Voorrede

De ondervinding, bij het onderwijs opgedaan, heeft mij doen gevoelen, hoezeer op het oogenblik een zoölogische philosophie, d.w.z. een geheel van voorschriften en beginselen der dierstudie—ook toepasselijk op andere deelen der natuurwetenschap—van pas zou zijn, aangezien onze zoölogische kennis sinds ongeveer 30 jaar aanmerkelijk is gevorderd.

Ik heb daarom een schets van die philosophie trachten te ontwerpen ten gebruike bij mijn lessen en tot beter begrip van mijn leerlingen: destijds had ik geen ander doel.

Maar daar ik, om te komen tot het opstellen van beginselen en regelen als studiegids verplicht was de samenstelling der onderscheidene bekende dieren te onderzoeken, te letten op de bijzondere verschillen bij elke dier-familie, -orde en -klasse, de eigenschappen te vergelijken, die alle rassen van dieren eraan ontleenen, kortom: de meest algemeene verschijnselen in de voornaamste gevallen te leeren kennen, zoo werd ik gaandeweg geleid tot zeer belangwekkende wetenschappelijke overwegingen en tot het onderzoeken van de moeilijkste zoölogische vraagstukken.

Hoe kon ik ook die eigenaardige trapsgewijze afdaling der dierlijke organismen in een reeks van de volkomenste tot de onvolkomenste onder oogen zien, zonder den grond te onderzoeken van dat onbetwistbare en merkwaardige feit, door zeer veel bewijzen gestaafd? Moest ik wel niet denken, dat de natuur achtereenvolgens de verschillende levensvormen had voortgebracht, al voortschrijdende van het eenvoudige tot het samengestelde? Immers, aldus trapsgewijs opklimmende in de reeks der dieren wordt de organisatie allengs samengestelder op een hoogst opmerkelijke manier.

Deze gedachte werd in mijn oogen des te waarschijnlijker, toen ik besefte, dat de allereenvoudigste organismen geen enkel bijzonder orgaan of vermogen vertoonen, maar alleen die, welke aan alle levende wezens gemeen zijn; en dat, naarmate de natuur geleidelijk de onderscheidene bijzondere organen schiep, en aldus meer en meer de dierlijke organisatie verwikkelde, de dieren al naar hun organische geleding verschillende speciale vermogens verkregen, talrijk en op den voorgrond tredend bij de meest volkomene onder hen.

Deze aandacht-boeiende beschouwingen deden mij weldra onderzoeken, waaruit het leven werkelijk bestaat en welke voorwaarden dat natuurverschijnsel stelt om zich zelf voort te brengen en lichamelijk te bestendigen. Ik kon mij te minder aan dat onderzoek onttrekken, overtuigd als ik was, uitsluitend bij de simpelste organismen de oplossing te kunnen vinden van een klaarblijkelijk zoo moeilijk probleem, daar alleen deze alle noodzakelijke levensvoorwaarden vertoonen en niets verwarrends daarenboven.

Daar dus de levensvoorwaarden op den laagsten trap van bewerktuiging volledig en tegelijk in hun eenvoudigsten vorm aanwezig zijn, ging het erom, te weten, hoe dezelve door een of andere wijziging tot een minder eenvoudige had kunnen leiden en tot de àl samengestelder trappen der dierenreeks. Ik meende de oplossing van mijn probleem te zien, met behulp der volgende beschouwingen waartoe de waarneming mij geleid had:

Ten eerste bewijzen een menigte bekende feiten, dat het voortdurend gebruik van een orgaan tot zijn ontwikkeling bijdraagt, het versterkt en zelfs vergroot, terwijl een tot gewoonte geworden niet-gebruik die ontwikkeling benadeelt, het ontwaardigt en gaandeweg doet afnemen en ten slotte doet verdwijnen, indien dat onbruik langdurig aanhoudt bij alle nakomelingen. Men begrijpt dus, dat als een verandering van omstandigheden een dierenras dwingt tot wijziging van gewoonten, de minder gebruikte organen dan meer en meer ten gronde gaan. Anderzijds ontwikkelen zich de veel-gebruikte deelen beter en erlangen afmetingen en kracht in verhouding tot het gebruik, dat de individuen ervan maken.

