← Table of contents
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)

Volume 5 / Part 3 — CONTENTS. (continued 3)

Reading edition

Ia wa, olelo aku o Pele i ke kaikamahine: “E i ae no ka mea ai i luna.” Ninau mai ke kaikamahine: “Heaha ia mea ai?” Olelo aku la ka makuahine: “He ohelo, ua hele akula ia a pala, o ka makou no hoi ia e ai nei.” Ia lohe ana o ua kaikamahine nei, o ka pii aku la no ia a ike i ka pala o ka ohelo, lalau aku la keia a hahai mai la. I ka hai ana mai, o ke kahe mai la no ia o ke koko e like me ko ke kanaka; honi ae la keia, aole o kana mai o ka pilau, o ko ia nei haalele no ia a hoi ilalo. Olelo aku la keia ia Pele: “Kai no hoi he mea maikai kau i olelo mai nei ia’u, i hahai aku nei kuu hana o ke kahe mai no ia o ke koko, i honi ae hoi, aole o kana mai o ka pilau.” Olelo mai hoi o Pele: “Ka, o ka makou no hoi ia e ai nei, ia oe aku nei hoi ano-e.” A lohe o Hiiaka no ka laua nei mau olelo, pane mai la hoi ia: “Ka, mai ai oe i kela mea, oiai, o ke kino no ia o ko makuahine, o ka ohelo e ku la i luna oia na iwi, o ka ohelo nenee hoi oia ka i-o.”

A lohe o Waialani i keia mea, he mea-e kona kaumaha a me ka luuluu no kona ai ana i ke kino o kona mama aloha, olelo aku la keia ia Pele: “Ke hoohiki nei au ia oe, aole au e ike ana ia oe a hiki i ka lua kupapa’u.” Oia ka hookaawale ana o ko Hawaii nei, aole e kamailio kekahi i kekahi a hiki i ka wa e make ai, aia wale no a kalua ia ka puaa, a hana ia a pau, alaila ike i ka wa e ola ana, ina aole e hana ia kela mau mea, aia wale no ka palena he make, a he mea keia i maa ia Hawaii nei mai ka wa kahiko mai a hiki paha i keia wa. A mahope iho, o ko laua nei hele mai la no ia me Hiiaka a hiki i Lanai, o ko ia nei kii no ia a ke kino kupapau o Malulani, ua hele a popopo, o ko laua nei hoi no ia a hiki i kahi o na makua, uwe iho la lakou nei a pau, noho ihola lakou nei na wahine, ke kane a me ke kaikamahine.

After that, Hiiaka and she came to Lanai; she went and got the corpse of Malulani, which was decomposed; they went back to her parents’ place, where they all wailed. Then they stayed there, the women, the husband and the daughter. After some days Waialani made up small bundles of the body of Malulani which she scattered outside of Heeia, a hill here and a hill there until the place held many hills which are standing even unto this day. And because of the Flood, all these hills were submerged, and appeared as islets, and that is why it is called the sharp coral of Heeia; and it is there even to the present time as most of you know who have been to the place. A hala kekahi mau la, o ka puolo liilii no ia o ua o Waialani i ke kino o Malulani a paa, hoolei liilii keia mawaho aku o Heeia, ku aku ana he puu, ku aku ana he puu a kinikini loa lakou e ku la a hiki i keia wa. A no ka hiki ana mai hoi o ke kai a Kahinalii, uhi paa ia iho la ua mau puu liilii nei a ano mokumoku i ka nana’ku, a nolaila i kapaia’i o ko-a mokumoku o Heeia a hiki mai i keia la, a ua ike ka hapa nui o kakou i ka hele ana ma ia wahi.

Noho ihola hoi lakou nei, a no ka lanakila loa o ka manao o Heeia i ka ike aku ia Hiiaka i ka wahine oi kelakela o ka maikai, ua noho wale kela i ka lua o Kilauea a nohenohea pua i ka wao, o ka pii mai la no ia o ka manao kuko ino iloko ona e launa kino me Hiiaka, a ua hooko ia no nae kona manao. A noho a kane a wahine ihola laua nei me he wai la e lana malie ana i Hauola. O Kaohelo hoi, aole o kana mai ka lauwili pono ole o ka manao, oiai, ua hala ka puulena aia i Hilo, ua imi aku la i hoa kakele nona e la-i ai ma ia kahua loa, ua keku kahi ia iho nae e ke keiki o na pali hauliuli o Koolau. No ka nui loa o ke aloha o Kaohelo i ke kane, kaawe ihola ia a make, a o ka make loa ana ia o Kaohelo ma keia moolelo. Oia ihola na mea a pau e pili ana no ko Kaohelo hele ana mai mai Kahiki mai a laha’i ma Hawaii nei.

HOW IT WAS FOUND INDIGENOUS IN HAWAII. O KONA LOAA ANA NO MA HAWAII NEI.

No Kauai na makua, o Manuakepa ka makuakane, o Hooleia ka makuahine. Noho ihola hoi laua nei a hanau mai la ka laua nei kaikamahine, kapa’ku la laua i kona inoa o Kaoheloula. O ka inoa nae o ka makuakane, he inoa kaulana loa ia a hiki i keia wa, a ua paa no hoi i ka haku ia i ke mele, nona hoi keia:

The moss peoples the barren lands of Maunakepa: Spattering thereon is the rain from Hanalei, etc. Ka limu kaha kanaka o Manuakepa, Kapekupeku i luna ka ua o Hanalei, a pela ku.

When the daughter died she grew right into this ohelo plant, and it was thrown here and there until it grew all over Hawaii. That is how the ohelo was derived; it started from Kauai.

Noho iho la lakou nei, a loohia ua kaikamahine nei i ka ma-i, huli hele aku la na makua i kahuna nana e lapaau ka ma-i, loaa iho la hoi ia laua nei keia wahi kahuna o Kumakaohuohu, nonoi aku la laua nei i laau. “E, e oluolu paha oe e haawi mai i laau no ke kaikamahine a maua, oiai, ke waiho la ia i ka ma-i,” olelo mai hoi ua wahi kahuna nei: “Aole e loaa kuu laau ia olua, aia a haawi mai olua i kekahi mea e mohai ai i kuu laau kapu, alaila, ola ke kaikamahine a olua.” O ke kii ia’ku la no ia ua kaikamahine nei a hoomoe ia i ua laau nei, me ka manao hoi o na makua e ola ’na, eia ka aole, ua hana ia e kela wahi kahuna hoopunipuni a make. I ka make ana oua kaikamahine nei, o ka ulu ae la no ia iluna o ua laau nei, a kiola liilii ia ma kela a me keia wahi a laha ma Hawaii nei a puni. Oia ihola ke kumu i loaa mai ai ka ohelo, mai Kauai kahi i hoomaka ia ai.

Another version is this: There were two women; one had sore eyes and one was lame. Because they were continually being reviled they felt ashamed, and they killed each other. These women when living, used to play a game whereby pebbles were thrown up; two pebbles, three pebbles, etc.; and while throwing up the pebbles, a chant would be recited, thus: O kekahi hoi, he mau wahine ka keia, he wahine makole kekahi, a he wahine haneenee kekahi, no ka hailiili mau ia, hilahila ihola laua, a pepehi laua ia laua iho a make. O ka hana a keia mau wahine, o ka hooleilei pohaku, elua pohaku, ekolu a pela ’ku, he mea hana ia hoi me ke mele, aia i ka wa e kiola ’i i ka pohaku i luna, oia ka wa e puana ’i i ka mele penei:

Seize, seize the ohelo, food of the birds, The food chased about in the wilds of Puna, etc. Puili puili ohelo ai a ka manu, Ke ai holoholo la i ka uka o Puna, a pela ku.

After these women were killed the red-eyed woman became the red ohelo, and the lame woman became the creeping ohelo. This is what has been told me; it may be that others have something more concerning this subject of the ohelo. Jos. K. Kahele Jr. A make laua nei, lilo ae la ka wahine makole i ohelo ula, o ka wahine haneenee hoi, lilo iho la i ohelo papa. Oia ihola kahi mea i hahai ia mai ia’u, malia he mana okoa ’ku ka kekahi e pili ana no keia mea he ohelo. Jos. K. Kahele Jr.

INDIGENOUS CANES OF HAWAII. NO NA KO KAHIKO O HAWAII NEI.

Iloko o ka wa kahiko, na ko he ano okoa, aole i like me na ko a kakou e ike nei i keia manawa. Nolaila, ke ninau ia nei ma ka kakou kumumanao, no na ko kahiko o Hawaii nei.

E pono ia kakou e nana pu mai i na inoa o keia mau ko; na kumu i kapa ponoia ai na inoa o kela ko keia ko, a me ko lakou wehewehe ana. Eia na inoa o na ko kahiko o Hawaii nei.

Ko Mua: Ka inoa o keia ko, he Laukona. He mau kanaka elua, o Piikea kekahi a o Aulii kekahi. Ua ninau aku o Piikea ia Aulii: “Heaha la ka inoa o keia ko?” Hai mai o Aulii i kana inoa: “O ka inoa o keia ko he ko Laukona; o kona lau he lau kahakaha loloa keokeo; oia ka mea i kapaia ai he Laukona.” Ua hoole mai o Piikea ia inoa. Ua olelo mai ia i kana inoa: “He ko pumaia,” a ua nui ko laua hoopaapaa ana no ka inoa oia ko, a ua ko ko Aulii manao.

Ko Alua: Ka inoa o keia ko, he Papaa, mamuli o ke kapaia ana o kekahi aina o Kopapaa ka inoa; no ka hoopaapaa ka mea i kapaia ai o ia inoa. O keia ko, he ano eleele i ka wa opiopio; a hiki i kona wa e oo loa ai, alaila lilo ae ia eleele i ulaula; he oolea nae kona apuupuu ke ai aku.

Ko Akolu: Ka inoa o keia ko, he Manulele; ke ano o keia ko, he onionio keokeo, he loloa koi nei aina ke ai ia; ke kumu i kapaia ai kona inoa he Manulele no kekahi kane me kekahi wahine. I ko laua wa e noho pu ana, he kane a he wahine, a mahope o ko laua noho ana me ka maluhia, ulu mai la iloko o kekahi o laua ka hana kolohe, a loaa ia laua ke kuee, a lilo aku la ke kane, a i ole ia, o ka wahine paha i ka mea e, ke noho ala kekahi me ke aloha, ke au la io ia nei, me ka manao o ka pau koke ae la o keia mea he aloha; eia ka, aole e pau ana; a mahope, lohe ia aku la kekahi mea akamai i ka hana aloha, kii ia aku la a hiki mai la, ninau mai la ua kahuna nei: “Heaha kou mai?” Hai aku la ua kanaka nei: “He aloha wahine, oia ko’u mea e mai nei, aohe o’u ono aku i ka ai; ka mea ono keia o ka ai a me ka ia i ka wa e noho a kane a wahine ana, aka iloko o keia wa a kaua e kuka pu nei, pau mai ka ono o ka ai ia’u.” Pane mai ke kahuna: “He mai ola wale no kena la, ina na’u oe e hana.” Olelo aku ua kanaka nei: “E hana mai hoi ha oe ia’u.” “Ae,” wahi a ke kahuna. Alaila kii ia aku la ua ko nei, oia hoi, he Manulele, a wehewehe iho la ua kahuna nei penei: “Ke ano o keia ko he Manulele; e lele mai ana kona aloha a pili me oe, aliala, pau kona lalau a hiki i ko olua wa e make ai.” Oia iho la ka inoa o keia ko, he Manulele.

Ko Aha: Ka inoa o keia ko he Honuaula, ua ane like no ko i nei wehewehe ana me ko ka Manulele; he ko hana aloha no keia. O ko i nei ai ana he uaua ka aina.

Ko Elima: He Akoki ka inoa o keia ko; he ko eleele keia, he ulaula kona lau, he hukahukai ka ai ana, aole i like me ka ai ana o kela mau ko i hoikeia ae la maluna; o ka wehewehe ana nae o keia ko, aole i loaa ia’u, nokamea he pohihihi waleia i ko’u noonoo.

