yourselves.” The two then entered the yard. Keaka, however, went into the house and held up the fish, at the same time calling for one of them to come in and get them. The two stood there hesitating, not knowing what to do. She called again, whereupon Pamano reached and seized the fish, but Keaka jumped and held Pamano and then closed the door and fastened it. Koolau stood on the outside at the end of the house. He mea mau ia Pamano ka iho e heenalu i kai o Mokulau i na la a pau. A aia hoi i laila ko Keaka wahi i noho ai me kona kiai, o Koolau, he aikane ia na Pamano. I keia iho ana a laua i ka heenalu, loaa ka moo hihia, pau ka auau ana, kaha o Pamano ma pii me Koolau. Kahea mai o Keaka: “Kiina mai ka ia a olua.” Na iala ke kahea ku laua nei. Mau mai la ka Keaka kahea me ka peahi. Hele laua nei a mawaho o ka pa, kahea aku: “Ho mai ka maua ia.” I mai kela: “Aohe wawae o ka ia. O olua no o na mea wawae ke kii mai,” komo laua nei a maloko o ka pa. Lekei aku o Keaka me ka ia a noho i loko o ka hale, hoolewalewa mai i ka ia, me ke kahea mai e komo aku. Hookunana laua nei me ka manao e hoi. Kahea hou kela. Lalau o Pamano loaa ka ia. Lele mai o Keaka a paa ia Pamano, papani ka puka, paa i ke pani. Ku o Koolau mawaho ma ke kala o ka hale.
While the two were talking, Koolau awaited for the opening of the door and for the call for him to enter, for it was raining at the time. After waiting for some time, he chanted the following lines:
Mamua ae, ua komo mua ka makemake ia Keaka no Pamano i ke kane maikai a me ka ui, a i keia hana ana pau loa kona mau iini i ka hooko ia. Ia wa kupapa laua me na kino, aole nae he moe. I aku o Pamano ia Keaka: “Ua hoohiki maua me Koolau, Ina i loaa mua ka wahine ia’u, nana e moe mamua. A pela hoi ia. Nolaila e moe e olua a noa ae, alaila, launa aku kaua.” “Ka-ha-ha! Oia wahi keiki mai lewalewa no ka a’u i malama aku nei la, o kau no ia e hoomoe mai ai ia’u, aole paha o ko’u moe aku.” I keia wa a laua ala e kamailio nei, ke kali aku nei o Koolau o ka wehe ia mai o ka puka, alaila, komo aku. No ka mea, he ua liilii ia wa. Ia wa kau aku la o Koolau:
How beautiful art thou Hilo, bedecked with lehua, Standing there on the sands of Waiolama! How beautiful is the body of that tree, that tree! For he has indeed forgotten me, Thus finding a fault for war, for strife, For you two are quarreling. Nani ka oiwi o Hilo i ka lehua Ke ku la i ke one i Waiolama Nani ke kino o ia laau e! he laau, Hoolaau mai ana ka ia ia’u, I loaa ka hala, kaua, paio, A paio olua e!
To this chant Pamano replied: “Yes, that is just what I am saying, but she will not consent.” I mai o Pamano: “Ae, o ka’u ia e olelo ae nei, aohe ae mai.”
Koolau then again chanted, after hearing the reply of Pamano: Kau hou mai o Koolau mahope o ka Pamano olelo ana:
The wind that doubly sweeps by, the moae,
Which leaps from the jumping off cliff of Kaumaea,
For the love of women is indeed pleasant,
For the rope which Kukii hung is broken by the storm
That has passed over Naunau.
Ka makani pipio lua i ka moae,
Lele aku i ke kawa lele o Kaumaea,
Maea ka lalo o ka wahine,
A ua moku ka lelewa o Kukii i ka ino,
Ke hala aku la maluna o Naunau,
O Naue la hoi o maliu mai oe!
Pamano then made answer the second time: “That is just what I am saying, but she will not give her consent.” At this reply Koolau faced about and returned to their house and slept. At the first cock crow, Pamano returned and went to sleep with Koolau. Pane mai o Pamano, o ka lua: “O ka’u ia e olelo nei aohe ae ia mai.”
At daylight that morning Pamano awoke and turned his face downward still lying and looked down at Koolau. Koolau from his place looked at Pamano and saw that the sides of Pamano were blackened, just below the arm pits, bitten by Keaka. When Koolau saw this he chanted these words: Ia wa huli aku la o Koolau hoi a ko laua hale me Pamano moe. A kani ka moa mua, hoi aku la o Pamano a me Koolau moe. A ao, papio iho la o Pamano i lalo ke alo a huli papu aku la. Nana mai la o Koolau i ka uli o ka aoao o Pamano, i ke nahu ia e Keaka. (I ka poaeae la ma lalo iho.) Oli mai la.
