Voorwoord

Door Prof. Dr. C. Ph. Sluiter

Het ligt in den aard der bijzondere takken van wetenschap, dat het feitenmateriaal en de methoden van onderzoek van geslacht op geslacht worden overgenomen, maar dat de philosophische achtergrond, waarop de onderzoekers van toenmaals stonden, niet gekend, of tenminste vergeten wordt. Hierdoor wordt dikwijls onrecht aangedaan aan hun nagedachtenis, aan de waardeering van hun arbeid. Dit geldt zeker voor een aantal land- en tijdgenooten van Lamarck, de z.g. materialistische philosophen uit den Revolutie-tijd, en zeker niet het minst voor Lamarck.

Het heeft zijn eigenaardige moeilijkheden, om een man als Lamarck naar waarde te schatten, meer dan een eeuw, nadat zijn belangrijkste werken: “Philosophie Zoologique” in 1809 en “Histoire naturelle des Animaux sans vertèbres” in 1815–1822 verschenen. In den veelbewogen tijd van zijn eigen leven werd zijn beteekenis voor de ontwikkeling der biologische wetenschap zoo goed als geheel miskend. Zijn “Philosophie Zoologique” werd doodgezwegen of hoogstens met spot begroet, en zelfs zijn geestverwanten en vrienden, zooals Latreille en Geoffroy St. Hilaire waardeerden in hem vooral den grooten vakgeleerde, zoodat laatstgenoemde hem zelfs als den “Franschen Linnaeus” begroette, wat al zeer weinig de groote gaven van Lamarck weergeeft.

Van zijn talrijke geschriften hebben de meeste thans voor ons nog slechts historische waarde; niemand zal meer naar zijn chemische of physische verhandelingen grijpen, of zelfs naar zijn “Flore française” of naar zijn “Histoire naturelle des Animaux sans vertèbres” om zich over plant of dier op de hoogte te stellen. Maar... geldt datzelfde ook voor zijn “Philosophie Zoologique”? Mij dunkt van niet en zoo was het, naar ik meen, een goede gedachte de “Philosophie Zoologique” voor een grooteren kring in het hollandsch toegankelijk te maken. Onder de verschillende evolutietheorieën, die heden ten dage bij de biologen meer of minder instemming vinden, neemt nog altijd het lamarckisme, of “neolamarckisme”, zooals het in zijn gewijzigden vorm heet, een belangrijke plaats in.

Doordat het zich aansluit aan het onmiddellijk waargenomene in de natuur, n.l. de aanpassing der dieren aan de uitwendige omstandigheden, is het voor velen de meest aanneembare, misschien de meest “menschelijke” voorstelling geworden, al is men zich zeer goed van de bezwaren bewust, die er tegen in gebracht kunnen worden.

Het is zeer gemakkelijk, de leer van Lamarck belachlijk te maken, door enkele voorbeelden, uit hun verband gerukt, als typische specimina van zijn voorstellingen ten beste te geven. Maar leest men zijn eigen, oorspronkelijk werk zonder bevooroordeeling, dan is zeker spotternij het laatste, wat men bij zich zal voelen opkomen. Diepe ernst en volkomen overtuiging spreekt uit alles, wat hij schrijft. Het is waar, de taal is niet boeiend, bloemrijk of meeslepend, hij vervalt telkens in herhalingen, maar toch blijft men doorlezen en begrijpt meer en meer, dat aan de gewone voorstelling van het Lamarckisme in hand- en leerboeken een belangrijk iets ontbreekt, n.l. de wijsgeerige achtergrond, die aan al zijn beschouwingen een dieperen zin geeft. Weliswaar maakt zijn philosophische natuurbeschouwing op ons vaak een wat naïeven indruk; begrippen uit zijn tijd als de “fluida” zijn voorstellingen, waar wij tegenwoordig niet verder mee komen. Maar ook hierin hebben wij zijn wijze van denken te beoordeelen naar den tijd, waarin hij leefde, en dan ziet men, hoe hij telkens met een helderzienden blik en goed doordachte redeneering tot inzichten kwam, die niet veel afwijken van wat wij nu op hechteren grondslag omtrent de beteekenis van verschillende organen weten. Men denke bijv. aan zijn tegenstelling der groote- tegenover de overige hersenen, overeenkomende met onze tegenwoordige opvatting van Neencephalon en Palaeëncephalon (Edinger).

Evenwel, het bleven veelal geniale concepties, die slechts zelden door eigen onderzoek getracht werden bewaarheid te worden. Uitgaande van de grondgedachten was zijn systeem uiterst zorgvuldig en goedberedeneerd opgebouwd. Bleek echter de grondstelling onhoudbaar, dan zijn natuurlijk ook de verdere besluiten, waartoe hij komt, voor ons van geen belang. (Dit geldt bijna voor al zijn physische en chemische verhandelingen). Bij zijn biologischen gedachtengang volgt men echter ook thans nog Lamarck met groote belangstelling, al zal er altijd wel een zekere twijfel blijven bestaan.

Maar... dit geldt voor alle evolutietheorieën, en of het daarom wenschelijk is, vooreerst ze maar alle te laten rusten, en alleen waarnemingen te verzamelen, moge ieder voor zich uitmaken. De meeste biologen zullen toch wel eenige voorliefde hebben voor een bepaalde richting en dan is het zeker goed in het origineel het werk van een geniaal man als Lamarck te leeren kennen, die voorzeker de eerste ernstige en stellig niet de minst logisch denkende evolutionist was.