Ko Eono: He Opukea ka inoa o keia ko; ua loaa keia ko i kekahi kanaka kaulana o ka wa kahiko, ma o kona imi nui ana a loaa iaia ma Laupahoehoe; a i kona nana ana, ua ike oia he ko Opukea. Mahope, hele oia e ninau ia Liliha i ka inoa o keia ko, a haiia mai no e like me kana ike mua. O ka ai ana o keia ko, he pakepake koi nei aina, he keokeo nae koi nei ano.

Ko Ehiku: He Uleohiu ka inoa o keia ko; ua loaa keia ko ia Kulua laua o Paiaalani. Iloko o ko Kulua wa e noho ana iloko o ka mai nui, he lia kona ili, he puupuu kona kino, hele mai o Paiaalani a ninau mai: “Heaha keia au e pue nei i keia mau la aohe oili hale?” Hai aku o Kulua iaia: “He mai hoi paha ko’u.” Olelo mai kela: “Heaha kou mai?” “He puupuu, he lia ka ili,” wahi a ke kanaka mai. “He mai ola wale no kena la, ina e loaa ana ia oe kela ko he Uleohiu; hoi mai kupa i ka wai wela, a inu, alaila, hamo i ko ili, o ko ola ae no ia.” O ka ai ana o keia ko, he hukahukai a he oweowe.

Ko Ewalu: He Palaniula, oia hoi, he Palani hao ka inoa, ke ole au e kuhihewa. Aole i loaa ia’u ka wehewehe ana o na kumu i loaa mai ai ka inoa o keia ko. Aka, o kona ano, he ulaula; he pakepake koi nei ai ana, ua ano like me ko ka Opukea ai ana.

Ko Eiwa: He Ainakea; o na mea nana keia ko o Kuula ma laua o Kane; no ko laua ai hamu ana i na kanaka o Honuaula, a kuakea ae la ka iwi i ka la. Oia ka mea i kapaia ai ka inoa o keia ko Ainakea, mamuli o ka hana a kela mau kanaka kolohe. O ke ano nae o keia ko, he ulaula kahakaha loloa keokeo, oloko nae o kona aina, ua like me ka ai ana o ka Opukea ke keokeo, oia iho la ke ano o keia ko.

Ko Umi: He Iliopua ka inoa o keia ko; koi nei wehewehe ana i na kumu i loaa mai ai kona inoa i kapa pono ia ai, aole i maopopo loa ia’u, nokamea, aole au i ike i ke ano oia ko.

Ko Umikumamakahi: He ko Malolo ka inoa o keia ko; ke kumu i kapaia ai o ka inoa o keia ko, pela no kekahi wahine i hanau mai i kana keiki, a lawe ia ka iewe o ua keiki la a pili malalo o kekahi puhala. O ka inoa mua nae o keia ko i kapaia ai he Puhala; a no ka ailolo ana o ua wahine la, ua kapaia ua ko la, he Malolo. O ke ano o keia ko, he uaua; pela ka oleloia mai e ka poe ike. Aole nae au i ike i keia ko. O kekahi mea i oleloia mai ai, he ko ailolo ka keia na ka poe kapili manu ke loaa ka manu mua.

Ko Umikumamalua: He ko Aweoweo keia; ua loaa keia ko ma ke kaua ana o Kamehameha me Kiwalao ma Mokuaweoaweo. No ka nui o na kanaka, a me ka nui o ka make, ua pololi lakou i ka ai, a me ka make hoi i ka wai; aka, i ka hele ana aku o Pohina me ka pu-a ko, ninau mai o Kiwalao: “Heaha ka inoa o keia ko?” Hai mai o Pohina: “He Ohia ka inoa o keia ko.” Olelo mai o Kiwalao: “E aho e kapaia ka inoa o keia ko he Aweoweo,” oia iho la ka mea i kapaia ai ka inoa o keia ko Aweoweo. O ko ia nei ano, he onionio no, ua like no me na ko i haiia ae nei. Oia iho la na wehewehe ana o keia mau ko i loaa ia’u.

RELATING TO PLANTING. NO KE KANU ANA.

O ke kanu ana o keia mau ko, aole i like me ko keia manawa a kakou e ike nei; he okoa loa no ka kanu ana. O ka oo oia wa, he puhala kekahi; ua kii ia keia oo i Kahalaoaka i kahi nui o ka uluhala. O kekahi oo e kii ia ai, he aalii; ua kii ia keia oo ma Kahikinui i kahi nui o ke aalii; a he nui aku no na oo. I ka loaa ana o keia mau oo, hoi kalai. O ke koi oia wa, he koi pohaku no, ua like no me na wehewehe ae nei mamua a kakou i lohe ai.

When these canes were first taken to be planted a hole was dug, but not as is done today. When planting at that time the dirt was simply brushed aside from the spot where you wished to plant the cane, and the seed was pushed in. That was the way of planting in the olden time. Perhaps there were other ways, but this is the way of planting which I have learned. Perhaps there are many other things but it is for you to seek them. January 31, 1872. D. K. Kamakea. Aia i ka wa e lawe mua ia ai keia mau ko e kanu, eliia ka lua, aole nae i like me keia wa. Oia wa e kanu ai he palepale wale ae no i kahi au e makemake ai e kanu, a hou aku no ke ko, pela ke kanu i ikeia iloko oia wa. Malia paha he kanu okoa ae no hoi kekahi; o ke kanu ae nei no ia i loaa ia’u; he nui aku no paha na mea i koe, na oukou no nae ia e imi aku. January 31, 1872. D. K. Kamakea.

STORY OF THE BAMBU. MOOLELO NO KA OHE.

O ka ohe, oia kekahi o na laau maikai o Hawaii nei, aole nae i like kona ano me na laau a kakou i ike iho nei, i ko lakou mau moolelo mamua; aole no hoi i like me kekahi mau laau e ae; aka, o kona ano he loloa, a he paukuku no hoi a he hakahaka oloko, a o kona lau, he liilii loloa, like me ka lau o ka ohe Kahiki a kakou e ike nei; aole nae he ulu wale mai o keia laau ma na wahi a pau; e like me na laau e ae ka ulu wale mai; aia wale no ma ke kanu ia aku e na kanaka; aka, e ninau iho paha auanei kekahi o oukou, me ka olelo ana: “Nohea la i loaa mai ai ka ohe, aia kanaka e kanu aku ai?” nolaila, i mau kumu e maopopo ai ia kakou, kahi i loaa mai ai o ka ohe, e me kana mau hana.

FIRST: WHERE THE BAMBU CAME FROM. MANAO MUA: KAHI I LOAA MAI AI KA OHE.

It is said that the bambu was brought by Hina from Kahiki. The sharpness of the bambu at that time, strange to say, was on the outside. There were two plants that she brought over; the bambu and a rush, and these were planted by the side of the door. When Maui, the grandson of Hina, saw these plants growing by the side of their door, he went to pull them; but before he could loosen them, his hands were cut by the bambu; and when his grandmother saw that his hands were lacerated, she turned the sharp edge of the bambu inward. That is what we see now, the sharp edge of the bambu is inside; therefore it is clear to us that Hina introduced the bambu here in Hawaii. Ua olelo ia, mai a Hina mai i loaa ai ka ohe, no Kahiki mai. O ka oi nae o ka ohe ia wa, aia ka mawaho. Elua nae keia mau laau ana i lawe mai ai; oia hoi ka ohe, a me ke ahuawa, a ua kanu ia keia mau laau ma ka puka o ka hale. A no ka ike ana o Maui, ka moopuna a Hina, i ka ulu o keia mau laau ma ka puka o ko lakou hale, kii aku la ia a uhuki ae la i keia mau laau; aole nae i hemo, mokumoku e kona lima i ka ohe; a ike kona kupunawahine i ka mokumoku o kona lima i ka ohe, hoihoi ae la ka o ua o Hina i ka oi o ka ohe maloko, a oia ka kakou e ike nei i ka ohe i keia manawa; aia ka oi maloko, nolaila, ua maopopo ia kakou, mai a Hina i loaa mai ai ka ohe ma Hawaii nei.

SECONDLY: THE VALUE OF THE BAMBU. MANAO ALUA: NA HANA A KA OHE.

First: the bambu is used for fishing rods; that is one way the natives here in Hawaii had of catching fish, by tying a string to the tip end of the bambu, with a hook attached on the end of the string; such a bambu is called a fishing rod. Hana mua. He makoi lawaia ia ka ohe. Oia kekahi mea, e loaa ai ka ia i na kanaka o Hawaii nei, ma ka hoopaa ia ana o ke aho, ma ka welau o ka ohe, me ka hoopaa i ka makau ma ka piko o ke kaula, a ua kapa ia o ua ohe nei, he makoi lawaia ia.

Second: as house battens; that is another use of the bambu. In the olden times small sized bambus for battens (or sticks) for thatching a house; that was one of its values. Hana Alua: He aho hale. Oia kekahi hana a ka ohe, aia i ka wa kahiko, ua kii ia na ohe liilii kupono ke hana ia i aho hale, a oia kekahi hana a ka ohe.

Hana Akolu: He pahi ka ohe na ko Hawaii nei i ka wa kahiko. Aia nae ka wa e lilo ai ka ohe i pahi, aia i ka wa e nahaha ai, oia ka wa oi o ka ohe. O kekahi hana, he mea kapala kapa ia na na wahine kuku kapa i ka wa kahiko, a hiki no i keia wa, aia i ka wawahi ia, a apanapana maikai e like me ka manao o ka loea kuku kapa, oia kekahi hana a ka ohe.

Hana Aha: Ma kona mau puna. Aia ma kona puna ua hana ia i huawai, aia nae, o ka ohe nunui ke kupono ke hana ia, oia kekahi hana a ka ohe.

Fifth: its leaves. The leaves of the bambu are used for polishing; it would put a good polish on rings; also on pipes and on wooden calabashes; such are the uses of the bambu. Hana Elima: Ma kona lau. Aia ma kona lau he mea anai komo ia, i mea e maikai ai ke komo, pela no hoi ka ipupaka, a me ka ipulaau, oia iho la na hana a ka ohe.

Eia kekahi o ka manao; no na ulu ohe kaulana. Aia ma Kuikuilaumania, i Hawaii, kekahi ulu ohe kaulana, e kokoke ana i ka wili ko o Kaupakuea, ma Hilo. Ka mea i kaulana ai oia ulu ohe, aia malaila na ohe maikai, nunui, a malaila no hoi ka ohe e kii ia ai i mea oki no ka omaka o na keiki o Hawaii, nolaila, kapa hou ia kekahi inoa oia ulu ohe, o Homaikaohe.

Eia ka lua o na ulu ohe kaulana, aia no ma Hilo i Hawaii, o Halai ka inoa oia ulu ohe kaulana. Ka mea i kaulana ai oia ulu ohe, no ka nui o ka ohe, a malaila e kii ia ai na ohe hiaku, a na kanaka o Hawaii; oia iho la na ulu ohe kaulana o Hawaii a’u i lohe ai; he mau ulu ohe kaulana hou aku no paha koe, na oukou nae hoi ia e hoike ae.

Timothy Lililea.

Ko Maui nei hoi, aia ma Koolau, i Maui Hikina, o Pohakea ka inoa oia ulu ohe, o Hinai kekahi inoa ona, he wahi kahi olona ia nae ia e na kanaka i keia manawa, aka, o ka moolelo i kaulana ai oia ulu ohe, aole i maopopo i’au, oia iho la ko Maui nei ulu ohe kaulana a’u i lohe ai.

Ma Oahu hoi, aole ulu ohe kaulana malaila.

Ko Kauai hoi, ua like no me ko Oahu, aole ulu ohe kaulana malaila. Nolaila, ua maopopo ae la ia kakou, kahi i loaa mai ai o ka ohe, oia hoi, mai a Hina mai, kahi i loaa ai, ame kana mau hana, ame na wahi ulu ohe kaulana i hai ia iho nei, oia iho la kahi mea i loaa i’au no ka moolelo o ka ohe.

Timothy Lililea.

THE COCONUT. NO KA NIU.

O ka niu, aole ia he laau kamaaina no Hawaii nei mai kinohi mai, no ka mea, aole he kanaka nana i hoike mai, aole hoi he moolelo e hoike ana i ka oiaio he laau kahiko ia mai ka hoomaka ana mai o keia mau mokupuni. A no ka nele ia mau hoike, nolaila ua manao kekahi poe no Kahiki mai ka niu.

