Trapsgewijze afklimming en vereenvoudiging der organisatie van het eene einde van de Keten der Dieren tot het andere

Beschouwingen over het bovengenoemde onderwerp behooren tot de meest belangwekkende op het gebied van de zoölogische philosophie. Ons doel is dus, te weten te komen, of dat feit werkelijk aangetoond kan worden; want in dat geval zal het een sterk licht werpen op den door de natuur afgelegden weg en ons in den zadel helpen, om verscheidene van haar meest belangrijke wetten te ontdekken.

Ik stel mij hier voor, te bewijzen, dat het betreffende feit inderdaad bestaat, en het product is van een aanhoudend en gelijkmatig werkende natuurwet; maar dat een voor de hand liggende, bijzondere oorzaak hier en daar de te verwachten resultaten daarvan langs de heele keten der dieren doet afwijken.

Vooreerst moet men erkennen, dat de algemeene reeks der dieren, gerangschikt naar hunne natuurlijke betrekkingen, een serie van afzonderlijke groepen vormt als gevolg van de verschillende stelsels van bewerktuiging die door de natuur zijn gebruikt, en dat zelf weer naar afnemend-samengestelde organisatie geplaatste groepen samen een echte keten vormen.

Voorts merkt men op, dat er, behoudens afwijkingen, waarvan wij de oorzaken nog nader zullen opsporen, van het eene einde van die keten tot het andere een opvallende vereenvoudiging van bewerktuiging heerscht en in overeenstemming hiermee een vermindering van het aantal eigenschappen. Zoodat, indien aan het eene einde de in alle opzichten meest volkomen dieren staan, men noodwendig aan den tegenovergestelden kant de eenvoudigste en laagststaande ontwaart.

Tenslotte kan men zich overtuigen, dat alle bijzondere organen zich gaandeweg van klasse tot klasse vereenvoudigen en veranderen, ginds nog van voornaam belang, hier hoe langer hoe armzaliger en zwakker worden, en hun plaatselijke concentratie verliezen om te eindigen met volkomen te verdwijnen nog vóór het andere einde van de keten is bereikt.

Voorwaar schrijdt deze degradatie niet altijd regelmatig voort; want vaak ontbreekt er eenig orgaan of verandert het plotseling en neemt soms daarbij zonderlinge gestalten aan, die met geen enkele andere door herkenbare overgangen verbonden zijn. Ook verschijnt en verdwijnt een orgaan dikwerf nog herhaaldelijk, alvorens definitief van de baan te zijn. Maar men zal gevoelen, dat dit niet anders heeft kunnen zijn; dat de oorzaak der toenemende samengesteldheid van bewerktuiging verschillende afwijkingen in hare voortbrengselen heeft moeten ondergaan, wijl deze vaak door een sterke werking van buiten af gewijzigd worden. Nochtans zal men zien, dat de betreffende degradatie niet minder werkelijk voortgaat.

Indien de tendens tot voortdurende ontwikkeling der organismen de eenige was, die invloed had op de dierlijke vormen en lichaamsdeelen, zouden deze overal zeer regelmatig samengestelder worden. Maar verre van dien: de natuur is gedwongen om wat zij volbrengt overal te onderwerpen aan den invloed der omringende omstandigheden, die hare voortbrengselen in allen deele doen varieeren. Ziedaar de bijzondere oorzaak, die in den loop van de trapsgewijze afklimming dikwijls zonderlinge afwijkingen van het gewone verloop doet ontstaan.

Laat ons trachten in het volle licht te stellen: zoowel de progressieve vereenvoudiging der dierlijke organisatie als de oorzaak der afwijkingen, die deze ondergaat.

Het is duidelijk, dat als de natuur slechts het aanzijn gegeven had aan waterdieren, die alle steeds onder hetzelfde klimaat in dezelfde soort water van dezelfde diepte geleefd hadden, enz., men dan in hun organisatie een regelmatige opklimming met vloeiende overgangen zou gevonden hebben.

Intusschen heeft de natuur hare vermogens niet tusschen zoo nauwe grenzen beperkt. Vooreerst al heeft zij in het water zelf de omstandigheden belangrijk gedifferentieerd: zoet- en zeewater, stilstaande en stroomende of bewogen wateren, warme en koude, ondiepe en diepe bieden evenzoovele bijzondere omstandigheden voor de hen bewonende dieren. Bij gelijken trap van organisatie ondergaan dan de daaraan blootgestelde dierrassen speciale invloeden van elk ervan en worden er door gewijzigd.

Nadat waterdieren van allerlei aard waren voortgebracht en bijzonder gevarieerd met behulp der onderscheidene levensvoorwaarden van het water, zijn sommige hun natte element ontrouw geworden, eerst aan de oevers, om daarna geheel een landleven te gaan aannemen in de dampkringslucht. Deze bevonden zich mettertijd in omstandigheden zóó totaal verschillend van hunne vroegere en van zoo ingrijpenden invloed op gewoonten en organen, dat de theoretische regelmatige opklimming in bewerktuiging er op eigenaardige wijze door gewijzigd is zoodat zij hier en daar nauwelijks meer herkenbaar is.

Deze door mij reeds lang onderzochte dingen, die ik met stellige bewijzen zal staven geven mij aanleiding om het volgende zoölogische beginsel voor te stellen, welks grondslagen mij aan elken twijfel ontheven schijnen:

Het proces van voortschrijdende samengesteldheid van bewerktuiging ondergaat hier en daar in de algemeene reeks der dieren afwijkingen onder den invloed van de omgevende omstandigheden en de aangenomen gewoonten.

Men heeft zich op grond dier afwijkingen gerechtigd geacht, de opvallende progressie in de dierlijke bewerktuiging zelf te verwerpen en daarmee den weg, dien de natuur volgt bij het voortbrengen van hare levende schepselen.

Intusschen zijn ondanks die genoemde anomalieën het algemeene plan der natuur en haar gestadige procédé nog zeer goed te onderkennen, alhoewel de gebruikte middelen tot in het oneindige varieeren. Daartoe moet men de algemeene reeks der bekende dieren in haar geheel beschouwen, en vervolgens in hare groote groepen en men zal er de meest ondubbelzinnige bewijzen ontdekken van de trapsgewijze opklimming in de organisatie, onmiskenbaar ondanks de opgenoemde afwijkingen. Ten slotte merke men op, dat overal, waar geen uiterst-afwijkende omstandigheden aan het werk zijn geweest men in die opklimming vloeiende overgangen vindt in die deelen der reeks, welke wij families hebben genoemd. Die waarheid blijkt nog treffender bij de studie van de z.g. “soorten”. Want hoe meer wij waarnemen, hoe moeilijker, ingewikkelder en uitvoeriger onze specifieke onderscheidingen worden.

De opklimming in de samenstelling der dieren zal dus een onbetwistbaar feit zijn, zoodra wij de stellige bewijzen tot in bijzonderheden kunnen geven van wat zoo juist uiteengezet is. En daar wij de dierenreeks beschouwen in omgekeerde volgorde als de natuur bij hunne voortbrenging heeft gevolgd, doet zich de gradatie aan ons voor als een merkwaardige afdaling, van het eene einde van den dierenketen tot het andere behoudens de onderbrekingen als gevolg van de nog te ontdekken natuurvoorwerpen en van de afwijkingen, veroorzaakt door uitersten in levensomstandigheden.

Om nu met stellige feiten die trapsgewijze afklimming in de dierlijke organisatie te grondvesten willen we eerst eens een blik slaan op de samenstelling en het geheel dezer reeks en de feiten ermee annex; vervolgens zullen we hare veertien klassen snel de revue laten passeeren.