Ten tweede werd ik al nadenkend overtuigd, dat naarmate de vloeistoffen van een organisme in beweging versneld worden, zij het doorstroomende zachte celweefsel wijzigen, er doorgangen en verschillende kanalen in openen, kortom er verschillende organen doen ontstaan, al naar hun eigene organisatie.

Op grond dezer beide overwegingen beschouwde ik het als zeker, dat de vloeistofbeweging in de dieren—allengs met de samengestelder wordende bewerktuiging versneld—en de invloed der nieuwe omstandigheden—waaraan ze blootgesteld werden bij de verspreiding over de bewoonbare wereld—de twee voorname oorzaken waren, die hen tot den tegenwoordigen toestand gebracht hebben.

Ik heb mij in dit werk volstrekt niet bepaald tot het uiteenzetten der wezenlijke levensvoorwaarden bij de eenvoudigste organismen of der oorzaken van de toenemende verwikkeling der dierlijke organisatie vanaf de onvolmaakste tot de volmaakste. Maar daar ik in de mogelijkheid geloof de physische gezien het vervolg] oorzaken van het gevoel te leeren kennen, waarover zooveel dieren beschikken, heb ik ook daarmede mij beziggehouden.

Overtuigd, dat geen enkele stof zelf het vermogen tot voelen kan hebben en het gevoel zelf zich slechts openbaart bij de verrichtingen van een daarop ingericht orgaan-systeem, heb ik gezocht naar het mechanisme van dat bewonderenswaardige verschijnsel, en ik geloof het gevonden te hebben.

Bij het inzamelen van positieve waarnemingen hieraangaande werd het mij duidelijk, dat tot het tot stand komen van gevoel reeds een zeer samengesteld zenuwtoestel noodig is, en in veel hooger mate nog voor intelligentie.

Ik ben daardoor overtuigd geworden, dat een zeer onvolkomen zenuwstelsel—gelijk bij de laaggeplaatste dieren, waar het voor ’t eerst optrad—in dien toestand slechts in staat is tot het opwekken der spierbewegingen en nog niet van eenig gevoel. Op dat stadium vertoont het slechts zenuwknoopen waarvan vezels uitgaan, en noch een buikstreng, noch ruggemerg, noch hersenen.

In verder voortgeschreden toestand zien we die genoemde deelen optreden; het middelpunt van het gevoel is de hersenen, vanwaar de zenuwen ontspringen naar eenige bijzondere zintuigen. De betreffende dieren verheugen zich dan in het vermogen tot gevoel.

Vervolgens heb ik getracht het mechanisme te bepalen, waardoor gewaarwordingen geschieden, en aangetoond, dat deze bij dieren zonder verstandsorgaan niet meer dan een indruk teweegbrengen, volstrekt nog geen gedachte, óók als zij, ondanks de aanwezigheid van zoo’n orgaan, niet worden opgemerkt.

Ik heb, om de waarheid te zeggen, bij mijzelf nog niet uitgemaakt, of in dat mechanisme de gewaarwordingen geschieden door uitzenden van zenuwfluida vanaf het geprikkelde punt, of enkel door een beweging (trilling, vert.) in datzelfde fluidum. Dat inmiddels de duur van zekere gewaarwordingen evenredig is met dien der veroorzaakte indrukken doet mij naar de laatste meening overhellen.

Mijn waarnemingen zouden geen voldoende licht gebracht hebben over het onderhavige onderwerp, als ik niet tot de erkenning en het bewijs gekomen was, dat gevoel en prikkelbaarheid twee zeer verschillende verschijnselen zijn; dat zij geenerlei gemeenschappelijken oorsprong hebben, zooals men heeft gedacht; dat het eerste n.l. een vermogen is, eigen aan bepaalde dieren, een bijzonder stel werktuigen vereischende, terwijl de tweede zooiets niet behoeft en aan alle dierlijke organisatie gemeen is.