Elua manao no ke kumu i hiki mai ai ka niu i Hawaii nei. 1. I lawe ia mai e ke kai. 2. I laweia mai e Apua ame kona kaikuaana me Aukelenuiaiku, a penei ka wehewehe ana.

I ka wa e ulu ana ka niu i Kahiki ua hele a kokoke iloko o ke kai; i ka hua ana a maloo ka hua, helelei no i loko o ke kai, a na ke kai no i lawe i na hua i haule iho ma kela wahi keia wahi, a lawe loa ia mai kekahi hua i Hawaii nei. I ka pae ana ma kahakai a komo iloko o ke one a hiki i ka wa i ulu ai a hua a ai ia ka io e kanaka, a na lakou i hoolaha ae ma na wahi a pau mai Hawaii a Kauai, a hiki i keia la. Oia moolelo ia no ka niu.

Here is the second: Being brought here by man. It is thought that Apua and his brother went to Kahiki and brought the coconut here to Hawaii, because they were sons of Kahiki who came to Hawaii, but it is not known where they first landed on Hawaii. It is thought that they first landed at Puna, because there is a place in Puna called Apua, known so to this day. That is why it is thought they first landed there. Eia ka lua. O ka lawe ia ana mai e ke kanaka. Ua manao na Apua ma no i kii i ka niu i Kahiki a lawe mai i Hawaii nei, nokamea, he mau keiki laua no Kahiki a holo mai i Hawaii nei, aole nae i hoomaopopoia ko laua wahi i pae ai o Hawaii nei i kinohi. Ua manao ia nae ua pae mua laua i Puna, no ka loaa ana o kekahi inoa ma Puna elike me ka inoa o Apua, oia inoa no a hiki i keia wa, oia ka mea i manao ia ai ua pae mua laua ilaila.

From there they came and landed at Lanai on the eastern side of the pali of Kaholo. The name of the place now is Kaneapua; it is derived from the name Apua. When they came that time they did not bring any plants, because they thought all the plants of Kahiki grew here. And because they got in trouble and were famished, that is why they went back to Kahiki for food. When they arrived at Kahiki, the canoes could not land on account of the high surf. Mailaila mai laua a pae i Lanai, ma ka aoao hikina o ka pali o Kaholo. O ka inoa i keia wa o Kaneapua ma ka inoa no o Apua i kapa ia ai. Ma ia holo ana mai nae a laua aole laua i lawe mai i na mea kanu no ka manao ua ulu na mea apau o Kahiki ianei. A no ka nui o ko laua pilikia pololi, nolaila, o ko laua hoi hou no ia i Kahiki i ka ai. I ko laua hiki ana i Kahiki, aole i pae na waa i ka aina, no ka nui o ke kai koo.

I ka holo ana, o Apua, oia no mamua maluna o ka manu o ka waa nana e nana i ka pono o ka holo ana. I ka holo ana, ua hoopiha ia na waa i ke akoakoa i mea e hoopunipuni ai. Ia lakou e lana ana, ike maila o Kaulaku i na waa, manao maila he mau waa kuai ai, nolaila manao maila ia aole e hiki ke pae iuka no ka nui o ke kai, nolaila, hoikeike maila o Kaulaku i ka maia, ike akula o Apua a kulou ihola ke poo ilalo, i aku i kanaka: “E hoikeike aku i ka puna”; hoike akula lakou he puna wanawana ulaula e like me he ili maia la o waho me ka i ana aku o Apua: “E hai aku oukou he maia ia; ua ulu, ua kupu, ua lau, ua hua, aia no i Hawaii na hua.” A lohe aku la o Kaulaku i aku la oia i kanaka: “E, ke i maila lakou la he maia ua loaa no ka ia lakou aia no i Hawaii.” Ia manawa kiloi ia maila o ka hua, o ke kumu, o ka lau, o keiki; pau maila ia lakou nei, e ia nae ua pau lakou nei i ka pololi ia wa.

Hoike hou ia mai no ke kalo; hana no lakou nei e like me ka hana mua, ua ulu, ua kupu, ua lau, ua hua, aia no i Hawaii na hua, o ka lakou la hana no ke kiloi iloko o ke kai pau no ia lakou nei i ka ohi. Pela no ka hana ana a pau na mea ia lakou nei i ka ohi ia mai; o kumu, o ka lau kau iluna o na waa. Mahope, lawe ia mai ana kekahi kumu laau loihi a ku ana i ke one, o ke kumu o ka lau. O ka inoa oia laau i Hawaii nei he halapepe. A ike aku la o Apua, kena ae la ia i kanaka e kukulu i kekahi kumu laau nui me na lala no e like me ka niu, iluna o na waa. I aku la lakou nei he niu ia, ua kupu, ua ulu, ua lau, ua hua aia no i Hawaii. No ka lakou nei olelo ana aku pela, ke kiloi ia maila no ia a loaa aku la ia lakou nei, kau mai la iluna o na waa. O ka hua o ka lakou nei laau o ka hoopunipuni ana, he puna; ua hana ia a me he hua niu ’la. Hele a piha na waa i na mea ai, o kumu o ka lau, ku mai i Hawaii nei.

I ka hoi ana mai pae no i Puna; ilaila kahi i hoolei ia ai na mea a pau. A kanu ia ka niu ilaila ma Kahaualea nae a me Kalapana kahi i hooulu ia ’i ka niu o Hawaii nei, a mai laila ae hoolaha ia ma na wahi apau o Hawaii nei. Oia na kumu i manao ia ’i pela, i hiki mai ai ka niu i Hawaii nei. Oia hoi ka lawe ana mai a ke kai, a me Apua laua o Aukelenuiaiku.

Pau ia. E imi kakou i ka waiwai o ke kumu o ka niu, ka hua, ka pulu, ka iwi, ka io, ka lau, a me ka niau.

1. Ka waiwai o ke kino o ka Niu i ka wa kahiko. Ua hana ia ke kino o ka niu i pahu hula i ka wa kahiko, ua olelo ia he keu ia o ka pahu kani. I ka hana ana, ua kalai ia no a maikai loa. O ke pani i hana ia’i ma na poo, he ili kala, a me ka ili mano; ua hana ia no a maikai loa.

Another value: It was used for house building. It was used for the houses of chiefs in the olden times, and often helped in the construction of large houses of the people and the chiefs. They were used for door posts, posts for the gates of pens confining animals, hat blocks for the women, even to this time. They are also used for a bowl in which to pound noni, hili, coffee, etc. Eia kekahi. O ka hana ia ana i laau hale. O ia laau no ka laau hale o na ’lii i ka wa kahiko, a paa na hale nui o na kanaka a me na ’lii, oia no ka pani puka kikiki, he mea pou puka pa holoholona, he mea pahu papale na ka wahine, a hiki mai no i keia wa, he pahu kui noni, kui hili, kui kope a pela aku.

This tree is large and tall, though some are short. Its leaves are unlike those of other trees growing here. The leaves grow in a bunch in one place; their narrow lanceolate segments project in parallel lines. The fruit comes out of the body, sprouting out amid the hollow of the leaves. When the fruits first come out they can not be detected, for they are [encased] in wrappers; when the wrappers are broken through, then [the cluster of flowers] would be seen. When the flowers fall off, then the fruit [in a cluster] would be noticed hanging down. Its meat is very palatable. O ke ano o keia laau he nunui, he loloa, he pokopoko no hoi kekahi. O kona mau lala aole i like me ko kekahi mau laau e ae e ulu nei. O ka ulu ana o na lala he ulu pupupu no i kahi hookahi, o kona lau he manamana; o kahi e puka ae ai o ka hua, mai loko ae no o ke kino a puka ae ma na poaeae o na lala. O ka hua, aole i ike ia i ka wa e puka ae ai, ua paa i ka wahi ia, aia a nahae ae ka wahi, alaila, ike ia aku na pua. A pau na pua i ka helelei, alaila ike ia aku na hua i ka oloolo mai. O kona io he ono loa.

Ke ano o ka hua. Ke ano o ka hua he hua poepoe. Aole nae i poepoe elike me ke uliuliu ka poepoe, aka, he kihikihi o waho, he omuomuo aku o lalo. Oia kona ano. O ka io aia iloko, aia a ihi ia ka pulu, a wahi ia ae ka iwi, alaila loaa ka io ua keokeo me he hau la no ke kuahiwi. A maloko o laila he loko wai. Ekolu ona maka; elua maka ike ole, hookahi maka e puka ai ka wai.

2. E imi i ka waiwai o ka pulu. Ua hana ia ka pulu i kaula. Elua ano o ke kaula i hana ia ia wa; he kaula hili palaha, he kaula hilo maoli. O ke kaula hili palaha, ua hana ia i lanalana waa, i kaula pahee a me kekahi hana e ae no e pili ana no ia kaula. Ina e kuai ia, ua loaa no ke kala, oia hoi he kanaha anana, elima kala.

The twine regularly twisted. This was used for making netting for calabashes, and for fishing lines. There were many kinds of network of strings made in the olden times for the chiefs, and so forth; but if the calabash netting were to be sold for money, one, two, three or four dollars could be secured for each calabash netting. How valuable! Another thing: door mats for wooden houses of the white men were made of husks. That is the value of the husk. O ke kaula hilo maoli ia. O kona waiwai he koko, he aho lawaia. He nui na ano koko e hana ia ai na na ’lii i ka wa kahiko, a pela aku, aka, ina e makemake ia ke koko e kuai i ke kala, ua loaa elua, ekolu, eha kala no ke koko aha; waiwai no! O kekahi, ua hanaia i mea hehi wawae ma ka puka o na hale laau o na haole i keia wa. Oia ka waiwai no ka pulu.

3. The value of the shell. Here are the uses of the shell: as calabashes, fish bowls, awa cups, hula calabashes, rings, tobacco containers, spoons, bowls for pounding bait, and water cups. 3. Ka waiwai o ka iwi. Eia ka waiwai o ka iwi. He umeke, he ipukai, apu awa, puniu hula, komo lima, poho paka, he puna, he poho kui palu, he kiaha wai.

4. The value of the meat. Here are some of the uses of the meat: the meat of the coconut is palatable; when it is scraped until a large bowl is filled and strained, it looks like milk; cook the potatoes and, when done, clean and mash, and mix with the milk of the coconut; when it is eaten it is exceedingly palatable; that is called the poi palau. It is also mixed with raw taro and baked in the imu. It must be tightly bundled so as not to flow in the imu (oven). When it is eaten it tastes like pork cooked under ground. This is called kulolo. 4. Ka waiwai o ka io. Eia ka waiwai o ka io. He mea ono ka io o ka niu, ke wawahi ia i piha ke poi nui, kanana a maikai me he waiu la ke ano; a kalua ka uala a moa, alaila, lomi pu me ka niu a wali, i ka ai ana aku, aole o kana mai o ka ono, a kapa ia kona inoa, he poi palau. O kekahi, he hui ia me ke kalo maka, kalua i ka imu a moa me ka wahi ia a paa loa i ole e kahe iloko o ka imu. I ka ai ana aku ua like me ka puaa hoolua ka ono. Ua kapa ia kona inoa he kulolo.

5. The value of the leaf. In the olden time here in Hawaii the leaves of the coconut were used for making mats, skirts, hats, fans, and fishing baskets, cover for lanai of houses, and in thatching for houses. It is said that a man once used a coconut leaf with which to jump from a coconut tree into the sea. 5. Ka waiwai o ka lau. I kinohi i ka wa naaupo o Hawaii nei, ua hana ia ka lau o ke niu i moena, i pa-u, i papale, i peahi, i eke lawaia, i mea lanai hale, a he mea kukulu hale. Ua olelo ia me ka lau niu i lele ai kekahi kanaka mai luna aku o ke kumu niu a haule iloko o ke kai.

6. No ka aila. He aila kekahi waiwai o ka niu. Penei ka hana ana. I ka manawa opiopio o ka niu oia ka wa kupono e hana ai i ka aila. I ka hana ana halihali aku ke kanaka i ka pahu a kukulu ma ke kumu, malalo pono o kahi e kau ana o ka hua o ka niu, alaila kii aku o ka hua opiopio, ooki ae i ka muo, alaila kulu aku ka wai a loko o ka pahu, a pau ia, lawe hou aku ana ma ia kumu aku ana, pela no e hana mau ai a piha ka pahu, alaila hoihoi i ka hale e hana ai a lilo i aila. I ka puhi ana ua like me ka aila o ke kohola ka aa maikai. He hamo lauoho kekahi hana.