Bij het onderzoek van de algemeene indeeling der dieren zooals ik die in het vorige hoofdstuk heb voorgeslagen en die over het geheel door de zoölogen eenstemmig wordt erkend—behoudens de bezwaren tegen de grenzen van eenige klassen—springt één feit dadelijk in het oog, dat op zichzelf al beslissend zou zijn voor mijn zaak, en wel het volgende:

Aan het eene einde van de serie, dat men gewoonlijk het “voorste” noemt ziet men de in alle opzichten meest volkomen dieren met de meestingewikkelde organisatie terwijl zich aan het andere einde de laagst-bewerktuigde bevinden, wier dierlijkheid men ternauwernood zou vermoeden.

Dit welbekende en inderdaad onweerlegbare feit wordt het eerste bewijs voor de aan te toonen afklimming, want het is er de wezenlijke voorwaarde voor.

Een ander bewijzend feit daarvoor is het volgende: De eerste vier klassen van het dierenrijk bevatten dieren, zonder uitzondering met ruggegraat, welke bij alle andere ten eenen male ontbreekt.

Men weet, dat die wervelkolom de ruggesteun is van het geraamte, dat zonder haar niet kan bestaan en dat overal waar zij zich bevindt er een meer of minder volledig en volkomen skelet is.

Voorts wijst, naar bekend, volmaking der functies op die der betreffende organen.

Ofschoon nu hier de mensch niet in aanmerking komt doordat zijn verstand zoozeer meerderwaardig is boven zijn lichamelijkheid, levert hij ongetwijfeld het voorbeeld van de grootst mogelijke volmaaktheid; hoe meer dan ook een dierlijk organisme het zijne nadert, hoe volkomener is het.

Dit zoo zijnde merk ik op, dat het menschelijk lichaam niet alleen een geleed skelet bezit, maar nog wel het in allen deele meest volledige en volkomene. Dit geraamte verstevigt zijn lichaam, levert talrijke aanhechtingsplaatsen voor de spieren en stelt hem in staat zijn bewegingen vrijwel tot in het oneindige te varieeren.

Daar nu het skelet een voornaam aandeel neemt in het bouwplan van het menschelijk lichaam, zoo is het duidelijk, dat elk dier mèt geraamte beter georganiseerd is dan zonder.

Dus zijn de evertebraten onvolkomener dan de vertebraten. Plaatst men dus aan het hoofd van de dierenreeks de meest volkomene, dan vertoont zij een werkelijke afklimming in bewerktuiging, aangezien na de eerste vier klassen alle volgende dieren een geraamte missen en bijgevolg onvolkomener georganiseerd zijn.

Maar dat is niet alles: onder de gewervelde dieren zelf wordt die afklimming ook opgemerkt. Wij zullen zien dat zij ook onder de ongewervelde dieren bestaat, dat dus deze afklimming volgt uit het door de natuur constant volgehouden plan en tegelijkertijd een gevolg is van de omgekeerde richting, waarin wij hare orde vervolgen. Want indien wij de werkelijke richting kozen van onvolkomen tot volkomen, zouden we een toenemende samengesteldheid vinden en achtereenvolgens de dierlijke functies in aantal en doeltreffendheid zien wassen. Laten we daarom ten bewijze van de werkelijke degradatie eens schielijk de verschillende klassen van het dierenrijk doorloopen.

De Zoogdieren

Dieren met melkklieren, vier ledematen en alle integreerende lichaamsdeelen der meest volkomen dieren. Haar op eenige plaatsen.

De zoogdieren (Mammalia), moeten blijkbaar aan een der uiteinden van de keten der dieren staan, en wel op de plaats van de best georganiseerde en functioneerende; want alleen onder hen vindt men de meest ontwikkelde intelligentie.

Indien de ontwikkeling der functies die der betreffende organen bewijst, dan zijn de zoog-dieren,—de eenige werkelijk levendbarende (†)—het best bewerktuigd, omdat, gelijk bekend, deze dieren meer verstand, meer eigenschappen en een meer volkomen geheel van zintuigen hebben dan alle andere; overigens nadert hun organisatie het meest tot die van den mensch. Zij toch vertoonen ons een lichaam, in allen deele bevestigd door een geleed geraamte, vollediger dan bij de vertebraten van de drie andere klassen. De meeste hebben vier ledematen, afhankelijk van het skelet, en alle een middenrif tusschen borst en buik; een hart met twee kamers en twee boezems; rood en warm bloed; vrij in de borstkas opgehangen longen waardoor alle bloed circuleert alvorens naar de andere lichaamsdeelen gezonden te worden. Ten slotte zijn zij alleen echt levendbarend, want alleen bij hen houdt het foetus, ingehuld in zijn bekleedselen, nochtans met de moeder voortdurend verbinding, ontwikkelt er zich ten haren koste en voedt zich na de geboorte nog eenigen tijd met het zog van hare melkklieren.

Dus moeten de zoogdieren de eerste plaats in het dierenrijk innemen, in verband met hunne volmaking van organen en vermogens (Recherches sur les Corps vivans, p. 15) aangezien men buiten hen geen echte viviparie meer vindt, noch door een diaphragma in de borstkas afgeperkte longen waar alle lichaamsbloed doorheen spoelt, enz. enz.

Nu is het werkelijk onder de zoogdieren zelf vrij moeilijk, onderscheid te maken tusschen datgene, wat inderdaad behoort tot de door ons onderzochte trapsgewijze afklimming en de gevolgen van omringende omstandigheden, van levenswijze en sinds langen tijd aangenomen gewoonten.

Intusschen vindt men bij hen sporen van de algemeene trapsgewijze rangschikking in organisatie; want zij wier ledematen tot grijpen ingericht zijn staan boven die, welke er slechts mee loopen kunnen. Onder de eerste bevindt zich de mensch. Wijl dus het menschelijk organisme het meest volmaakt is, moet men het als type beschouwen, waarnaar de meerdere of mindere volkomenheid van de andere te beoordeelen is.

Zoo vertoonen de drie afdeelingen, waarin de klasse der zoogdieren, zij het niet gelijkmatig, te onderscheiden is, een opmerkelijke trapsgewijze afklimming in de bewerktuiging der betreffende dieren.

Eerste afdeeling: genagelde zoogdieren; (Unguiculata); zij bezitten vier ledematen, platte of puntige nagels aan de uiteinden hunner vingers, die daardoor niet omhuld worden. Die ledematen zijn in het algemeen geschikt om te grijpen, althans zich aan de voorwerpen vast te klemmen.—Onder hen in ’t bijzonder bevinden zich de meest-volmaakt georganiseerde dieren.

Tweede afdeeling: hoefdieren (Ungulata); vier ledematen, wier uiteinden geheel omhuld worden door een rond stuk hoorn, z.g. “hoef”. De voeten dienen slechts tot loopen of rennen en zijn ongeschikt tot het boomleven of als grijporganen of tot het aanvallen en verscheuren van andere dieren. De voeding geschiedt uitsluitend met planten.

Derde afdeeling: nagellooze zoogdieren (Exungulata); slechts twee zeer korte, afgeplatte en tot zwemmen geschikte ledematen. De door de huid omgeven vingers dragen geen nagels of andere hoornvormingen. Van alle zoogdieren zijn zij het laagst bewerktuigd. Ze bezitten bekken noch achterste ledematen en verzwelgen het voedsel ongekauwd. Gewoonlijk leven zij in het water, maar komen aan de oppervlakte om adem te halen. Men noemt ze cetacea (walvischachtigen).