As the wind gently sweeps over Waiakea, Hilo, So sweeps the naenae. My hala grove is becalmed, My hala grove that hides behind the wall in the lowlands of Waiuli. Why are your sides blackened, as though bitten? For you are attempting to conceal it from me. A pa malanai Hilo Waiakea, I pa ia e ka naenae, Lulu au hala, Kuu hala pee pa kai o Waiuli, Nawai ka uli ke nahu o kou ili, Oe e huna nei ia’u la.
I aku o Pamano: “Ua ike no oe, na Keaka. Ia oe i hala mai ai, moe aku maua.”
Ia wa, pii o Koolau e hai ia Kaiuli. Ia ia nae e pii aku ana i ke alanui, nana mai o Kaiuli a hoohewahewa mai. Ninau ae la i kona poe: “Owai la keia e pii mai nei?” “O Koolau, aole ia, he mea e,” pela lakou e olelo nei. A kokoke loa o Koolau i mua o lakou, pau ko lakou haohao, ike pono mai la. Ninau mai o Kaiuli: “He kakahiaka hoi kou o ka pii ana mai.” “Ae, he manao ko’u i pii mai la, o na ’lii o kai ua hewa, ua lalau o Pamano ia Keaka, ua moe, oia au i pii mai la i lohe oukou.”
Pane ae o Kaiuli ia Waipu: “Pehea ko keiki, e ola e make?” I aku o Waipu: “E make.” “Heaha ka hala e make ai?” Pela aku o Kaiuli. “He hala, lilo ae ia i alii no Maui nei, lawe ia mai ka opeope kapa kapu, ka malo. O ka wahi o waho, o ko’u wahi kapa ia, o ka hikii, o ko’u wahi malo ia, nolaila, ua make.” Ninau mai o Kaiuli: “Heaha ka mea e make ai?” “He awa,” (pela aku o Waipu) “no ka mea o kana puni ia.” Mama ka awa, piha na umeke, na huawai, na ipukai. A pau ka awa i ka mama, ninau aku o Kaiuli ia Waipu: “Nawai e kii o Pamano?” “Nau,” Pela o Waipu.
RELATING TO PAMANO. NO PAMANO.
We will here speak of Pamano and what he did after Koolau came up to inform Kaiuli of what he had done. Maanei e kamailio iki kakou no Pamano, no kana hana mahope o ko Koolau pii ana e hai ia Kaiuli ma.
After Koolau left for the uplands, Pamano rose, took up his surf board and started down to the beach to enjoy the surf. He continued surfing until the sun passed the meridian, and while he was about to take his last surf and return ashore, Waipu arrived on the beach and called out: “Say, Pamano, come home and drink your favorite drink, the awa, while it is yet warm; and eat of the food prepared before it gets cold.” Pamano was startled by the call, but when he looked about he saw that it was his uncle. At sight of him he had a premonition of coming disaster and death; he was, however, at this time riding on the outside edge of a surf and his skin was entirely dry, and so he chanted these words: A hala o Koolau i uka, ala ae la o Pamano hopu i ka papa, a iho i ka heenalu i kai o Mokulau. I laila ia i heenalu ai a kaha ka la makai, kokoke e hoi i uka. Ku ana o Waipu mauka, pae ana ka leo: “E Pamano e! e hoi e inu i ko puni o ka awa oi wela. E ai i ka pupu o ka awa o maalili.” Lele ae la ka hauli o Pamano, i nana ae ka hana o kahi makuakane o Waipu. Ia wa, kau mai ia ianei ka halialia make, e holo ana nae keia i ka lala ma ka opi o ka nalu mawaho, maloo ka ili o ia nei i ka la. Ia ia e hee ana i ka nalu, oli mai la:
The awa leaf wind of Hana As it sweeps unconquered by the line of hala trees, By the sea of Nanualele For my heart throbs with strong emotions. Ka makani lau awa o Hana, Ku a lanakila ka pae hala, I ke kai o Nanualele la, Kuu oili ke lele wale nei.
Waipu replied: “Come home and drink your favorite drink, the awa, or else it will get cold.” Pane aku o Waipu: “Hoi mai e inu i ko puni o ka awa, koekoe mai auanei.”