7. Ka waiwai o ka niau. Ua hana ia ka niau ma Hawaii nei i ka wa kahiko a maikai loa, he mea manai kukui, he mea niau kahili i haku ia me ka hulu moa, palahu, a me ka hulu manu e ae no na ’lii. Ua hana ia nohoi i mea kahili lepo no luna o na moku, a me loko no hoi o na hale moe o kanaka. He mea hula puili no ka wa kahiko. Ua hana ia no hoi i mea pahele aama.

Such is the whole story concerning the coconut which was sought with much weariness. [Kauwenaole.] O ia ka moolelo e pili ana i na mea a pau o ka niu, i imi ia me ka luhi. [Kauwenaole.]

The coconut is one of the tallest trees growing down in Lahaina. This is how the coconut was obtained: it was brought here by a man with very long bones, named Kane. He came from the border of Kahiki and brought it with him. O ka niu, oia no kekahi laau loihi e ku nei makai o Lahaina. O ke kumu i loaa mai ai ka niu, ua lawe ia mai e kekahi kanaka iwi loihi, o Kane ka inoa. No kukulu o Kahiki mai oia, a nana no i lawe mai.

This is how Kane brought the coconut: formerly it was short, about one yard. When it was planted it was attended by much labor. A man could reach for the fruit with his hand without climbing. But here is the strange thing: when a certain chief wanted coconut he ordered his servant to climb for some. When the servant reached for the coconut the tree lengthened and grew taller. He was surprised at this lengthening of the tree, so he climbed up. The tree grew taller until it was one hundred fathoms high; so he descended and went to the house of his master. The master asked him: “How about the coconuts?” “I did not get any; to be sure it is only low, but when I started to climb it grew very high.” The chief asked: “Then you did not meet Kane, the owner of the coconut?” He said he had not. The chief answered: “That is the reason you did not get any.” It was a famous saying among the children of that time that you can not get the coconuts of Kane. That was the queer thing about this coconut tree. Penei ke ano o ka lawe ana mai o Kane i ka niu. I ka wa mamua he pokole ua like me ka iwilei hookahi. I ka wa i kanu ia’i ua nui ka hana ana. Ua hiki no i ke kanaka ke lalau aku me ka lima, me ka pii ole ae iluna. Eia ka mea kupanaha, i ka wa i ono ai kekahi alii i ka niu, kena aku oia i kona kahu e pii aku i ka niu. I ka wa i lalau ae ai ka lima, o ka wa no ia i pii ae ai ka niu a loihi. Haohao ihola ia i ke kumu o ka pii ana o ka niu, hookokoke aku oia. O ka wa noia e pii hou ae ai a hiki i ka hanele anana, a hoi ihola oia ilalo hele aku oia a hiki i ka hale o kona haku. Ninau mai la oia ia ianei: “Pehea aku nei ka hoi ka niu?” “Aole i loaa he uuku wale no hoi, i pii ae ko’u hana, o ka pakela loihi aku ia.” Ninau mai ke alii: “Aole ka paha i halawai oe me Kane, ka mea nana ka niu?” Hoole aku oia. I maila oia, “O ia no ke kumu nui o ko nele ana.” A he mea kaulana no ia i ka waha o na keiki oia wa, ua pane ae lakou penei: “Aole e loaa na niu a Kane ia oe.” A pela iho la ke ano eepa o keia laau he niu.

Here are the values of the coconut: its fruit is very palatable; it is made into sweet potato pudding, taro pudding or starch pudding. That was the way the old people used it. It was, however, kapu; only men could eat it. Coconuts were also offered in temples so that the gods might be propitiated. Eia na mea waiwai o keia laau o ka niu. He ono loa kona hua, ua hana koele palau ia, a kulolo paha, a i ole ia he haupia. Pela ka hana ana o ka poe kahiko, he kapu nae, na ke kane wale no e ai. Ua kau ia no kekahi niu maluna o ka heiau i mea e maliu mai ai ke ’kua.

Another benefit was: its shell when made into calabashes for the chiefs, as also awa cups. These are the principal values of this tree. I am not proficient on this subject. There is much difficulty attending the search for its origin, and this is what I have ascertained. If any person knows anything further, he had better reveal it to the public. Sema. O kekahi waiwai ua hana ia kona iwi i umeke ai na na ’lii, a he apuawa kekahi. O ia iho la ka waiwai nui o keia laau. Aole no wau i makaukau no keia kumu manao. He nui no ka paakiki o ka imi ana i ke kumu o ka loaa ana mai, a o ka’u wahi mea no ia i loaa. Ina ua lohe kekahi poe, ua pono no ke hai ae imua o ke akea. Sema.

THE BANANA FIELD OF KAHUOI AND OTHER FAMOUS PLACES. NO KA E-A MAIA A KAHUOI, A ME NA WAHI PANA.

O ke ano o keia e-a maia, he e-a maia nui no, o kona loa, ua ano like no me ka laula, he huinaha like nae kona ano; aka, ina makemake ke kanaka e hele e makaikai, e hele me kekahi kamaaina. Aole no e puni ana, no ka mea, he huhewa ka hele ana, hookahi wale no mea e puni ai ia oe e ka malihini kela e-a maia, o ko hoailona i mau hoailona nau, o ka nui nae o na hoailona au e makemake ai e hoailona, i eha hoailona, alaila, hele oe e ka mea e makemake ana e makaikai, a ma kekahi aoao mai, alaila, hoomaka oe e hele mai, i kou hele ana, mai alawa kou maka ma-o a ma-o, e pono hele no imua, alaila, e puni ana ia oe, oia iho la ke ano o keia e-a maia, he puni ole i ka mea hookuli ke a’oa’o ia.

Ka mea nana keia e-a maia. O ka mea nana keia e-a maia, na ka mea no i hai ia ae nei maluna, oia hoi o Kahuoi. O kahi i hele mai ai o keia kanaka, mai Hawaii mai no ia, a no ka nui o ke paonioni o Kahuoi me kona mau makua, oia hoi o Kauahua laua me Heana. O Kauahua ka makuakane o Heana ka makuahine; ke kumu o keia paonioni ona me kona mau makua no ka molowa o keia keiki i ka mahiai, ua a’o mau aku ka makuakane i keiki e hele i ka mahiai, aole nae he maliu mai o ke keiki i ka ka makua ao aku, nolaila, kupu ka manao iloko o ka makuakane, a kipaku i kana keiki, a i ka hele ana o keia keiki, hiki oia ma ka aekai ike oia i kekahi waa e holo ana. Ninau aku ia i ke kanaka oluna o ua waa nei: “He waa e holo ana i hea?” Hai mai o Kilua: “He waa e holo ana i Maui.” Olelo aku o Kahuoi: “E aho la hoi owau kekahi e holo pu me oukou?” Ae mai no ua kanaka nei; i ko lakou hoomaka ana mai e holo, a kaalo ana ka waa o laua nei ma ka lae kiu ulua, o Alau ka inoa oia wahi moku, a i ko lakou hiki ana malaila, ninau aku o Kahuoi ia Kilua: “E, ihea ka ihu o ka waa?” Hai mai o Kilua: “I Hamoa ka ihu o ka waa,” nee aku la o Kahuoi a ma Kainaliu, lilo aku la ka hoe ia Kilua. Ia lakou nei nae e hoe ana, ku ana keia nalu mahope o lakou; olelo aku la o Kahuoi ia Kilua: “E Kilua e, i ke poi ka waa;” o ka pae mai la noia o ka waa o lakou nei, a kau ana i kela awa i hai ia ae nei maluna. O ko Kahuoi hele aku la noia a noho ma Keakamanu no ka lawa kupono ole o ka ai ia ia, hoomaka keia e hele hiki i kona wahi i makemake ai e noho, noho keia mauka pono o Waiohonu, i ko ianei noho ana malaila, kupu mai la ka manao iloko ona e kanu i maia nana, no kona ike ana iho i ka maia e ulu ana, oia iho la keia e-a mai a kakou i lohe iho nei.

I ko ianei kanu ana, lohe oia i ka leo o kekahi manu, he paio ka inoa, e i mai ana: “He wahi maikai kena ke kanu oe, alaila, e kaulana ana kena e-a maia au.” I ka wa olelo paha ia o ka manu. I ko ianei kanu ana a ulu, a ike keia i ke ano ulu maikai o ka e-a maia a ia nei, o ko ia nei kukulu iho la noia i hale nona, he hale laumaia no ka hale ana i ako ai, kanu keia i ke ko, ke kalo, ia mea aku ia mea aku.

WHEN THE BANANAS CAME INTO BEARING AND WHO FIRST ATE THEM. KA HUA ANA O KA MAIA KA MEA NANA I AI E MAMUA.

I ko ia nei nana i ka e-a maia a ia nei, ike aku la keia i ka palaku o ka maia a ianei ame na mea kanu no a pau, ke ko, ua moe a ua ala mai, i ko ianei makaikai ana mao a maanei, ike aku la keia i kekahi kanaka e uhaki ana i ka maia a ianei, o ko ianei pane aku la no ia:

“O Kinikuapuu ka ka mea nana i ai ka e-a maia a Kahuoi.” Pane mai o Kinikuapuu: “Na’u la hoi i ai kau e-a maia, ka hikina a ka la pumehana ai o Ieiea o Poopalu o na lawaia o Makalii.” O ka ai wale no ka Kinikuapuu i ka maia, na keia mau kanaka ka maona ana, no ka mea o keia mau kanaka, he mau kupua no laua, oia hoi na lawaia ae nei a Makalii. O keia kanaka o Kinikuapuu, no Kauai mai no ia, ua hele mai oia me keia mau lawaia a pae ma Oahu, a mai Oahu mai, a pae ma Maui nei ma Kaupo nae kona pae ana. I kona hoomaka ana e hele mai Kaupo aku, hiki ma keia wahi i haiia ae nei maluna. I ka wa a laua nei e noho ana, noho aikane iho la laua nei me ka oluolu o ka noho ana, ua nui ka ai, ka maia no hoi.

THE FAMINE AT THE SEASHORE. NO KA WI ANA O KAI.

Then the woman said: “Will you then be a husband to me, and let me be your wife? Because I lost my husband a few weeks ago.” Then they lived as husband and wife.

Aia makai o Waiohonu, kokoke ma Hana, ma Maui nei, ua nui loa ka wi, a ua pilikia na keiki, na kane, a me na wahine, ua hiki loa aku keia wi a hiki ma kahi o ke konohiki e noho ana, a ua nui ka pilikia o ke konohiki no ka nui o ka wi, a mahope mai, kupu ka manao iloko o kekahi wahine kane make e hele i ka imi ai na lakou. Pane aku keia wahine i na makuahonowai ona, oia hoi na makua o ke kane: “E hele au i ka imi aweu na kakou, e hoomakaukau olua i mau wahi wahie. E kali nae olua ia’u a i po keia la ia’u, alaila manao ae olua, ua make au.” O ko ia nei hele aku la noia e huli aweu na lakou nei. Pii keia ma kahawai, i ko ia nei pii ana aole loaa iki ia ia nei kau wahi ai, ua pau no i ka poe pii mua. O ko ia nei pii wale aku la no ia a hiki wale i ka laau loloa, loaa ia ia nei ke aweu, aole i hiki loa aku ka poe imi ai i uka loa, o ko ia nei uhuki iho la no ia a ku ka paila, hana ka haawe, pii hou aku la no keia, o ko ianei pii aku la noia ma kahawai, ike aku la oia i ke ko e moe ana a ala mai, a me ka maia ua hele a kapule. O ko ia nei awiwi aku la no ia me ka manao e uhaki la a ku ka pu-a, alaila la hoi, lohe ana o Kahuoi i ka uina o ke ko a me ka halulu o ke kumu o ka maia i ke pahu ilalo, hoomaka mai la o Kahuoi e hele mai e hakilo, a ike oia i keia wahine maikai. I ka ike ana o ua wahine nei i keia kanaka, ia manawa kupu mai la ka manao makau iloko o ua wahine nei, a pane aku la i ua kanaka nei: “Ina nau keia e-a maia, a me keia ko, alaila, ke mihi aku nei au i kuu hewa imua ou.” Pane mai la o Kahuoi me ka olelo mai: “He hewa auanei kahi oia i ka mea ai, o ka make ai paha ia la ke imi ’la i kahi e loaa ai o ka ai.” A no ke ano oluolu o ua kanaka nei, pane aku ua wahine nei: “He wahine no nae paha kau?” Pane mai kela: “Aole a’u wahine, i hele hookahi mai au mai ko’u aina mai, no ka uluhua o ko’u mau makua i kuu mahiai ole, nolaila, kipaku ia mai au a loaa ko’u wahi e noho ai oia keia, a launa iho la me oe.” Olelo aku ua wahine nei: “E aho hoi ha i kane oe na’u i wahine au nau, nokamea, o ka’u kane ua make iho nei iloko o keia mau pule aku nei i hala.” Noho iho la laua nei he kane a he wahine.