Men zal nl. al dadelijk inzien, dat onderscheid dient gemaakt te worden tusschen een lageren trap van organisatie als gevolg 1e. van woonplaats en aangenomen gewoonten, en 2e. van uit een geringeren graad van volmaaktheid of bewerktuiging. Daardoor is voorzichtigheid geboden bij de beschouwingen van details. Want aangezien de levensomstandigheden, de bijzondere woonplaatsen de van buiten af op-gedwongen gewoonten, levenswijze enz., een groot orgaan-omvormend vermogen bezitten—gelijk ik nader zal laten zien—zoo zou men bepaalde vormen verkeerdelijk aan oorzaken sub I kunnen toeschrijven.

Thans zullen wij tot de vogels overgaan, maar eerst wil ik nog opmerken, dat van de zoogdieren tot de vogels geen overgang bestaat. Hier is een leegte. Maar de natuur heeft zonder twijfel dieren voortgebracht, die deze leegte ten naaste bij aanvullen, en die een afzonderlijke klasse moeten vormen, indien zij noch onder de zoogdieren, noch onder de vogels gerangschikt kunnen worden.

Dit is nu inderdaad gebleken, doordat men kort geleden in Nieuw-Holland twee geslachten van zoogdieren ontdekt heeft, t.w.

Ornithorhynchus Monotremata Geoffr.

Echidna.

Deze dieren bezitten vier ledematen, geen melkklieren, tanden in kassen noch lippen. Zij hebben slechts één afvoergang voor geslachtsproducten, vaste- en vloeibare uitscheidingsstoffen, (cloaca). Het lijf is bedekt met haren of stekels.

Zoogdieren zijn het niet, want ze hebben geen melkklieren en zijn hoogstwaarschijnlijk eierleggend.

Het zijn geen vogels, want de longen zijn niet doorboord noch de armen tot vleugels omgevormd. Reptielen zijn ze ten slotte ook niet, blijkens hun twee hartkamers. Zij behooren dus tot een afzonderlijke klasse.

De Vogels.

Dieren zonder melkklieren, met twee pooten en twee tot vleugels gewijzigde armen. Lichaam bedekt met veeren.

De tweede rang komt klaarblijkelijk aan de vogels toe, want ofschoon men bij hen gewis niet zooveel vermogens en verstand vindt als bij de eersterangs-dieren, zoo zijn zij, ongeacht de monotremen, de eenige die een hart met twee kamers en twee boezems, warm bloed, een geheel met hersenen gevulde schedelholte en een in ribben gevatten romp hebben, evenals de zoogdieren. Met deze laatste hebben ze dus zeer-aparte kenmerken gemeen, die men bij geen der latere klassen zal terugvinden.

Vergeleken met de zoogdieren vertoonen nochtans de vogels een kennelijk lageren trap van organisatie, geenszins afhankelijk van de omstandigheden. Immers, als hoofdzaak missen zij de melkorganen, slechts eigen aan de hoogst-ontwikkelde dieren, in verband met de echt-levendbarende wijze van voortplanten, die men zoowel bij de vogels als bij een der na-volgende rangen vergeefs zou zoeken. In een woord: ze leggen eieren. Hun in een anorganische z.g. eierschaal gehulde foetus heeft weldra geen verbinding meer met de moeder en ontwikkelt zich zonder aan haar direct voedsel te ontleenen.

Een middenrif, dat bij de mammaliën borst- en buik-holte volkomen, zij het ietwat scheef, afscheidt, ontbreekt hier ten eenen male.

In de wervelkolom zijn slechts hals- en staartwervels bewegelijk, daar dit voor de overige onnoodig is, en daarmede geen hinderpalen in den weg gelegd worden aan de ontwikkeling van den kam van het borstbeen, hetwelk thans op zijn beurt welhaast alle beweging onmogelijk maakt.

Immers, daar het sternum der vogels als steunpunt dient voor pectoraalspieren, (door voortdurende, krachtige beweging zeer dik en sterk geworden) is het zelve uiterst breed uitgegroeid met een kam in het midden. Maar dit houdt verband met de gewoonten dezer dieren, en niet met hun plaats in het systeem. Immers, een zoogdier: de vleermuis vertoont eveneens een borstbeenkam.

Al het bloed der vogels doorstroomt de longen, alvorens de andere lichaamsdeelen te bereiken. Dientengevolge geschiedt de long-bloedzuivering hier nog even volledig als bij de zoogdieren; later wordt dat stelsel niet meer aangetroffen.

Aldus staan de vogels met recht een trap onder de zoogdieren. Niet, wijl hun longen een bijzonderheid bieden, die de eerste missen,—evenals de veeren slechts een gevolg van het lucht-leven—doch wijl ze een ander voortplantingssysteem bezitten dan de meest-volmaakte dieren, nl. hetzelfde als het meerendeel der lagere klassen.

Onder de vogels zelf is de afklimming in organisatie zeer moeilijk te onderkennen; onze kennis van hunne bewerktuiging is daarvoor nog van te algemeenen aard. Men heeft dan ook tot heden vrij willekeurig deze of gene orde aan het hoofd der klasse gesteld, en haar naar welbehagen geëindigd.

Edoch, indien men in aanmerking neemt, dat de watervogels (zooals de zwemvoetigen), de steltloopers en de hoenderachtigen het uitnemende voordeel hebben, dat hun jongen dadelijk na het verlaten van het ei kunnen loopen en zich voeden en bovenal, als men oplet, hoe onder de zwemmers de vetganzen en pinguïns—wier bijna vederlooze, tot zwemmen ongeschikte vleugels niet veel meer dan vinnen zijn—eenigermate tot de cloaakdieren en walvischachtigen naderen, zoo zal men inzien, dat de zwemvoetigen, steltloopers en hoenderachtigen de eerste drie vogelorden moeten vormen en de duiven, zang-, roof- en klimvogels de laatste vier. Voorzoover bekend kunnen bij hen de pas uitgekomen jongen zich ook nog niet voortbewegen of voeden.

Ten slotte maken volgens deze beschouwingen de klimvogels de laatste orde uit, als zijnde de eenige met twee teenen naar voren en twee naar achteren, hetgeen op een nadere overeenkomst met de reptielen (chamaeleon) schijnt te wijzen.

Reptielen.

Dieren met slechts een hartkamer, nog in het genot van longademing, schoon onvolkomen. Huid glad of beschubd.

Op den derden rang komen natuurlijk (en noodzakelijk) de reptielen, en zij zullen ons nieuwe en belangrijke bewijzen aan de hand doen voor de trapsgewijze afdaling der bewerktuiging van het eene tot het andere einde der dieren-rij. Ten eerste heeft hun hart, met slechts één hartholte, niet meer die gedaante, bij uitstek eigen aan de eerste- en tweederangs dieren, en hun bloed is koud, bijna gelijk dat van de leden der laagste rangen.

Een ander bewijs voor hun lageren trap van bewerktuiging vertoonen de kruipende dieren ons in de ademhaling. Vooreerst zijn zij de laatste, die nog door echte longen ademen, want na hen vinden wij in geen enkele dierklasse dergelijke organen, hetgeen ik zal trachten te bewijzen bij de weekdieren.—Ten tweede bestaat de long in ’t algemeen uit zeer groote cellen, naar verhouding weinig talrijk en reeds sterk vereenvoudigd. Bij vele soorten ontbreekt dit orgaan op jeugdigen leeftijd nog, en de functie wordt dan waargenomen door kieuwen, ademhalingsorganen, welke bij geen der vorige rangen gevonden worden. Soms worden hier beide systemen tegelijk bij hetzelfde individu aangetroffen (jonge kikvorschachtigen).