Pamano ceased riding the body of the surf and skimmed along in the foam and he again chanted, saying: Pau ka holo ana a Pamano i ka lala, hoi i ka hua. Oli hou mai la o Pamano:
My uncle from the surf-riding time of Poloa, From the twilight of Papio, turn, Turn to me, for here I am; forget your day of anger, Your day of passion; let us be friends. Kuu makuakane mai ka la hee nalu o Poloa, Mai ke koena ahiahi o Papio huli e! E huli mai! eia au la haalele ia ko la huhu, Me ko la inaina, e ike kaua!
Waipu replied: “Your journey is perhaps not of death. I have come for you to go and drink your favorite awa.” Pamano then came ashore, bathed himself in fresh water, again girded on his wet loin cloth and started on up. When the two arrived on the heights of Mahinui, a high knoll, overlooking Mokulau, Pamano stood and looked toward the sea, and when he saw the white sands shining there at Huleia, he chanted the following words: I mai o Waipu: “Aole paha ka’u he huakai make, i kii mai nei paha au ia oe, e hoi e inu i ko puni o ka awa.” Pae o Pamano, auau i ka wai, hume ae la no i ka malo wai, kaha aku la no pii. A hiki laua i luna o Mahinui, he oioina ia, e huli la nana ia Mokulau. Ku o Pamano a nana i kai, i ke aiai mai o ke one o Huleia, oli aku la ia:
As I stand on the heights of Mahinui, And my eyes gaze seaward, Like a white cloth that is spread out, Is the sand there below at Huleia. I have taken it up as a song A gift of words for her. A luna au o Mahinui, Nana kuu maka i kai, Me he kapa kea la i hola ia la, Ke one i kai o Huleia, I lawe hoi au i hula, I makana olelo hoi na iala.
The two after this continued on up, when the spirit sisters of Pamano, Nakinowailua and Hokiolele were heard chanting as follows: Kaha aku la laua nei pii, oli ana na kaikuahine unihipili, o Nakinowailua, o Hokiolele:
The sun always comes up from the back of Mahiki, At the shores of Kualakaina. You are being led to the ahupuaa, For you have stolen, although you pretend to be innocent; No is fastened to your lips, that is for you. Kupono mau ka la i ke kua o Mahiki, Aia ma ke kaha o Kualakaina, I alakai ’na oe i ke ahupuaa, Ua hue oe au e hoole nei, Paa ka ole i ko waha nau ia.
From this place the two continued on up until they arrived at the house. Pamano then looked at the house and saw that it looked as though deserted, no one being around; it appeared different from what it used to be, so he chanted as follows:
Huli ae o Pamano a olelo aku: “U! no’u paha ka pii a ola mai au, make olua ia’u.” Kaha aku la laua nei pii a hiki i ka hale, nana aku o Pamano i ke ano o ka hale a me kanaka. Aole e like me ke ano mua, nolaila, oli aku la ia:
The coconut pole is erected, though scarred and cut up,
For there is a gathering here, the voices are heard;
Kukulu ka pahu niu a ke alina ka maewaewa.
He pihe aha ko luna nei e wa nei la?
He pihe make, hikii mai na lima paa i ke kua,
Kuu pokii e! Kuu pokii!
He was then called: “Come in and take your favorite drink, the awa.” He entered the house and saw that there was not a single dry spot in the house; all was drenched with water. He entered, however, sat down, then took up the containers and drank the awa, while his sisters took away its intoxicating power. When he became thirsty, he took up the water gourds, but they contained awa. He became hungry and opened the calabashes for food and fish, but they contained awa. The sisters kept on taking the intoxicating portions of the awa until they were unable to take any more; and they became wearied, and so Pamano at last became intoxicated and in time was completely overcome. Pamano then rolled himself up in a cloak and laid down, and from the inside of the cloak he looked out watching to see what was to be done to him. “Komo mai, e inu i ko puni o ka awa.” Komo aku la keia, aole wahi maloo o ka hale, ua hookele ia i ka wai a kele. Komo aku la keia a noho. Inu i ka awa, lawe na kaikuahine i ka ona, ono i ka wai. I inu aku ka hana i ka huawai, he awa, ono ka ia, i ka ai, i wehe aku ka hana i ka umeke a me ka ipukai, he awa. Oi lawe na kaikuahine i ka ona o ka awa, a ana laua, a luhi, nolaila, make o Pamano i ka ona o ka awa. Wili iho la o Pamano i ka ahu a waiho aku la. Nana no nae na maka maloko mai o ka ahu.