CONCERNING THE BIRTH OF THEIR CHILDREN. KA HANAU ANA O KA LAUA MAU KEIKI.

Ia laua nei e noho pu ana, hanau mai la na laua nei he keiki, a kapaia ka inoa o ua keiki nei o Awahua, he keiki kane, a mahope mai no ona, hanau mai he kaikamahine kapaia ka inoa o ua kaikamahine nei o ka Ae-a. Ka inoa o keia mau keiki mamuli wale no o ke kapaia ana o ka inoa o ko laua makuakane, aole ma ka inoa o ka makuahine. Ia lakou nei e noho ana ilaila nunui ae la ua mau keiki nei. Hoomaka na makua e hele i ka mahiai, a hoomaka no hoi na keiki e hele i ka eli auwai; i ko laua nei eli ana i auwai, noha e ka auwai a ke kaikuahine, o ka lilo mai la noia o ke kaikuahine, me ka ike ole mai o ke kaikunane. I ke kaikunane nae e nanea ana i ka eli i kana auwai, i alawa ae ka hana, aole ke kaikuahine, o ka hoomaka mai la no ia o ke kaikunane e huli me ka manao e loaa koke mai la. Ike mai la ke kaikunane i ke kaikuahine i Paliakoae, o ka wa noia o ke kaikunane i alualu mai ai mahope ona; hiki ke kaikunane i Paliakoae hiki ke kaikuahine i Waiailio, a pela laua i hele alualu wale mai ai a hiki wale i ka lilo loa ana o ke kaikuahine i ka moana. Ia manawa, e kiloi ae ana ke kaikuahine i ka lei palaoa a kau ma kahakai, o ka inoa oia wahi o Waioaoaku, oia mau no a hiki wale i keia wa. Hoomaka hoi ke kaikunane e lilo mai, ike e oia i ka lei palaoa o ke kaikuahine e kau ana, o ke kiloi aku la no ia i ka malo Puakai, a waiho pu me ka lei palaoa o ke kaikuahine; o ko laua nei lilo mai la no ia a pae ke kaikuahine ma Honuaula i Maui nei; o ke kaikunane hoi, pae ma Puuloa, a male ke kaikunane ia Halawa, o ke kaikuahine hoi, mare ia Kahimanini ma Maui nei no.

THE PARENTS WONDERED. KA HAOHAO ANA O NA MAKUA.

While the parents were at their work cultivating, the father thought of the children, and said to the mother: “Go and see to our children.” As the mother went along and called out, there was no response from them. She hunted here and there in the banana field, but couldn’t find them. Then she raised her voice in wailing at the loss of their children, and chanted this chant: A ia i ka wa o na makua e nana ana i ka laua hana, oia ka mahiai, haupu ka makuakane o olelo aku i ka wahine: “E hele aku oe e nana i na keiki a kaua.” I ka hele ana o ka wahine a kahea aku, aole o laua nei pane iki mai. Huli iho la kela mao a maanei o ka e-a maia, aole nae he loaa iki. O ka wa no ia o ka makuahine i uwe kaukau aku ai i ka nalowale honua ana o ka laua mau keiki. A haku aku la oia i kekahi mele, penei:

Beloved is the great noisy water of the country, Swirling along as it strikes Kukuikee; Divided is the water as it descends the face of the cliff, Pounding and foaming is the water at Kauamanu, etc. Aloha ka wai alelo nui o ka aina, Hu-ai ka paena a ka wai i Kuikuikee Iho mahele lua ka wai i ke alo o ka pali, Ke ku-i kea ka wai i Kauamanu, a pela aku.

A pau ko ia nei uwe ana no ka ia nei mau keiki, lohe mai la o Kahuoi a olelo mai: “He aha keia au e uwe helu nei?” Pane aku ka wahine: “He aha mai ka hoi kau, o na keiki a kaua ua lilo i ka wai.” Pane mai ke kane: “Mai manao oe ia mea, ua lilo aku la no i na kupuna;” kapaia nae ka inoa o na auwai a laua nei i eli ai o Waiohonu, oia ka inoa o ka auwai o ke kaikunane, o Kahawaikukae hoi oia ka inoa o ka auwai a ke kaikuahine.

D. K. Kanakea.

He nui aku no nae; oia iho la nae ke ano o keia e-a maia ame na mea pana. Aia ma ka aoao hikina o ua e-a maia nei, he pohaku nui, ua kapaia ka inoa o ua pohaku nei o Pohakuhaele. O ke kuleana o ka mea i kapaia ai o ka inoa o keia pohaku mamuli no o ke kaihele mau ia ana o ka mea a kakou i lohe mau iho nei, oia na Piikea i lawe mai mai Hawaii mai a waiho ia malaila, a hiki i keia manawa ma ka akau ponoi o ka e-a maia, na ko Piimaiwaa a hiki no i keia manawa, he nui aku no nae na wahi i laha ai keia e-a maia; ua laha kekahi ma Hawaii, aole nae i loaa ia’u kona wehewehe ana. Ma Oahu kekahi, ma Kauai no hoi kekahi, oia ka e-a maia piipii a Kaualehu, o na wehewehe ana nae a keia poe, aole i loaa ia’u. Ma ka’u e-a maia no i ike oia no ka mea i haiia mai e ka poe kahiko; aole hoi oia wale no, ua manao ia ua loaa mai keia maia mai Ahuimaiaapakanaloa mai, mai Kahiki mai oia na kaikunane o Pele, malaila mai paha i loaa mai ai keia maia a Kahuoi, a i ole ia nana iho no paha.

D. K. Kanakea.

THE STONE ADZE. NO KE KOI PAHOA.

O ke koi pahoa, he pohaku keia i hana ia i koi; oia ke koi o ka manawa kahiko o ke au i hala aku nei o ka wa o na kupuna o kakou, me ka noiau ame ka hana malie loa ka mea e pono ai keia koi ke hana, ina he hana ia, e anaanai me kekahi mea e ae a palahalaha, a o mua o ka maka o ua koi ’la; e hoa iho o mua e like me ka hana ia ana o ke koikahi a ka haole.

CONCERNING THE HANDLE TO TIE TO. NO KA LAAU E PAA AI UA KOI LA.

The handle is an important part; any kind of wood would not do. Look for a piece of wood with a crook at the end to which the adze would fit. Peel off the bark, leaving the wood. Then shape it nicely and flat enough to fit the stone, care being taken to try it on the stone often to get a good fit. When the wood fits the stone, the work is done. O ka laau kekahi mea nui aole ma ke pono laau, e nana i laau kekee ma kekahi welau e kupono ana i ke koi pahoa, e maihi i ka ili apau o waho, a koe iho ka iho o loko; alaila kalai a maikai a palahalaha pono e kupono ana i ka pohaku me ka hoohalike aku o ka hana ana o ua laau la me ke kii o ke koi. Ina e like ana alaila ua kupono ka laau me ka pohaku.

CONCERNING THE TWINE WITH WHICH TO TIE IT. NO KE KAULA E PAA AI.

G. H. D. Kalua.

O na kaula a’u e hai aku ai, elua ano kaula i hilo ia, he olona me ka aha, oia hoi ka puluniu. He olona wale no i hilo. O ka loa o keia mau kaula ma kahi o ka elua anana ka loihi ame kekahi o keia mau kaula e hauhoa ai a paa. O ka nui aole i loaa, aka ma kahi mea i loaa ia’u ka’u e hai aku ai.

G. H. D. Kalua.

HISTORY OF THE AWA. MOOLELO NO KA AWA.

This plant is plentiful in Hawaii nei, and perhaps in other lands also; it is large underneath, and it has branches which are jointed like the sugar-cane; it has large leaves, though there are some with small leaves. He laau nui keia ma Hawaii nei ame na aina e ae no paha, o kona ano he nui olalo a he mau lala maluna, he punapuna no hoi e like me ke ko, a he lau nunui a he lau lii no hoi kekahi.

KAHI I LOAA MAI AI KA AWA.

Ua olelo ia no Kahiki mai keia laau, na Oilikukaheana i lawe mai he mau laau lawaia keia nana. I kona holo ana mai a pae ma Kauai, ike oia i ka wahine maikai o Kamaile, o ka hoowahine iho la no ia, a malama ia ua mau laau nei e Kamaile, a mahope kiola ia e Kamaile a ku ma Waialeale, o kekahi hoi haule a loaa ia Moikeha, a lawe ia mai e Moikeha mai Kauai mai, me kona ike ole i ke ano oia laau, lawe ia mai a kanu ia ma Halawa, ma Oahu. A ike o Moikeha i ka ulu ana o ua laau nei, holo keia hai aku i ka mea nana ka laau, oia hoi o Oilikukaheana, hai mai ia he paholei ka inoa. Noho o Moikeha a ulu ua laau nei a nui, no ka pohihihi iaia o ka inoa hele oia ia Ewa, oiai e noho kaawale ana o Ewa me Halawa, aole no hoi e ike wale ia o Halawa, oia ka mea i olelo ia ai: “Ike ole ia aku Halawa la; Aina i ka mole o Ewa la,” a pela aku.

He went to Ewa, and she told him to go and get the plant. So he went for some, and found that the roots had grown large. So he pulled up the plants, roots and leaves, and brought them to Ewa. Ewa said: “Let me first eat of this plant, and should I die, do not plant it, for it would be valueless; but should I not die, then we will be rich.” When Ewa ate it she became drunk and was intoxicated all day. When she awoke she called the plant “awa”; from thence forward this plant was called awa, the awa of Kaumakaeha, the chief. There are many other places mentioned as to where awa came from. It is said that birds brought it and planted it in the forests of Puna, Hawaii. Others say that a son of Hiilei brought it. But this is what I have been told by friends as to the origin of the awa. O ko ia nei hele aku la no ia ia Ewa, o ko Ewa olelo mai la no ia e kii i ua laau nei. O ko ia nei kii aku la no ia ua kolo ke a-a, ko ianei huhuki mai la no ia o ke kumu o ka lau, ku ana imua o Ewa, a olelo aku o Ewa: “E ai mua au i keia laau a i make au, alaila, mai kanu oe aohe waiwai, aka ina aole au e make, alaila, waiwai kaua.” I ka ai ana a ua o Ewa, ona iho la ia a po ka la, ala mai la ia a kapa mai la i ka inoa he awa, mailaila mai ke kapaia ana o keia lau he awa, o ka awa a Kaumakaeha, ke ’lii. He nui aku no na wahi i olelo ia no kahi i loaa mai ai ka awa; ua olelo ia he mau manu ka mea nana i lawe mai a kanu ia ma ka nahelehele o Puna, ma Hawaii. O kekahi, he keiki ponoi no na Hiilei, o na wahi wehewehe no ia i loaa ia’u no kahi i loaa ai ka awa, mai na hoa mai.

HOW IT IS PROPAGATED. O KONA WAHI E ULU AI.

Ua olelo ia o kona wahi e ulu ai oia ka aka, oia hoi ka lala, aia a kakiwi ia a kaomi ia me ka pohaku, a kolo ke a-a, alaila lawe e kanu i kau wahi e makemake ai, a o kekahi i ka wa e ka ia ai ka awa oia hoi ka uhuki ana, poke ae no i ka lala a hoolei iho iloko o ka lua o ka puawa i huhuki ia ae ai, a kanu apaa, a omaka ae, ua kapaia ua omaka he nihopuaa, alaila lawe e kanu. O ke kanu ana a’u i ike he like me ke kanu ana o ke ko.