Maar het beste bewijs voor hun lagere rangorde in zake de ademing is het feit, dat slechts een deel van het bloed door de longen passeert, terwijl de rest de lichaams-deelen bereikt zonder “gelucht” te zijn.

Tenslotte beginnen de vier ledematen, zoo karakteristiek voor de hoogere dieren, hier verloren te gaan, ja, veelal geheel te verdwijnen, zooals bij haast alle slangen.

Onafhankelijk van de vereenvoudiging in bewerktuiging, waarneembaar in: hart-vorm, bloedtemperatuur—die ternauwernood boven die van de omgeving stijgt—onvolkomen ademhaling en trapsgewijze vervlakking der longen, bemerkt men voorts ook tusschen de reptielen onderling belangrijke verschillen, zoodanig, dat de orden dezer klasse in voorkomen en anatomie grooter verschillen vertoonen dan bij de twee voorafgaande klassen. Sommige leven gewoonlijk op het land, en onder hen kunnen de pootlooze soorten slechts kruipen. Andere bewonen het natte element of wel afwisselend land en water. De huid is nu eens glad, dan weer beschubd. Ofschoon alle slechts één hartkamer hebben, zijn er sommige soorten met twee boezems, andere met een. Al deze verschillen hangen af van de woonplaatsen, levenswijze, enz.; zonder twijfel oefenen de omstandigheden grooteren invloed uit op een organisatie, nog ver van het beoogde doel verwijderd, dan op zulke, die reeds meer naar hun volmaking zijn voortgeschreden.

Wijl de kruipende dieren eieren leggen, (ook wanneer deze intusschen in de moederschoot uitkomen), voorts een gewijzigd, meest sterk vereenvoudigd skelet bezitten, een minder volkomen ademhaling en bloedsomloop dan de zoogdieren en vogels en hunne smalle hersenen de schedelholte niet geheel vullen, zoo zijn zij minder volmaakt dan de twee voorafgaande klassen, aldus van hun kant de voortdurend-toenemende onvolkomenheid van organisatie bevestigend. Reeds genoemd zijn de kieuwen der pasgeboren batrachia.

Indien men het ontbreken der pooten als een teeken voor lagere rangorde zou opvatten, dan moesten de slangen de laatste orde vormen; dit ware echter een averechtsche opvatting. Immers, door het aannemen van de gewoonte om zich te verbergen door vlak op den bodem te kruipen heeft hun lichaam een overmatige lengte verkregen, vergeleken met de dikte. Derhalve zouden lange pooten schadelijk geweest zijn voor ’t zich kruipend verbergen, en korte pooten—waarvan ten hoogste vier beschikbaar—niet in staat om het lijf voort te bewegen. Aldus hebben de gewoonten dezer dieren hun pooten doen verdwijnen, en niettegenstaande de tweeslachtigen ze wel bezitten, zijn deze meer overeenkomstig de visschen georganiseerd.

De bewijzen voor deze mijne belangrijke beschouwingen zullen gebaseerd zijn op positieve feiten, en bijgevolg beveiligd voor—vergeefs aangevoerde—tegenwerpingen.

De Visschen

Dieren, door kieuwen ademende, met gladde of beschubde huid en voorzien van vinnen

Volgens onze plaatsing naar afklimmende orde van algemeene bewerktuiging moeten de visschen noodzakelijkerwijze op den vierden rang worden geplaatst, dus na de reptielen. Inderdaad zijn zij ook minder-volkomen bewerktuigd dan deze laatste!

Ongetwijfeld zijn hun algemeene lichaamsvorm, het ontbreken van een insnoering tusschen kop en romp, en de verschillende vinvormige ledematen een gevolg van de dichte middenstof, die zij bewonen, en geen kenmerk van lagere organisatie. Toch is deze laatste niet minder werkelijk, ja, blijkens hunne inwendige samenstelling, aanzienlijk lager dan die der reptielen.

Bij hen vindt men het ademhalingsstelsel der hoogste dieren niet terug, d.w.z., de—ontbrekende—ware longen zijn vervangen door kieuwen, d.z. kamvormige, vaatrijke plaatjes, ten getale van vier stel aan beide zijden van hals of kop geplaatst. Het door den bek opgenomen water strijkt tusschen de kieuwbladen door, omspoelt de talrijke vaten daarin, en de in het water vervatte lucht, schoon in geringe hoeveelheid, werkt op het kieuw-bloed in, ter weldoende lucht-verversching. Het water passeert daarna de zijdelingsche openingen in den hals.

Merk op, dat hier voor de laatste maal het ingeademde fluide door den mond heen het respiratie-orgaan bereikt (†).

Evenals de na-volgende rangen, missen ook deze dieren luchtpijp, keel en echte stem (n’en déplaise de z.g. “brommers”) alsmede oogleden, enz.

Nochtans maken de visschen deel uit van de gewervelde dieren doch zij beëindigen den vijfden trap van organisatie, wijl ze alleen met de kruipende dieren de volgende eigenschappen gemeen hebben:

Een wervelkolom,

Zenuwen, in hersenen samenkomend die niet de schedelholte opvullen,

Eén hartkamer,

Koud bloed,

Uitsluitend inwendige gehoororganen.

De visschen zijn aldus georganiseerd: voortplanting door eieren; lichaam zonder melkklieren en van den meest zwem-vaardigen vorm; vinnen, welke niet geheel overeenkomen met de vier ledematen der hoogere dieren; een zeer onvolledig skelet, zonderling vervormd en bij de laagst-staande leden dezer klasse ter nauwernood ontwikkeld; één hartkamer en koud bloed; kieuwen inplaats van longen; zeer kleine hersenen; een tastzin zonder zin voor vormen en klaarblijkelijk geen reukzin, wijl geuren slechts door de lucht worden voortgeplant (†). Kortom, het is duidelijk, dat ook deze dieren van hun kant de trapsgewijze afklimming, welke wij in het heele dierenrijk nagaan, bevestigen.

Bij een hoofd-indeeling dezer klasse zullen we zien, dat de z.g. beenvisschen meer volkomen zijn dan de kraakbeenachtigen. Ook onderling duiden deze twee groepen dus weer op een trapsgewijzen teruggang, want laatstgenoemde groep bewijst door de zwakte der steunende deelen—ook in de voortbewegingsorganen—dat bij hen het skelet eindigt, of liever: dat de natuur daar juist met de vorming ervan begonnen is.

Steeds verder gaande in een richting, tegengesteld aan de natuurlijke Orde, moeten de laatste acht geslachten van deze klasse die visschen omvatten, waarvan de kieuwopeningen, zonder operculum (kieuwdeksel) of membraan, slechts zijdelingsche of keelstandige gaten zijn. Aan ’t einde zullen ten slotte de lampreien en lancetvischjes moeten komen, wijl zij ten eenen male verschillen van alle andere door de onvolkomendheid van hun skelet en door hun naakt, slijmig lichaam zonder zijdelingsche vinnen, enz.

Algemeene opmerkingen over de gewervelde dieren.