Door verwarring dezer beide nu zal men zich licht kunnen vergissen in den uitleg der meeste verschijnselen op het gebied van bewerktuiging der dieren. Vooral als men de beginselen van gevoel en beweging en den zetel hiervan bij de betreffende dieren proefondervindelijk tracht uit te vorschen.

Nadat men bijv. jeugdige dieren had onthoofd of het ruggemerg doorgesneden tusschen achterhoofd en atlas of er een sonde in gestoken had, heeft men verschillende bewegingen—veroorzaakt door luchtinblazing in de longen—gehouden voor een bewijs van het weer opleven van het gevoel. Intusschen zijn deze gevolgen slechts te danken: eenerzijds aan de niet-uitgebluschte prikkelbaarheid—die immers nog eenigen tijd na den dood aanhoudt,—anderzijds aan bepaalde spiertrekkingen, door die inblazing opgewekt, als de ruggestreng nog niet over de heele lengte door de sonde is verwoest.

Als ik nu niet de organische werkkracht, die beweging en gevoel teweegbrengt had leeren kennen als volkomen onafhankelijk van elkaar—ofschoon voor beide nerveuse inwerking noodig is—en als ik niet opgemerkt had, dat men verschillende spieren kan bewegen zonder eenige gewaarwording daarvan, en ook omgekeerd, dan had ik die in diertjes zonder hoofd of hersenen opgewekte bewegingen voor teekenen van gevoel gehouden, en ik zou mij vergist hebben.

Indien een individu niet in staat is—van nature of anderszins—om van een gewaarwording te getuigen, en niet door geluiden uiting geeft aan de geleden pijn, zoo heeft men geen enkel ander zeker teeken voor zoo’n gewaarwording, dan de wetenschap, dat het stel gevoelsorganen niet verwoest, en ongeschonden is. Spierbewegingen zonder meer zijn nog geen bewijs voor gevoel.

Nadat ik mijn inzichten omtrent deze dingen gevormd had, ging ik het innerlijke gevoel beschouwen, d.w.z. dat levensbesef slechts eigen aan dieren in staat tot voelen. Ik bracht het in verband met alle bekende, correspondeerende feiten, alsmede mijne eigene waarnemingen en kwam weldra tot de slotsom, dat dit innerlijke gevoel een wezenlijke kracht is, die men niet stilzwijgend voorbij kan gaan.

Toen ik gemerkt had, dat het innerlijk gevoel door verschillende oorzaken vermag bewogen te worden en dan kan optreden als opwekker van handelingen, werd ik getroffen door de menigvuldige bekende feiten, die dit bevestigen; terwijl de moeilijkheden omtrent de oorzakelijke prikkels tot actie, die mij al sinds lang bezwaard hadden, mij thans geheel verdwenen bleken.

Mijzelf nogal geslaagd achtende in het vatten van een waarheid—n.l. om de kracht, die de bewegingen der dieren voortbrengt, toe te schrijven aan het innerlijke gevoel—had ik intusschen nog maar een deel van de moeilijkheden van dat onderzoek opgeruimd. Want klaarblijkelijk bezitten niet alle bekende dieren een zenuwstelsel en kunnen ’t ook niet bezitten. Derhalve zijn ook niet alle met dat innerlijke gevoel begaafd, en hebben dus bij hen de uitgevoerde bewegingen een anderen oorsprong.

Eenmaal zoover gekomen werd het mij weldra duidelijk, dat een groot aantal dieren zich in hetzelfde geval moesten bevinden als de planten, wier leven niet zou kunnen bestaan en zich daadwerkelijk bestendigen zonder prikkels van buitenaf.