NAMES OF VARIOUS AWA. NA INOA O NA AWA.

Papa, Makea, Mokihana: these have white branches and large leaves. Should the Papa be planted it would produce Papa and the root Moi; these have black skin on their branches. There is also the awa root Hiwa. These are the principal kinds that I have learned of. VALUE OF AWA ROOT, THE PART FROM WHICH THE BRANCHES SPROUT. Papa, makea, mokihana; he keokeo ko lakou mau lala, he nunui ka lau. A ina e kanu ia ka papa, puka mai he papa ame ka puawa moi, he eleele ka ili o waho o kona mau lala. He puawa hiwa, na puawa ano nui iho la no ia i loaa ia’u.

Ka waiwai o ka puawa; oia hoi kahi i ulu mai ai na lala. He nui na waiwai o keia mea i ka wa kahiko, he mea kuai nui ia e na kanaka, i mea inu, i mea lapaau mai. Penei e hana ai ina he mea mai, o ka laau ihola no keia ame ka puaa hiwa, i loaa ka pu-pu o ka awa; e mama a loko o ke kanoa, a nui a hoka, oia ke kalana ana ae i na oka awa oloko, apau ia hoo-hee aku iloko o na apu, alaila, pule aku ke kahuna i na aumakua a pi aku i kekahi awa no lakou, o ka wala aku la no ia, hoonuu mai na poke puaa ae, hoonoenoe keia i ka po, loaa ka mea e kunewa ai i ke ao. Pela no hoi ka poe hoonohonoho akua, ina e hoi mai ke akua a noho iluna kena koke i awa i ai na ke akua; o ka mama iho la no ia o ka awa inu aku la apau, pela aku ana no, hele ia a ukolekole, nana aku oe makole launa ole, ka mea hoi i olelo ia:

“Makole! Makole! Akahi hele i kai o Piheka, heaha ka ai e ai ai, he awa.”

Pela no hoi, ina ua hewa oe i kou akua me kahi huluhulu awa e kala ai i ka hewa, alaila na ka huhu o ke akua, pela no hoi ina he komo hale aole e haule kahi huluhulu awa, hele ia a me he kanaka ala i hamo ia owaho o ka ili i ka poi ka hele a nakakaka, ka ka poe inu awa mea makemake loa ihola ia, i hele ia a: “Hapala ke ke-a, na ka ele ka ai.”

Again, if one has sworn not to talk to another, and later they wish to make up, they must use some awa root. There are other things where awa root is needed and used. Another thing, it is not proper to eat food before drinking the awa; drink the awa first, then eat the food; then one becomes intoxicated. A o kekahi; ina ua hoohiki kekahi me kekahi aole laua e ike, aia a makemake laua e ike, me ka puawa alaila ike, ame ke kahi mau mea e ae no, me kahi huluhulu awa no e pono ai. Eia kekahi, aole e pono e ai e mamua o ka wa e inu ai i ka awa, o ona ole ka oia, a pau ka awa i ka inu alaila ai ka ai, alaila ona.

Awa root is one of the valuable things sold in our kingdom. You can see the quarters disappearing frequently evening after evening, to secure that which would cause profound sleep at night. O ka puawa nohoi kekahi mea waiwai e kuai ia nei ma ko kakou aupuni nei. Nana aku oe o ka oiliili mau no ia o na wahi hapaha, i kela ahiahi keia ahiahi, i loaa ka mea hoomoemoe o ka po.

THE VALUE OF THE LEAVES. KA WAIWAI O KA LAU.

The leaves are large and flat, somewhat like those of other plants. Here is the value: when one is sick, spread the leaves underneath and lay the patient on them, and the illness will disappear, provided it is such as can be cured by that medicine. O ka lau he palahalaha nunui, ane like no me kekahi mau laau e ae, eia ka waiwai o ua lau nei; aia a hiki i ka wa mai, haliilii ia ka lau malalo alaila moe iho maluna, he ola no i na no o ka mai kupono ia laau.

PLACES FAMOUS ON ACCOUNT OF THIS PLANT. NA WAHI PANA NO KEIA LAAU.

At Kamaile, Kauai; at Halawa, Oahu; at Maui are the awa roots of Eleio, but I do not know where they grow; at Puna, Hawaii, if I mistake not; whereat on Molokai, I do not know. Another famous place is Hakipuu, Oahu, at a place called Hena; there is located a stone awa container and a stone awa cup. A man named Kapuna went there and drank some awa; and when he came home he was drunk and went to sleep, and died from the intoxication of the awa; and where he died there appeared two ridges; the ridges were joined at some place; those were the legs; there is also a small hill at the place; that was the head of the man. That place is known as Kapuna; this place is mauka of Hakipuu, Oahu. This place is also called Hena, where the awa is noted for its intoxicating quality. Aia ma Kamaile i Kauai, ma Halawa i Oahu, ma Maui nei o na puawa a Eleio, aole nae au i ike i kahi i ulu ai; ma Hawaii, Puna, ke ole nae au e kuhihewa, ko Molokai aole i maopopo ia’u. Aia no ia wahi pana ma Hakipuu, ma Oahu, o Hena ka inoa, aia no malaila he kanoa pohaku, he apu pohaku, a i ka hele ana o kekahi kanaka, o Kapuna kona inoa, a inu i ka awa, a i kona hoi ana, ona ia a moe a make loa i ka ona o ka awa, a i kona make ana malaila, kualapa ihola malaila elua kualapa ua hui ma kekahi wahi; oia ka na uha, a he puu uuku kahi malaila, a oia ka ke poo o ua kanaka nei; kapa ia ia wahi o Kapuna, aia ma uka o Hakipuu i Oahu. Kapaia ai keia wahi o Hena, kahi o ka awa ona.

This is what I have gleaned from friends through inquiry. John Mana. O kahi mea iho la no ia i loaa ia’u, ame ka ninaninau ana aku i na hoa. John Mana.

BUILDING CANOES. NO KA HANA ANA O KA WAA.

O kekahi oihana keia a na kanaka Hawaii i ka wa kahiko a hiki i keia manawa. Penei ke ano o ka hana ana: I ka hoomakaukau ana o ke kanaka e pii e hana waa, hele mua oia i ka puaa, ka ia ula, ka ia ele a me kekahi mau mea e ae, a lako keia mau mea hoi mai hoomoemoe i ka po, a ina he maikai, alaila, pii, aka, ina he keakea aole e pii.

I ka pii ana aole e pii pu me kekahi wahine o hewa. Ina e pii pu ka wahine e naha ana ka waa. I ka pii ana a hiki i kahi e ku ana ke koa kupono no ke kalai i waa, alaila, ho-a ka imu o na mea i hoolako ia; i ka a ana o ka imu, kii aku ke kanaka i kekahi o ka mamala o ke koa a ho-a pu i ka imu; a moa keia mau mea, alaila, kaumaha aku i na aumakua kalai waa, oia o Kupulupulu, Kumokuhalii, Kuolonowao, Kupepeiaoloa, Kuhooholopali, Kupaaikee, Kanealuka, a he lehulehu aku no na mea i koe; alaila, ai iho la ke kanaka i kekahi mau mea a hoolei na ke akua kekahi, a pau na mea i ka hana ia, hoomaka ke oki.

O ke koi e oki ai i ka wa kahiko he pohaku i anai ia a oi; i hoopaa ia me kekahi laau; i ke oki ana eli a kaawale ka lepo a waiho ke aa, alaila, oki. Ua aneane e hala ka pule ina na ke kanaka hookahi e oki a hina; ina ha nui ka poe nana e oki, alaila, e hina no i na la elua, aka, i keia manawa, ua loaa mai ke koi hao a ua hikiwawe loa ka hina no ka oi loa; ua hiki i ke kanaka ikaika ke oki i ka koa i ka hapalua hora a hina; i ka hina ana kaumaha hou i na aumakua, alaila, hoomaka ka hana ana a lilo i waa. A pau ka hana, a ane mama, alaila, kauo i kai a loko o kahi i hoomakaukau ia nona. A hala na malama ekolu a oi aku, alaila, hoomaikai loa, a kapili i na laau.

Penei e kapili ai: O ka laau e kapili ai he ahakea; eha kupe elua moo, a eia ka inoa o na maha o ka laau e kalai ai. 1, maha kiapuapu; 2, maha hoonolunolu; 3, maha oio; 4, maha unu, e like me ka maha o ka waa, pela no ka maha o ka laau i hana ia ai. O ka mea e paa ai keia mau laau he kaula aha; a paa i ka hana ia alaila lolo ka puaa, ina maikai ka lolo ana alaila, he waa paa ia, aka, ina e hewa ka lolo ana, he waa paa ole, a i ole ia he pilikia no ka mea nona ka waa, apau keia, kii ke ama e kalai me na iako a me ka wae, ke kuapoi.

Koakanu.

Ua kapa ia keia poe i maa ma ia hana, he kahuna kalai waa. O keia oihana, he oihana eha a he oihana make. Ua hana no au i keia oihana mai ko’u wa he umikumamalua makahiki, aka, he oihana waiwai no ina e hoomau kekahi i ka hana malaila; no ka mea, ina eha anana ka loa o kekahi waa a oi; aole i paa i ke kapili, alaila, e lilo no i $40.00. Ina paa i ke kapili ua loaa ke $80.00 kekahi a oi aku kekahi.

Koakanu.

I ka hoomakaukau ana o na kahuna kalai waa e pii i ke kuahiwi, hookala mua i na koi pahoa a oi; noho a po; moe i ka po a loaa ka moe maikai, alaila pii; ina aole e loaa ka moe maikai aole e hiki ke pii. Eia kekahi mea nui. I ka pii ana o ua mau kanaka nei a ka nahelehele a lohe laua i ke kani o ka alala, pau ka manao e pii e kua i ka waa, no ka mea, ua maopopo akula ia laua ua puha ka waa. Ina aole laua e lohe i ke kani a ka manu a hiki i kahi o ka waa, olioli loa ua mau kahuna nei.

Here is one prayer upon cutting the trunk and its branches: “Hew mountainward, hew seaward; hew thither, hew hither. Pick out, O Sun, a competent canoe builder. Witness, ye heavens! witness, ye earth, the hewing of our canoe!” Eia kekahi pule no ke oki ana i ke kumu ame ka welau: “E kua i uka, e kua i kai, e kua i o, e kua ia nei, e nana e ka la, i kamana waa; e ike e ko luna, e ike e ko lalo nei i ke oki ana o ka kakou waa.”

Then would these men begin cutting the tree until it falls. If the canoe is for fishing purposes, a different petition is offered for the hewing of that canoe tree. If it is intended for sale, another prayer is used at its felling. There are also separate divisions in the prayer for cutting off the branches, the trunk, for shaping it, for hauling it down to the beach, for the construction and for launching it into the sea. The only trouble is I do not know them. Kauwenaole. Alaila hoomaka akula ua mau kanaka nei e oki i ka laau a hina ilalo. Ina he waa lawaia ka waa i manaoia, he pule okoa ana no ko ke oki ana o ia waa; ina he waa kuai aku me hai, he pule okoa no ko ke oki ana o ia waa. Ua mahele pono ia ka pule no ke oki ana i ka welau, ke kumu, ke kalai ana, ke kauo ana, ke kapili ana, a me ka hooholo ana iloko o ke kai. O ka loaa ole hoi ka hewa. Kauwenaole.

THE MAILE. NO KA MAILE.

O ka maile kekahi o na laau hihi e ulu nei ma Hawaii nei. A ke manao nei au oia no kekahi o na lau nahele mai Kahiki loa mai, e ulu nui ana ma ko kakou mau kuahiwi. E ulu pu ana hoi me na laau nui, a liilii, na laau hihi, a kokolo, e ulu hihi ana ma na wahi uliuli, me na lau onaona o kanahele, o ka uku waokele, ma na ulu laau o na kuahiwi o kakou nei.

WHERE IT NOW GROWS. KONA WAHI E ULU NEI.