Ofschoon onderling sterk afwijkende, zoo blijken de gewervelde dieren alle volgens een gemeenschappelijk organisatieschema gebouwd. Van de visschen tot de zoogdieren opstijgende ziet men, dat dit grondplan zich van klasse tot klasse volmaakt heeft, en eerst in de hoogste zoogdieren voleindigd is. Doch tevens merkt men op, dat het type in den loop zijner volmaking talrijke wijzigingen heeft ondergaan, en zelfs zeer aanzienlijke, zoowel door den invloed van de omgeving, als door de gewoonten, welke iedere soort gedwongen was, naar omstandigheden aan te nemen.

Men ziet daaruit, dat indien de vertebraten onderling in organisatie sterk verschillen, dit een gevolg van het feit is, dat de natuur eerst bij de visschen een aanvang heeft gemaakt met de uitvoering van haar ontwerp, het vervolgens verder doorgevoerd bij de reptielen, en bij de vogels nader tot zijn volmaking heeft gebracht, om het pas bij de hoogste zoogdieren te voleinden.

Aan den anderen kant kan men niet nalaten op te merken, dat zoo al de voltooiïng van dit plan niet overal van de visschen tot de zoogdieren geleidelijk-vloeiend plaats heeft, dit zijn oorzaak vindt in de bijzondere verschillende, soms zelfs tegenstrevende omstandigheden, die wijzigend, tegenwerkend, ja zelfs richtingveranderend gewerkt hebben gedurende de lange keten der opvolgende geslachten.

Verdwijnen van de wervelkolom.

Als men tot dit punt van de dierlijke ontwikkelingstrap genaderd is, bevindt men, dat de wervelkolom totaal verdwijnt, en wijl deze de kern is van ieder waar skelet en deze beenige stut een belangrijk onderdeel uitmaakt van de organisatie der hoogste dieren, zoo zijn alle ongewervelden, welke wij nu achtereenvolgens gaan beschouwen, onvolkomener bewerktuigd dan de vier laatstbehandelde klassen. Van nu af zullen dus de spieren geen steunpunten meer aan inwendige deelen zoeken.

Bovendien ademen de evertebraten nooit door cellige longen; geen enkele heeft een stem, bijgevolg ook niet de betreffende organen. Ten slotte schijnen ze meestal geen echt bloed te bezitten, d.i. die meest roode vloeistof der gewervelde dieren, welke haar kleur slechts dankt aan haren graad van bezwangering met bewegende lichaampjes, en die voor alles een echten omloop vertoont. Misbruik ware het, den naam “bloed” ook te geven aan die vloeistof zonder kleur of samenstelling, welke zich bijv. langzaam door de celsubstantie der polypen beweegt. Moet men dienzelfden naam dan ook aan de plantensappen geven?

Behalve de wervelkolom, gaat ook de iris verloren, die de oogen der hoogere dieren kenmerkt, want die der evertebraten zijn nooit versierd met een duidelijk regenboogsvlies.

Ook de nieren worden slechts bij de vertebraten gevonden, voor het laatst bij de visschen. Voortaan geen ruggemerg meer, noch sympathisch zenuwstelsel!

Belangrijk is het voorts, op te merken, dat bij de gewervelden, en voornamelijk bij de hoogstontwikkelde daaronder, alle organen afzonderlijk liggen, althans een eigen “haard” bezitten op evenzoovele aparte plaatsen. Men zal zien, dat volstrekt het tegenovergestelde plaats vindt, naarmate men zich naar het andere einde der scala toe beweegt.

Het is dus duidelijk, dat de ongewervelde dieren alle primitiever georganiseerd zijn, dan de gewervelde, met de zoogdieren, als de meest-typische, aan den top.

Laat ons thans eens nagaan, of de klassen en groote families, waarin de lange rij der evertebraten ingedeeld wordt, eveneens een trapsgewijze afklimming aan kan wijzen in samenstelling en volmaking van organisatie.

Ongewervelde Dieren (Evertebraten)

Komende tot de evertebraten treden wij een oneindig rijk van verschillende dieren binnen, de talrijkste van de heele natuur, allerbelangwekkendst en merkwaardig verschillend in organisatie en eigenschappen.

Bij de beschouwing van hen komt men tot de overtuiging, dat de natuur bij hun achtereenvolgende schepping van de eenvoudigste tot de meest-samengestelde heeft moeten voortschrijden. Waar zij nu een systeem van organisatie voor oogen had, dat de groote volmaaktheid zou mogelijk maken, (dat der vertebraten), een stelsel, geheel verschillend van diegene, die zij aanvankelijk bij wijze van bruggen gedwongen was te scheppen, zoo is het duidelijk, dat men onder deze talrijke dieren niet een enkel, gaandeweg verbeterd systeem moet verwachten, doch verschillende, onderling scherp onderscheiden stelsels, waarvan elk heeft moeten ontspringen vanuit het begin-punt van ieder voornaam orgaan.

Bij het in ’t leven roepen van een bijzonder orgaan voor de spijsvertering—zooals bij de polypen—heeft de natuur voor ’t eerst inderdaad een bijzonderen, standvastigen vorm gegeven aan de betreffende dieren, terwijl de infusoren, die grondvesters van het dierenrijk, noch de functie, noch den vorm of organisatie van dat orgaan bezitten kunnen.

Toen moeder natuur daarop een apart ademhalingswerktuig liet ontstaan, en dit, al verbeterend, wijzigde in aanpassing aan de levensomstandigheden der dieren, heeft zij zijn bouw gevarieerd, al naarmate bestaan en ontwikkeling van de andere bijzondere organen dat gaandeweg vereischten.

Met de schepping van een zenuwstelsel werd het haar vervolgens tevens mogelijk, een spierstelsel voort te brengen waaarbij gepaarde deelen een symmetrischen vorm bewerkstelligen. En als resultaat zien wij verschillende nieuwe typen, naar gelang van de levensomstandigheden en de nieuw-verworven deelen.

Toen de natuur tenslotte de dierlijke vloeistoffen voldoende in beweging gebracht had, als begin van een circulatie, won de bewerktuiging verder nog belangrijke bijzonderheden in onderscheid met systemen zonder vloeistofomloop.

Om deze opvattingen te grondvesten en de afklimming en vereenvoudiging der organisatie duidelijk te doen uitkomen zullen wij nu snel in averechtsche richting de verschillende klassen der ongewervelde dieren doorloopen.

Mollusca (Weekdieren).

Weeke, ongelede dieren, door kieuwen ademend, in het bezit van een “mantel”. Geen overlangsche zenuwknoopstreng of ruggemerg.

De vijfde rang bij het afdalen van de dierenscala behoort ongetwijfeld aan de weekdieren, want, schoon als zijnde evertebraat van lagere orde dan de visschen, zoo zijn zij desniettemin de bestgeorganiseerde ongewervelden. Zij ademen door kieuwen, zeer variabel naar vorm, grootte, naar de ligging binnen of buiten het dier en naar de genera en de gewoonten derzelver leden. Alle bezitten zij hersenen en zenuwen, echter zonder gangliënrij langs een gestrekte mergstreng; voorts aderen en slagaderen en een of meer enkelvoudige harten. Zij zijn de eenige bekende dieren met een zenuwstelsel en nochtans zonder ruggemerg of buikgangliënketen.

De kieuwen, door de natuur bij uitstek bestemd voor de ademhaling in het water, hebben wijzigingen in vorm en functie moeten ondergaan bij die water-dieren, die zich veelvuldig aan de lucht zijn gaan bloot stellen of zelfs, gelijk sommige soorten, daarin duurzaam zijn gaan verblijven. Het respiratieorgaan dezer vormen heeft zich geleidelijk aan die dampkringslucht aangepast; en dat is geen bloote aanname, want men kent krabben (Cancer ruricola) die altoos op het land leven, terwijl toch alle schaaldieren kieuwen bezitten. Op den langen duur is die gewoonte, om atmospherische lucht op te nemen, voor vele weekdieren een noodzaak geworden; zij heeft het orgaan zelf gewijzigd, dat, niet meer zóóveel aanraking met de in te ademen middenstof noodig hebbende, zich aan de wanden van de kieuwholte heeft vastgehecht.