En daar ik al dikwerf gemerkt had, dat de natuur verschillende middelen aanwendt om tot hetzelfde doel te komen, bleef hieromtrent bij mij geen twijfel meer bestaan.

Zoo geloof ik dan, dat de laagste dieren, zonder zenuwstelsel, slechts leven met behulp van de prikkels, uit de buitenwereld ontvangen, d.w.z. doordat fijne en immer-beweeglijke fluida uit de omgeving onophoudelijk in de organismen doordringen en er het leven onderhouden, voorzoover hun toestand dit mogelijk maakt. Deze zoo vaak overwogen gedachte nu, naar allen schijn door zooveel feiten bevestigd, en bij mijn weten door geen enkel tegengesproken en waarvoor ook het plantenleven kennelijk getuigt, zij werpt m.i. een straal van licht op de hoofdoorzaak van leven en beweging der dieren, waaraan zij alles verschuldigd zijn, wat hen bezielt.

Deze beschouwing in verband brengende met de beide vorige—d.w.z. met die aangaande de uitwerking der fluidenbeweging in de dieren en 2e de veranderingen in hun omstandigheden en gewoonten—kon ik de verbindingsdraad vatten tusschen de talrijke oorzaken der verschijnselen van het dierlijk organisme naar zijn ontwikkeling en verscheidenheid. Weldra zag ik het belang van dat middel van de natuur, dat daarin bestaat, dat de nieuwgevormde individuën alles bewaren, wat de voorouders door hun levens-loop en inwerking der omstandigheden verworven hadden.

Toen ik nu had opgemerkt, dat bewegingen bij de dieren nooit worden meegedeeld maar opgewekt, begreep ik, dat de natuur, eerst gedwongen aan het omringend milieu de opwekkende kracht te ontleenen tot de bewegingen en handelingen der lagere dieren, deze kracht—bij de groeiende samengesteldheid van de dierlijke organisatie—heeft weten te verleggen naar hun innerlijk, en haar ten slotte ter beschikking van het individu stelde.

Dit zijn de voornaamste onderwerpen, die ik heb trachten op te stellen en te ontwikkelen in dit werk.

Zoo biedt dan de Zoölogische Philosophie de resultaten van mijn studiën over de dieren, hun algemeene en bijzondere eigenschappen, de oorzaken van de verschillende ontwikkeling van hun organisatie, en de vermogens, die zij daaraan ontleenen. Voor de samenstelling heb ik het voornaamste materiaal gebruikt, verzameld voor een ontworpen werk over de levende wezens onder den titel Biologie, hetwelk niet door mij voltooid zal worden.

De talrijke opgesomde feiten staan vast, en de eruit afgeleide gevolgtrekkingen schijnen mij dwingend juist en derhalve, naar mijn overtuiging, moeilijk te verbeteren.

Intusschen—dit spreekt vanzelf—zullen verscheidene nieuwe beschouwingen in dit werk al dadelijk den lezer ongunstig stemmen door den natuurlijke weerstand van gevestigde meeningen tegen opstandige nieuwe. Daar nu deze macht van oude ideeën over nieuwe dit vooroordeel begunstigt, vooral als er eenig belang—hoe klein ook—op het spel staat, zoo is bijgevolg, hoe moeilijk het ontdekken van nieuwe waarheden bij de natuurstudie ook zij, de strijd voor hun erkenning nog veel zwaarder.

Deze moeilijkheden van verschillenden oorsprong zijn in den grond eerder vóór-, dan nadeelig voor ons weten. Want door die stroefheid bij het toelaten van nieuwe denkbeelden zijn er een menigte schoon schijnende, maar zonderlinge en ongegronde ideeën die, nauw geboren, weer terugzinken in de vergetelheid. Ondertusschen worden soms uitstekende inzichten en deugdelijke gedachten om dezelfde reden verworpen of verwaarloosd. Maar beter, dat een eenmaal erkende waarheid lang moet strijden zonder rechtmatige belangstelling te ondervinden, dan dat alle voortbrengselen der weelderige menschelijke verbeelding voetstoots aangenomen worden.