The maile grows in the mountains, in the valleys, on hills, by the side of streams up in the mountains, in unfrequented places in the mountains, in the tall forests, on side hills and on green hills. Some places show only scant growth; at other places it is plentiful. It does not grow in dry places, on rocky lands, on plains, or at the sea beach. But only far up in the mountains where the fog settles all the time in the wilderness. Ua ulu ka maile ma na kuahiwi, na kualono, na pae puu, na mauna, ma na kae o na kahawai o uka lilo, na wao, na waokele, na hanahanai pali, a me na pali hauliuli. Aka, he kakaikahi no hoi ma kau wahi, a ulu nui no hoi ma kekahi wahi. Aole oia i ulu ma kahi panoa, ma kahi a-a, ma na kula, a ma na kahakai. Aka, aia wale no mauka lilo ma kahi paa mau i ka ohu, maloko o na ulu laau waonahele.

VARIETIES. KONA ANO.

Elua no ano o ka maile i loaa ia’u, aka, hookahi no onaona, a hookahi no hoi ala, a me na wahi kaulana o lakou i ulu nui ai: 1. Ka maile kuhonua. O ka maile ku honua, ua ulu nui no ia ma na wahi apau a’u i hai ae nei, he maile hihi no ia. Aka, he pono no nae ia’u e hoike ’ku ia oukou, ma ka mea i ike ia e a’u ma ko’u wahi. Nokamea, ke ui ae nei au i na hoa, a he okoa ka ia ano maile i kapaia, kuhonua, ma na kuahiwi o kela wahi keia wahi o ko kakou pae moku nei. He maile lau ane poepoe, a ane loloa keia, aka, aole nae i loloa wiwi makalii loa, elike me ka maile laulii, ua ane like paha me ka lau o ka alani. I ka wa opiopio o ka ulu ana ae, hookahi no kumu, hookahi no lala, ma na ulu laau o ko’u wahi, he iwilei a oi, a hookahi anana ka loa, oia lala liilii opiopio maikai, i paa pono i na lau uliuli aala, he pahee oia i ka lima o ke kanaka ke huki mai, a koe ’ku kona iho.

Should it grow along and is not touched by man, then it will have a stout stem, and the branches will creep all over other plants and trees, like the morning glory, or plants of a like nature; and the branches which come from the main branch are also easy to strip like those heretofore mentioned. A ina mai kona ulu ana ae mai kona wa opiopio, aole i loaa iki i ka lima o ke kanaka, alaila, e nui ana oia olalo; a hihi nui iluna i ka wekiu o na laau, elike me ke kowali, a me na mea ano like apau, a o na lala i kupu ae mai kona kino hihi ae, he mau lala maikai no ia e like me ka mea i hai mua ia ae nei.

Ua ulu nui keia ano maile ma na kuahiwi o Kanoenoe i ka uka o Halelena, a me ke kumu o na pali o Haupu, mauna Kilohana, o oia pu no kekahi o na laau hihi o ka nahele o Alakai, i haku ia ma ke mele, ma Kauai:

Gently floating is the fragrance, The beauty of yon mountain, Of the wilds of Alakai, Towards the lehua in the mists. Mapumapu mai ke ala Ke onaona oia kuahiwi, O ka nahele o Alakai Ia kalehua make noe.

Ua ulu nui nohoi oia ma na pali Koolau, a ma ka iu o Halemano i ka uka o Kukaniloko, a ma ia uka iuiu waonahele i naue makaikai ai, kekahi mau iwa o ka uka iu ano nei, i na la i hala ’ku la a ua ike kumaka laua i ka ulu nui ma ia wao, ia makou ma ke Ehukai.

2. The small-leaved maile. This maile does not grow abundantly in some places, and does not grow at all in other parts of our mountains. This also is a creeping maile, somewhat different from the maile ku honua; this has narrow leaves like the bambu, small and somewhat like the leaves of the willow, or something like the leaves of a young koa tree; it grows profusely at Koiahi, the mountains of Waianae, Oahu, hence the expression, “the small-leaved maile of Koiahi.” This maile is famous to the people from Hawaii and Kauai. It also grows at the pali of Nuuanu. I have seen maile there resembling this small-leaved maile. Some grow at Kauai, though not exactly as fine-leaved as this, but because it does not grow profusely there, the natives of the place call it the small-leaved maile. This is found on the eastern side of the precipice of Haupu in line with the water (spring) of Kemamo and the curly bananas of Kanalehua. 2. Ka Maile Laulii. O keia ano maile aole oia ulu nui ma kekahi wahi, a nele loa no hoi ma kauwahi o ko kakou mau kuahiwi nei. He maile hihi no keia, ua ano okoa oia mai ka maile kuhonua ae, he lau liilii oheohe keia, he makalii he ano like paha me ka lau o ka wilou, a i ole ia me ke koa laulii, aole no au i ike pono loa i ke ano o kona ulu ana, ma ka lohe, ua ulu nui oia ma Koiahi, ma na kuahiwi o Waianae ma Oahu, kapaia “ka maile laulii o Koiahi.” Ua kaulana nui keia maile ma ka waha o na kanaka mai Hawaii a Kauai, pela nohoi ua ulu no ia ma na pali o Nuuanu, ua ike au he maile lau liilii no malaila i ano like me keia. A ua ulu no ma Kauai kekahi, he makalii no, aole no i like loa me keia maile, aka, no ka ulu nui ole malaila kapa aku na kanaka malaila, he maile laulii. Aia ma ka aoao hikina o ka pali o Haupu e kupono ana i ka wai o Kemamo, a me ka maia piipii o Kanalehua.

ITS DESIRABLE QUALITIES. KONA MAKEMAKE NUI IA.

The people of Hawaii nei are very fond of maile, and I think our ancestors were also fond of it, and yet it may not be. Maile is used a great deal during feasts, for greens and for decorative purposes. The place is generally decorated with the greens of the mountains; the inside as well as the outside is skilfully decorated; the living house is also decorated; greens are secured for decorations for the inside to make it attractive; maile is used for leis for the people; for men, women and children; for the chiefs, the noted people, and the rich people; for the farmer, the oppressed, the branded servant. The people of Hawaii nei were very fond of this deep green leaf of the forest because of its fragrance. And because it was so very much desired by the people, therefore it was greatly used in the composition of songs, hulas, chants, dirges, and various other compositions. Ua makemake nui ia ka maile e na kanaka o Hawaii nei, ke manao nei au he mea mau no paha ia mai na kupuna mai, aole paha? Ua lawe nui ia ka maile no na ahaaina nui, i mea hoouliuli a hoowehiwehi. Ua kahikoia i na mea uliuli apau o ke kuahiwi, a meia pu kekahi i hanaia me ka noiau nui maloko a me waho, pela no hoi me na hale noho, ua kii ia no i mea kahiko no loko i mea hoonani a hoohiehie paha, a ua lawe nui ia hoi i lei no na kanaka, na kane, na wahine a me na kamalii, na ’lii ka poe hanohano a me ka poe waiwai, lopa, kuapaa, makewela, ua makemake nui ko Hawaii nei i keia lau lipolipo o ka nahele, no ke ala no. A ma ia makemake nui ia e na kanaka, nolaila, ua haku nui ia oia maloko o na mele, na hula, na kanikau a me na himeni hooaeae e ae he nui wale.

A mamuli no o ka maile i kapaia ai na inoa o na kaikuahine ala o Aiwohikupua, kekahi keiki alii o Kauai. Eia ko lakou mau inoa: Mailehaiwale, Mailekaluhea, Mailelaulii, a me Mailepakaha, a me kekahi o na wahi pana kaulana olaila no, ke ahi lele o Kamaile, no ka ulu nui no o ka maile ma ia mau kakai pali, e pili ana me Nualolo, me na pali o Kalalau a huli maanei o ka oopu peke o Hanakapiai, kiei i ka pali o ahi o Makana, ia ha’u ka waha o Haena i ka makani, o ka nahele hookahi keia oia mau kuahiwi, o ka maile.

A he mau maile e ae no kekahi, he mau maile haole nae, aole i loaa ia’u ka inoa, oia kela laau e ulu ana ma ka puka pa o Mr. Bishop, a ua ulu no kekahi ano maile ma ke kula ma ka nahelehele, he maile heu, i na e ai ae i ka ia he palani a me ka maikoiko, o ka mea ia e pau ai ka hohono, e lomi ai i ka lau, ua hoomanao paha oukou i keia, aia no e ulu nei ma na kula.

Ed. K. Lilikalani.

A i na aole i pono keia wehewehe ana i keia lau nahele o kakou nei, alaila maluna iho ia o’u no ka mea, aole no au i kamaaina loa i ke ano o na maile o Hawaii nei, no ka mea, aole keia o ko’u home ponoi, no na kai anu o Arita au.

Ed. K. Lilikalani.

HISTORY OF THE WILIWILI. HE MOOLELO NO KA WILIWILI.

The wiliwili is one of the useful trees of Hawaii nei; but it is not like other trees the stories of which were told us heretofore. It is not like other trees which are growing now. This is what I have gathered from inquiries of friends. They state that this tree is indigenous to Hawaii nei, but I do not know of the place where it first grew. This tree is rough in its kind. We have therefore the basis. O ka wiliwili oia kekahi o na laau maikai o Hawaii nei; aole nae i like kona ano me na laau e ae a kakou i ike iho nei i ko lakou mau moolelo mamua iho nei. Aole no hoi i like me na laau e ae e ulu mai nei, nolaila, eia na mea i loaa mai ia’u ma ko’u ninau ana aku i na hoa. Ua hai mai lakou no Hawaii nei no keia laau, aka aole i loaa ia’u kahi i ulu mai ai keia laau. O ke ano o keia laau he ooi, nolaila e loaa ia kakou ka manao mua.

THE VALUE OF THE WILIWILI. O KA HANA A KA WILIWILI.

O ka wiliwili he laau hana nui ia keia ma Hawaii nei, i mea e kuai aku me kekahi poe aku, a i mea ama waa no kekahi. Aole oia wale no; i mea wahie no kekahi i mea e moa ai ka ai a kekahi poe. O kahi ulu nui o keia laau ma na kua lono a me na kahawai hauliuli e waiho mai nei. Ua kii ia i mea hooholo moku e na kamalii a me na kanaka; ua kii ia i mea aniani no kahi poe, aia a na hana ke aniani alaila, kii aku hana iho la a kupono i ke aniani alaila hookomo iho.

W. J. Kahopukahi.

Aole oia wale no; he hana ia no i waa, ina he wiliwili nui e kupono ana i ka waa, aole nae e pono i na kanaka elua a ekolu, o piholo i ke kai. Aole nae i ka manawa maka e kalai ia ai a pau; a aia a waiho aku a maloo alaila lawe mai; ua like no ka hana ana o ke ama me ka waa wiliwili. A hiki mai ka manawa e ike ia ai ka ia, o ka inoa oia ia he auau, holo aku la ka mea nona keia waa wiliwili holo pu akula me ka nui o na waa a loaa mai ka ia, alaila, hoi mai kanaka haawi ia iho la ka ia me kahi kanaka nona ka waa wiliwili. Aole oia wale no; he hana ia e kekahi poe i pulupulu i mea hoomau i ke ahi, i mea e puhi paka no kekahi poe. Oia iho la na mea i loaa mai ia’u ma ko’u hele ana aku e ninau i na hoa. Ua hai mai no lakou e like me ka mea i loaa ia lakou a wili iho la me kahi mea i loaa ia’u a mahuahua iki; he nui wale aku no paha na mea i koe, aole nae i loaa aku ia’u. Pela ka nui o ka mea i loaa.

W. J. Kahopukahi.

THE VARIOUS OHIAS OF HAWAII. NO NA OHIA O HAWAII NEI.

Na ohia i loaa ia’u oia hoi ka ohia kumakua, ohia puakea, ohia ulaula, ohia lehua, ohia kuikawa, ohia ha ame ka ohia ahihi, nolaila, e wehewehe mua kakou i ke ano o na ohia me ko lakou wahi i loaa mai ai.

KE ANO O KA OHIA KUMAKUA.