Daaruit volgt de onderscheiding van twee soorten kieuwen bij de mollusken. De eene bestaat uit een netwerk van vaten, zich slingerend zonder relief over het slijmvlies eener holte; deze kieuwen zijn slechts geschikt voor lucht-ademen; men kan ze dus “lucht-kieuwen” noemen. De andere soort daarentegen vertoont bijna altijd in of buiten het dier uitspringende organen en vormt franjes of gekamde lamellen, of ook wel strengetjes, enz. Zij kunnen de ademhaling slechts in natte omgeving bewerkstelligen; (“waterkieuwen”).

Indien nu de onderling-verschillende gewoonten der dieren hunne organen overeenkomstig hebben gewijzigd, zoo mogen wij hier besluiten, dat het voor recht begrip van sommige molluskenorden nuttig zal zijn, die met lucht- te onderscheiden van die met waterkieuwen. Maar in beide gevallen zijn het kieuwen, en het schijnt ons ongepast, te spreken van weekdieren met longen. Wie weet niet, hoe vaak misbruik van woorden en valsche aanwending van namen dienst hebben gedaan, om zaken onnatuurlijk voor te stellen en ons in verwarring te brengen!

Is er bijv. zoo groot verschil tusschen het netwerk of streng van bloedvaten in de huid van Pneumodermon en dat van het inwendige vlies bij een tuinslak? En toch ademt Pneumodermon naar allen schijn slechts water.

Overigens zullen wij eens nagaan, of er verband is tusschen de lucht-kieuwen der mollusken en de longen der vertebraten.

Het eigenaardige van longen is hun sponsachtige structuur, samengesteld uit min of meer talrijke cellen, waarin de buitenlucht steeds doordringt, eerst door den mond en vervolgens door een kraakbeenachtig kanaal, de luchtpijp, die zich vertakt tot bronchiën, welke in celletjes uitmonden. De cellen en bronchiën vullen en ledigen zich afwisselend door de opeenvolgende opzwelling en afplatting van de lichaamsholte, zoodat kenmerkend voor de longen is een duidelijke, afwisselende in- en uitademing. Dit orgaan kan slechts de aanraking met lucht verdragen en wordt zelfs door water of een andere stof sterk geprikkeld. Het is dus van een andere natuur dan de steeds ongepaarde kieuwholte van zekere weekdieren, die nooit opzwelling en afplatting vertoont, noch luchtpijp of bronchiën en waarin het ingeademde fluide nooit door den mond binnentreedt. Een dergelijke holte, die zich buitendien dán weer aan het water en dán weer aan de lucht aanpast, kan nooit long heeten. Met eenzelfden naam twee zoozeer verschillende zaken aan te duiden, is geen wetenschap bevorderen, maar verwarren.

De long is het eenige orgaan, dat aan dieren een stem kan geven. Na de reptielen bezit geen enkel dier longen, ergo ook geen stem.

Mijne conclusie is, dat weekdieren nimmer door longen ademen (†). Indien ook al sommige van hen lucht inademen, zoo geldt dat ook voor sommige schaaldieren, alsmede alle insecten. Nochtans bezit geen dezer dieren echte longen.

Terwijl de weekdieren door hun algemeenen bouw, die onder dien der visschen staat, ook hunnerzijds de afklimming in de dierenketen bewijzen, zoo is deze onder de weekdieren onderling veel moeilijker aantoonbaar, want onder de zeer talrijke en uiteenloopende diervormen dezer klasse valt de onderscheiding zwaar tusschen 1e. wat op rekening komt van die onderhavige afklimming en 2e. de gevolgen van de woonplaatsen en levenswijzen der dieren.

Weliswaar zijn de beide orden, waarin de volkrijke klasse der weekdieren wordt verdeeld, sterk met elkaar in contrast door het gewicht der kenmerkende eigenschappen. De leden van de eerste orde (Mollusca cephalota) bezitten een scherp afgeteekenden kop, oogen, kaken of slurf, en planten zich door paring voort. Al deze kenmerken worden bij de tweede (Acephale weekdieren) gemist. Zonder eenige quaestie staat dus de tweede orde bij de eerste in organisatie ten achteren.

Het is echter van belang, op te merken, dat het gemis van kop, oogen, etc. bij de acephalen niet uitsluitend aan de algemeen lagere bewerktuiging moet worden toegeschreven, in overeenstemming met het feit, dat kop en oogen bij lagerstaande orden in de dieren-scala weer terugkeeren. Integendeel, naar allen schijn is hier sprake van een dier afleidingen van het volmakingsproces door de omstandigheden, niet te vereenzelvigen met de oorzaken van de geleidelijke hoogere organiseering der dieren.

Den invloed van gebruik of voortdurend, volkomen onbruik der organen beschouwende, zullen wij zien, dat een kop, oogen, enz. voor de tweede orde hoogst nutteloos waren geweest, wijl de groote ontwikkeling van den mantel het gebruik toch onmogelijk gemaakt zou hebben.

Overeenkomstig die algemeene natuurwet, dat elk ongebruikt orgaan degenereert, zachtjes aan verkomt en verarmt om ten slotte geheel te verdwijnen, zijn kop, oogen, kaken enz. bij de acephalen geheel vernietigd; overigens zullen wij daar nog meer voorbeelden van ontmoeten.

Wijl de natuur bij de ongewervelde dieren geen inwendige steunpunten voor de spieren meer had, heeft zij gene bij de weekdieren vervangen door een mantel. Deze is des te sterker en vaster naarmate de dieren zich krachtiger bewegen en er uitsluitend op aangewezen zijn. Bij de cephalen, met hun sterkere bewegingen, is die mantel enger, dikker en steviger en onder hen zijn de naakte vormen (zonder schelp) bovendien voorzien van een pantser binnen den mantel, dat nog steviger is dan de mantel zelf en de samentrekking en ’t voortkruipen van die dieren (de naaktslakken) bijzonder vergemakkelijkt.

Maar als wij, inplaats van tegen den draad in te gaan, de dierlijke scala van het minder- naar het meer-volmaakte doorloopen, zullen wij spoedig inzien, dat de natuur op den drempel van het gewervelde dier-type bij de mollusken gedwongen is geweest een verkorste of hoornachtige huid als steun voor de spierbeweging op te geven en, in voorbereiding van de verlegging dier aanhechtingspunten naar het inwendige, de weekdieren in zekeren zin als overgangsvormen zijn te beschouwen, zoodat zij hun bewegingen merkwaardig langzaam uitvoeren, als hebbende nog slechts zwakke middelen daartoe (†).

Cirripedia (Rankvoetigen)

Dieren zonder oogen, door kieuwen ademend, met een mantel en gelede pooten met hoornachtige huid.

Zij naderen tot de weekdieren door het bezit van een mantel, en ze moeten onmiddellijk na de koplooze Mollusken geplaatst worden door hun gemis van kop en oogen. Nochtans kunnen ze geen deel uitmaken van de weekdieren, wijl hun zenuwstelsel, evenals dat der drie volgende klassen, een overlangsche ganglïenstreng vertoont. Voorts hebben ze gelede armen met hoornige huid en verscheidene dwarse paren kaken. Dus staan ze een rang lager dan de mollusken. De bloedsomloop geschiedt door een echte circulatie, dus in aderen en slagaderen.