Moet men nu de meest-verspreide meeningen slechts gegrond achten? De ondervinding leert toch, dat de verlichtste personen met het meest-ontwikkelde verstand ten allen tijde slechts een kleine minderheid vormen. Ontegenzeggelijk moesten de gezaghebbenden in de wetenschap niet elkaar tellen, maar naar waarde schatten, ofschoon inderdaad die appreciatie zeer moeilijk is.

Intusschen is het door de vele strenge voorwaarden voor een goed oordeel nog niet altijd zeker, dat de als autoriteiten beschouwden de zaken volkomen juist beoordeelen.

Voor den mensch zijn dus besliste waarheden, waarop hij met zekerheid staat kan maken slechts: waarneembare feiten zonder de eruit afgeleide gevolgtrekkingen; het bestaan van de natuur, die deze dingen vertoont en ten slotte de wetten, die beweging en verandering harer deelen beheerschen. Daarbuiten is alles onzekerheid, al hebben ook sommige gevolgtrekkingen, theoriën, meeningen enz. veel meer waarschijnlijkheid dan andere. Men kan op geen enkel der laatstgenoemde dingen bouwen, daar zij, die deze verstandsbewerkingen uitvoeren, niet met zekerheid de bij uitstek ware elementen daartoe uitsluitend en vollediglijk gebruikt hebben. Daar voor ons niets vaststaat dan het bestaan van lichamen, die onze zintuigen aandoen, en hun werkelijke eigenschappen, en voorts de kenbare stoffelijke en abstracte feiten, moeten de in dit werk uiteengezette gedachten, redeneeringen en uitleggingen eenvoudig beschouwd worden als voorgeslagen meeningen mijnerzijds aangaande den mogelijken toedracht van zaken.

Hoe dit zij, terwijl ik mij wijdde aan de waarnemingen, die leidden tot de in dit werk uiteengezette beschouwingen heb ik ze met vreugde overeenkomstig de waarheid bevonden, als belooning voor de vermoeienissen mijner studiën en overdenkingen. En met hun publicatie bedoel ik een uitnoodiging aan de verlichte natuurvrienden om ze na te gaan en te beproeven en er hun eigen, passende gevolgtrekkingen uit af te leiden.

Daar deze weg mij de eenige schijnt, die leidt, althans dicht nadert tot de kennis van de waarheid, en deze kennis klaarblijkelijk voordeeliger is dan de dwaling in haar plaats, zoo twijfel ik niet aan zijn juistheid.

Men zal opmerken, dat ik met bijzonder behagen het tweede, en vooral het derde deel van dit werk behandeld heb en zij mij veel belangstelling ingeboezemd hebben. Ondertusschen moeten toch ook de beginselen van de natuurlijke historie, die mij in het eerste deel hebben beziggehouden, minstens beschouwd worden als zeer nuttige dingen voor de wetenschap, daar zij het meest aansluiten bij de tot heden geldende meeningen.

Ik zou voorts dit werk aanzienlijk hebben kunnen uitbreiden, door elk onderdeel, naar zijn belangwekkenden inhoud, geheel uit te werken. Maar, tot recht verstand mijner opmerkingen, gaf ik er den voorkeur aan, mij tot een strikt noodzakelijke uiteenzetting te beperken. Daardoor heb ik mijn lezers tijd bespaard, zonder hen aan wanbegrip bloot te stellen.

Ik zal mijn voorgestelde doel bereikt hebben, als de vrienden der natuurwetenschap voor zich in dit werk eenige nuttige inzichten en beginselen vinden; als de hier uiteengezette eigen waarnemingen bevestigd of accoord bevonden worden door hen, die zich met dezelfde onderwerpen hebben beziggehouden; en indien de eruit ontsproten gedachten, welke zij ook zijn, onze kennis kunnen vermeerderen of ons op weg brengen naar onbekende waarheden.