Its trunk is like that of the koa, but its bark is like that of the kukui. Its trunk is soft when it is cut, and its bark is insipid to the taste, though it is used as food in times of distress from hunger up in the mountains. This wood is used in the construction of large and small houses, though it quickly rots; it is used for fence posts, and for guiding rods for the ends of fishing nets. Its flowers are of two kinds, white flower and red. Such are the characteristics of this tree. He ano like no me ko ke koa kino; o ko ianei ili nae he ano like me ko ke kukui, he palupalu nae ko i nei kino ke oki ia, a he mananalo kona ili ke ai aku, oia no hoi kekahi ai o ka wa pilikia ke pii ma ka nahelehele, he laau hale nae keia no na hale nui a me na hale liilii iki iho, he popopo wale nae keia laau ke kukulu hale ia, he pou pa, he laau akui no hoi kekahi no ka wa upenakuu, elua ano pua o keia laau, he pua keokeo a he pua ulaula, oia iho la ke ano o keia laau.

KE ANO O KA OHIA PUAKEA.

This is a beautiful woman, and this ohia puakea was named after a beautiful girl named Waiakea, for she lived there until she was old, then she said like this: “Where art thou, Aulii?” Aulii answered: “Here am I.” “Go and get my ohelo fruits and bring them back; Kealia (Oahu) has them. Should he ask you, ‘What do you want here?’ then say to him, ‘I came to get the ohelo fruits of your daughter Waiakea, for she is very fond of them.’ ” Then those fruits were given. And when Aulii returned and arrived at the house of Waiakea, she asked: “Where are the fruits?” “Here they are!” answered Aulii, and when Waiakea looked she realized that they were not what she wanted; then the fruits were called “puakea”; this tree has white flowers, and its fruit is also white when it is ripe; it is palatable when eaten. It has one round seed split in two parts; the birds are fond of the nectar of its flowers. The bird snarers used the branches on which the flowers were thick to put their gum on, and when a bird was caught the snarer would call out, “Snared, snared is my bird,” etc. The bird must be secured as quickly as possible. Its trunk, as also its branches, is used for firewood. He wahine maikai keia, mamuli o ke kapa ia ana o ka inoa o keia ohia puakea no kekahi kaikamahine maikai, oia hoi, o Waiakea, no kona noho paa ana malaila, a hiki i kona wa i lauhine ai, ia wa, hoopuka mai ia i kana huaolelo penei: “E Aulii e,” kahea mai o Aulii, “Eia no au.” “E kii oe i kuu hua ohelo aia ia Kealia (ma Oahu) a e lawe mai oe. I ninau mai auanei ia ia oe, heaha mai nei kau? Alaila hai aku oe, i kii mai nei au i ka hua ohelo a ko kaikamahine a Waiakea, no ka nui o kona ono.” Ia manawa haawiia mai la ua mau huaohelo nei. A i ko Aulii hoi ana mai a hiki i ka hale o Waiakea, ninau mai o Waiakea: “Auhea na hua?” “Eia no,” wahi a Aulii a i ka nana ana iho a Waiakea, ua ike oia ua kupono ole i kona makemake, ia manawa kapa iho ia i ka inoa o ua mau hua nei, o Puakea, oia iho la ka mea i kapa ia ai ka inoa o keia laau he ohia puakea; a o keia laau he keokeo ka pua ame kona hua ke pala; he ono no hoi ke ai aku, a o kona anoano, hookahi no, elua apana, he poepoe, o ka wai o kona pua, he ai na na manu, a ma ka lala i paapu i na pua, malaila e kapili ia ai i ke kepau e ka poe kapili manu, a pili no hoi ka manu, kahea aku ka mea kapili manu: “A pili, a pili ka’u manu, a pela aku, he awiwi loa ke kii ana o ka manu. O kona kino, he wahie ame na lala.”

Notes in this chapter

Note 1 · When Hiiaka heard what they were talking about she said: “Say, do not eat that thing, because it is the body of your mother; the ohelo whichNote 2 · While they were living, Heeia took particular notice that Hiiaka29 was a very pretty woman; she had lived at the crater of Kilauea until sheNote 3 · The parents were of Kauai, Maunakepa being the father and Hooleia the mother. They lived together until a daughter was born to them. They caNote 4 · While living there the daughter was taken sick; the parents went about looking for a kahuna to cure her illness. They found the kahuna, KumaNote 5 · In the olden time the sugar-canes were different; they were not like the sugar-canes which we now see. Therefore, the subject of our inquiryNote 6 · The first cane: the name of this cane is Laukona.35 There were two men, Piikea and Aulii. Piikea asked Aulii: “What is the name of this caneNote 7 · The second cane: the name of this cane is Papaa,36 so given because of a certain land being called Kopapaa, and this was derived from hoopaaNote 8 · The third cane: this cane is named Manulele.37 The characteristics of this cane are: it is white and green striped, and has long joints. TheNote 9 · The fourth cane: the name of this cane is Honuaula,38 the explanations pertaining to it are somewhat like the Manulele’s; this cane is also Note 10 · The fifth cane: Akoki39 is the name of this cane; it is a dark cane, and has red leaves; it is insipid when being eaten; it is not like thosNote 11 · The sixth cane: this cane is called Opukea.40 This cane was discovered by a famous man of olden times. He hunted for it until he located it Note 12 · The seventh cane: this cane is called the Uleohiu.41 This cane was discovered by Kulua and Paiaalani. While Kulua was lying very sick with cNote 13 · The eighth cane: the Palaniula;42 that is, the name is Palani hao if I am not mistaken. I do not know the explanation of how this cane obtaiNote 14 · The ninth cane: the Ainakea;43 the ones who obtained this cane were Kuula and Kane; these two had practiced sorcery on the people of HonuaulNote 15 · The tenth cane: this cane is called the Iliopua.44 I do not know why it was called by that name, nor do I know anything at all about this vaNote 16 · The eleventh cane: this cane is called Malolo.45 The reason this cane was called by that name was because of a woman who bore a child; the pNote 17 · The twelfth cane: this is the Aweoweo46 cane. This cane was discovered during the battle between Kamehameha and Kiwalao at Mokuaweoweo. On aNote 18 · The method of planting these canes is not like that we see at this time; it was entirely different. Some of the oo’s47 of that time were madNote 19 · The bambu51 is one of the useful plants of Hawaii nei, but it is not like the other trees which we have heretofore noted; it differs materiaNote 20 · Third: the Hawaiians in the olden times used the bambu as a knife.52 But the time for its use as such was when it was split up; that is whenNote 21 · Fourth: its joints. The joint sections are made into water containers54 when it becomes large enough for that purpose. That is another valueNote 22 · Another subject of consideration concerns the famous bambu groves. At Kuikuilaumania, Hawaii, is a famous bambu grove; it is near the sugar Note 23 · There is a second famous bambu grove, also at Hilo, Hawaii. This noted grove is called Halai56 (calm). The reason it is so famed is because Note 24 · Here on Maui, at Koolau, East Maui, Pohakea57 is the name of a bambu grove: it is also known as Hinai.58 It is a place where the olona is trNote 25 · The coconut59 is not a tree indigenous to Hawaii nei, because no one can show and no story can verify the idea that this is an ancient plantNote 26 · There are two conjectures as to how the coconut was introduced in Hawaii. 1. Brought here by the sea. 2. Brought here by Apua60 and his eldeNote 27 · In sailing Apua sat on the manu62 of the canoe and directed its course properly. On their voyage the canoe was filled with coral rock for thNote 28 · Taro was also shown them. They did for that as in the first place; they indicated that it has grown and sprouted; it has leaved out and it hNote 29 · When they returned they landed at Puna, and all the plants were landed there. The coconut was planted there at Kahaualea64 and Kalapana; thaNote 30 · Next, let us consider the value of the trunk of the coconut tree, the fruit, the husk, the shell, the meat, the leaves and their midrib. 1. Note 31 · Characteristic of the fruit: the fruit is somewhat round, but not round as is the uliuliu gourd, but somewhat ovoid with the lower part flatNote 32 · 2. Let us consider the value of the husk. The husk was made into twine in olden time. Two kinds of twine68 were made in those days; a twine Note 33 · 6. Concerning the oil. Coconut is valuable for its oil. Here is how it is prepared. When the coconut is young, that is the proper time for eNote 34 · 7. The value of the midrib of the leaf. In the olden times here in Hawaii, the midrib of the coconut segments was separated with care and waNote 35 · This banana field is a large one; its length is the same as its width, square in shape, but if a person wishes to visit it he should do so wNote 36 · The owner of this banana field. The owner of this banana field is the one mentioned above, that is Kahuoi. This man came from Hawaii, and heNote 37 · While he was planting, he heard the voice of a bird, a paio,78 and it said: “That is a favorable place you have selected for planting; that Note 38 · One day he looked at his plantation and he noticed that the bananas were ripe, that other plants grew well, that the cane had lain down and Note 39 · Famine was raging below Waiohonu, near Hana, Maui. The children, the men and the women were in great need. The famine had even reached as faNote 40 · While they were living there, a child was born to them, and it was called Awahua, a son. After him was born a daughter, and she was named AeNote 41 · Kahuoi heard her lamenting for the children, so when she ceased he asked: “Why are you wailing in that reciting87 fashion?” “Why, indeed! OuNote 42 · There are other matters, but that is the story concerning the banana field, and how the famous places were designated. In the eastern portioNote 43 · The adze93 is a stone made into such an instrument. This is the adze of the olden time, before the days of our grandparents. It must be prepNote 44 · There are two kinds of twine which I will mention: the olona,94 and the fiber of the coconut twisted. Only olona which has been twisted is uNote 45 · WHERE THE AWA95 IS FOUND.Note 46 · It is said that this plant was brought from Kahiki by Oilikukaheana. He brought it for fishing96 plant. When he came and landed at Kauai, heNote 47 · It is said that the awa is propagated from the joints, that is, the branches; it is pressed down and weighted with a stone until the rootletNote 48 · Awa was a valuable article in the olden time; a great deal of it was bought by the people for drinking and for medicinal purposes. This is wNote 49 · Again, if you have sinned against your guardian spirit, with the root of the awa you could be forgiven;102 then the anger of the guardian spNote 50 · This is one of the industries of Hawaiians of ancient time, and it is still carried on to this day. This is how it is done: when a man desirNote 51 · In going up the mountain a woman should not go along; that would be wrong. Should a woman go along, the canoe would be cracked. Arriving at Note 52 · The axe used for cutting in the olden times was a stone adze ground until sharp, tied to a handle; when cutting, dig and put away the dirt sNote 53 · This is the way to build them: the wood for these parts is the ahakea;108 four rims and two rails. These are the names of the rims to be hewNote 54 · Those people who are accustomed to doing this work are called the canoe-building priests.117 This occupation is a hazardous one, often resulNote 55 · Supplementary.—When the canoe-making priests prepare to go up to the mountain they sharpen their stone adzes until they are keen-edged; theyNote 56 · The maile119 is a vine which grows here in Hawaii. I think it is one of the plants brought from far-off Kahiki; it grows plentifully in our Note 57 · I know of only two varieties of maile, but they are the same in beauty and fragrance. Here are also some of the famous places where they groNote 58 · This kind of maile grows plentifully in the mountains of Kanoenoe, above Halelena, on top of the hills of Haupu, on Kilohana Mountain;121 anNote 59 · It also grows plentifully on the sides of the steep ravines of Koolau, and the high places of Halemano, up at Kukaniloko,122 and it was in tNote 60 · The fragrant sisters of Aiwohikupua,124 one of the Kauai chiefs, were named after the maile. These were the names: Mailehaiwale,125 MailekalNote 61 · There are other kinds of maile, but they are foreign mailes. I do not know their names. There is one plant by Mr. Bishop’s gate. Some kinds Note 62 · And if I have not properly explained about this plant of our country, then let me alone be to blame, because I am not thoroughly familiar wiNote 63 · The wiliwili132 is a wood which is prepared here in Hawaii for sale to others: some of it is made into the longitudinal outrigger stick for Note 64 · Nor is that all: it is also made into canoes,133 provided a tree large enough to be made into a canoe can be found; but it is not suitable fNote 65 · The ohias I know about are the ohia kumakua, ohia puakea, ohia ulaula, ohia lehua, ohia kuikawa, ohia ha and the ohia ahihi; therefore I wilNote 66 · THE CHARACTERISTICS OF THE OHIA KUMAKUA.136Note 67 · THE CHARACTERISTICS OF THE OHIA PUAKEA.137Note 68 · ABOUT THE OHIA ULA138 (RED).
Explore with AITake your curiosity a little further.

Reading settings