Deze dieren hechten zich aan voorwerpen in zee en verplaatsen zichzelf dus niet; de bewegingen, bepalen zich voornamelijk tot de armen. Wijl nu de mantel onbruikbaar was als steunpunt voor de armspieren, moesten die in de huid dezer armen gezocht worden. Die huid is dan ook taai en hoornachtig, als bij de insecten en schaaldieren.

Annelida (Ringwormen)

Langgerekte, geringde dieren, zonder gelede pooten, ademend door kieuwen, in het bezit van een bloedvaatstelsel en overlangsche zenuwknoopenstreng.

De klasse der ringwormen komt noodzakelijkerwijze na de cirripedia, wijl een mantel ten eenen male ontbreekt. Wijders moeten ze per se voor de schaaldieren geplaatst worden, als behoorende niet tot de geleedpootigen—wier keten niet onderbroken mag worden—terwijl hun bouw een plaatsing na de insecten verbiedt.

Ofschoon deze dieren over het algemeen nog zeer weinig bekend zijn, zoo bewijst nochtans hun organisatie, dat ook voor hen de wet der degradatie of trapsgewijze afklimming geldt, wijl ze bij de weekdieren ten achter staan door het bezit van een zenuwknoopenstreng en bij de cirripedia door het gemis van een mantel.

Aan hun gewoonte, te leven in aarde, slik of water—(en dan meest in huizen van verschillend materiaal, die naar believen verlaten of betrokken kunnen worden)—danken de anneliden hun gestrekten vorm, die hen zoodanig op wormen doet gelijken, dat tot heden alle natuurvorschers ze ermee verward hebben.

Hun inwendige bouw vertoont zeer kleine hersenen, een overlangsche gangliënstreng, aderen en slagaderen, waarin het meest roodgekleurde bloed circuleert; zij ademen door kieuwen, nu eens inwendig en verborgen, dan weer uitwendig naar voren tredend.

Crustacea (Schaaldieren)

Dieren met geleed lichaam en gelede pooten, een verschaalde huid, een bloedvaatstelsel en ademend door kieuwen.

Hier betreden wij het terrein der talrijke gelede dieren, wier huidbekleeding stevig, verkorst, hoorn- of lederachtig is.

Hunne harde deelen bevinden zich alle uitwendig en wijl de natuur, die bij de onmiddellijke voorouders van deze klasse juist een spierstelsel had gevormd en daarvoor harde steundeelen noodig had, het systeem van geledingen heeft moeten invoeren, om beweging mogelijk te maken.

Door Linnaeus en zijn opvolgers werden alle gelede dieren tot een enkele klasse onder den naam insecten vereenigd; maar ten slotte heeft men ingezien, dat die groote dierenrij in eenige belangrijke afdeelingen moet worden onderscheiden. De klasse der schaaldieren, met die der insecten verward, ofschoon door alle klassieke natuurvorschers daarvan gescheiden, is dan ook een zeer natuurlijke groep, waard om in stand te blijven. Zij moet onmiddellijk op de anneliden volgen en neemt den achtsten rang in op de algemeene reeks der dieren; een beschouwing hunner organisatie eischt dat onvoorwaardelijk.

Immers, de schaaldieren bezitten een hart, aderen en slagaderen waarin een doorschijnende, bijna kleurlooze vloeistof circuleert; verder ademen alle door echte kieuwen. Dit is onloochenbaar en zal altijd moeilijkheden baren aan hen, die ze met alle geweld bij de insecten willen onderbrengen, uit hoofde hunner gelede pooten.

Schoon de schaaldieren door hun bloedsomloop en hun ademhalingsorgaan duidelijk onderscheiden zijn van de spinachtigen en insecten, en daardoor kennelijk een hoogeren rang innemen, zoo hebben zij met de genoemde dieren in vergelijking met de anneliden dezen trek van minderwaardigheid gemeen, dat ze behooren tot de geleedpootigen, waarbij men het vaatstelsel, d.w.z. hart, aderen en slagaderen geleidelijk ziet verloren gaan, evenals de ademhaling door kieuwen. De crustaceeën bevestigen dus ook voor hun deel de voortdurende en trapsgewijze afklimming in organisatie (in de richting, waarin wij de dieren-scala doorloopen). Dat de circuleerende vloeistof doorschijnend en bijna kleurloos is, als bij de insecten, wijst eveneens op hun lagere rangorde.

Wat het zenuwstelsel betreft, dit bestaat uit zeer kleine hersenen en een overlangsche zenuwknoopenstreng, een kenmerk van verarming, gemeenschappelijk met de twee voorafgaande en twee volgende klassen, als zijnde deze de laatste met duidelijke zenuwen. Ook worden bij de schaaldieren de laatste sporen van een gehoororgaan gevonden (†).

Opmerkingen.

Hier eindigt het echte bloedvatstelsel, zooals we dat tot nu toe hebben aangetroffen. De volgende dieren zijn dus nog onvolmaakter georganiseerd dan de crustaceeën. Aldus openbaart zich de degradatie duidelijk, wijl, naarmate men in de dierenrij voortschrijdt, gaandeweg alle trekken van gelijkenis met de hoogste dieren worden uitgewischt. Welke ook de aard der vloeistofbeweging zij bij de hier na volgende dieren, zij voltrekt zich door minder werkzame middelen, en gaat steeds langzamer.

Arachnida (Spinachtigen)

Dieren, ademend door beperkte luchtbuizen (tracheeën) en zonder gedaanteverwisseling; steeds met gelede pooten en oogen aan den kop.

Voortgaande op de ingeslagen richting komt de negende rang in het dierenrijk van zelf toe aan de arachniden; met de schaaldieren hebben zij zooveel gemeenschappelijks, dat men steeds gedwongen zal zijn, ze daar onmiddellijk achter te plaatsen. Niettemin zijn ze er duidelijk van onderscheiden, want ze toonen het eerste voorbeeld van een ademstelsel van lagere orde dan de kieuwen, dat nooit samengaat met een hart, slagaders en aders.

Inderdaad ademen de spinachtigen door huidopeningen (stigmata) en luchthoudende buizen, overeenkomstig die der insecten. Maar in stede van, gelijk bij de insecten, zich door het gansche lichaam uit te strekken, zijn deze tracheeën beperkt tot een klein aantal blaasjes; hetwelk aantoont, dat de natuur bij de spinnen afstand doet van dit adem-systeem, dat aan de kieuwen heeft moeten voorafgaan—evenals bij de visschen of de eerste reptielen de kieuwen weer verdwijnen,—om plaats te maken voor de echte longen.

Waar dus de arachniden zich scherp van de crustaceeën onderscheiden door hun stelsel van respiratie, zoo mogen ze evenmin met de insecten vereenigd worden, van wier klassieke type ze overigens, ook in inwendigen bouw, afwijken. De voornaamste verschilpunten van deze twee groepen zijn nl. de volgende:

1e. Zij ondergaan nooit eenige gedaanteverwisseling, worden dus geboren in hun definitieve gedaante, met oogen op den kop en gelede pooten; deze staat van zaken houdt verband met den inwendigen bouw, sterk afwijkende van dien der insecten.

3e. Het ademhalingsstelsel, ofschoon van dezelfde orde als dat der insecten, onderscheidt er zich toch sterk van, gelijk boven nader is aangegeven.

Deze beschouwingen mogen voldoende doen uitkomen hoezeer ten onrechte men wel de arachniden en insecten tot één enkele klasse vereenigt, doordat de betreffende auteurs slechts letten op de gelede pooten en min of meer verharde huid. Dat zou ten naaste bij op hetzelfde neer komen, alsof men bijv. visschen en reptielen tot één klasse vereenigde, uitsluitend op grond van hun beider min of meer beschubde huid!

Wat betreft de trapsgewijze afklimming der organisatie, die wij voor de geheele dierenreeks navorschen, deze is bij de arachniden al bijzonder duidelijk; deze dieren bevestigen haar ook weer door hun minder volmaakte ademstelsel—dat bij de longen, zelfs bij de kieuwen ten achter staat—en door hun onvoltooiden bloedsomloop, blijkbaar nog in aanleg.

Deze afklimming laat zich ook nagaan bij de rij van soorten onderling, die tot deze klasse behooren; want de tweede orde derzelve (A. antennata) is belangrijk lager georganiseerd en staat veel dichter bij de insecten, waarvan ze niettemin door het ontbreken van elke gedaanteverwisseling onderscheiden is. En aangezien ze zich nooit in de lucht verheffen, strekken hunne tracheeën zich waarschijnlijk niet overal in alle lichaamsdeelen uit.

De Insecten

Dieren met een gedaanteverwisseling, die hun ten slotte geeft: twee oogen, twee sprieten, zes gelede pooten en twee luchtbuizen, die zich door het heele lichaam uitstrekken.

Onzen weg vervolgende in tegengestelde richting aan de natuurlijke komen na de spinachtigen noodzakelijkerwijze de insecten, d.w.z. de onmetelijke reeks van lagere dieren, die aders en slagaders missen, ademen door uitgebreide luchtbuizen, en in onvolkomen staat geboren worden, hetgeen een gedaanteverwisseling meebrengt. In volwassen toestand bezitten alle insecten zonder uitzondering zes gelede pooten, twee antennen, twee oogen op den kop, en het meerendeel heeft alsdan ook vleugels.

In de door ons gevolgde rangorde nemen de insecten noodzakelijk de tiende plaats in, want ze staan in organisatie ten achter bij de spinachtigen, wijl ze niet—als deze—in volkomen staat geboren worden, en zich slechts eenmaal in het leven voortplanten (†).

Speciaal bij de insecten valt op te merken, hoe de “vitale” organen bijna gelijkmatig en meestentijds over de geheele uitgebreidheid van het lichaam verdeeld zijn, in stede van beperkt tot bepaalde afdeelingen van hetzelve, zooals dat bij de hoogste dieren het geval is. Deze eigenaardigheid verliest langzamerhand haar uitzonderingskarakter en wordt bij de na-komende klassen hoe langer hoe meer regel.

Nergens is de algemeene degradatie zoo duidelijk uitgedrukt als bij de gekorven dieren, die lager zijn georganiseerd dan alle voorafgaande klassen. Zij blijkt zelfs tusschen de verschillende natuurlijke orden der insecten onderling; want bij de eerste drie orden (kevers, recht- en net-vleugeligen) zijn er boven- en onderkaken aan den mond; de vierde (vliesvleugeligen) begint een soort snuit te krijgen; de laatste vier ten slotte (vlinders, wantsen, vliegen, luizen) hebben inderdaad nog slechts een slurf (†). Na de eerste drie insectenorden worden gepaarde kaken dan ook nergens meer in het dierenrijk gevonden. Wat de vleugels betreft, de leden van de eerste 6 orden hebben er vier, waarvan er één of wel alle 2 paar tot vliegen dienen. Bij de zevende en achtste orde zijn er nog maar twee, of ze ontbreken geheel door reductie. De larven van de laatste twee orden missen de pooten en gelijken op wormen.

Opmerkingen.

Zooals de visschen onder de gewervelde dieren in hun algemeene gedaante en de afwijkingen van den geleidelijken voortgang der bewerktuiging den invloed van hun levensomstandigheden vertoonen, zoo laten hier ook de insecten in hun vorm, bouw en gedaanteverwisselingen duidelijk de inwerking zien van de omringende lucht, waarin het meerendeel zich—als de vogels—kan verheffen en duurzaam verblijven.

Indien de insecten longen gehad hadden en zich konden opblazen met lucht, die al uitzettend in alle lichaamsdeelen ware doorgedrongen als bij de vogels, dan zouden ongetwijfeld hun haren in veeren zijn veranderd (†).

En zoo men zich mocht verwonderen, dat er zoo weinig aanknoopingspunten bestaan tusschen de insecten met hun zonderlinge gedaanteverwisselingen en de overige ongewervelde dieren, zoo houde men in het oog, dat zij onder hen de eenige vliegers zijn, en dat zóó bijzondere omstandigheden en gewoonten hun zeer eigene resultaten wel moesten meebrengen. Slechts met de arachniden vertoonen zij een zekere overeenkomst en inderdaad zijn beide groepen, in het algemeen gesproken, de eenige evertebraten, die in de atmospherische lucht leven; nochtans vertoont geen enkele spin vlieg-vermogen of metamorphosen. En bij de behandeling van den invloed der levensgewoonten zal ik laten zien, dat door zich te gewennen aan een verblijf op den vasten grond en zich in schuilplaatsen terug te trekken deze dieren een deel van de vermogens der insecten hebben moeten verliezen en daartegenover die kenmerken verwerven, die hen er zoo in het oog vallend van onderscheiden.

Het verdwijnen van meerdere organen, die voor de hoogere dieren van essentieel belang zijn.

Na de insecten gaapt er in de rij der dieren een vrij belangrijke klove, door nog niet-waargenomen dieren alsnog te vullen. Want op dit punt gaan verscheidene lichaamsdeelen, die de hoogere dieren kenmerken, plotseling en volledig verloren, aangezien men ze niet meer terug vindt bij de klassen, die thans de revue zullen passeeren.

Verdwijnen van het zenuwstelsel.

Op dit punt gaat het zenuwstelsel—de zenuwen met hun verbindings-middelpunt—metterdaad geheel verloren, en vertoont zich niet meer bij de hierna volgende klassen.—Bij de hoogste dieren bestaat het uit hersenen, die voor de intellectueele verrichtingen schijnen te dienen en aan de basis waarvan zich het centrum der gewaarwordingen bevindt, vanwaar zenuwen uitgaan, en een ruggemerg, dat eveneens zenuwen naar verschillende richtingen uitzendt.

Bij de vertebraten vallen de hersenen gaandeweg af, en naarmate hun inhoud vermindert gedijt het ruggemerg en schijnt hun plaats in te nemen.

Bij de weekdieren—de eerste klasse der evertebraten—bestaan de hersenen nog, maar geen ruggemerg of ganglieketen; door de weinige gangliën schijnen de zenuwen volstrekt niet knoopig.

Bij de vijf volgende klassen ten slotte krimpt het zenuwstelsel in tot hersenen van armzalige afmetingen en een overlangsche streng, vanwaar zenuwen naar de lichaamsdeelen verloopen. Van daar af is er geen apart centrum meer voor de gewaarwordingen, maar een menigte kleinere, over de geheele lengte van het dier verspreid.

Zóó eindigt bij de insecten het zoo belangrijke gevoelsorgaan, dat bij een zekeren graad van ontwikkeling het aanzijn geeft aan de gedachte; dat op grootsten trap van volmaking de verstandelijke werkzaamheid in al haar volheid kan doen ontstaan; de bron, waaruit ook de spieren hun kracht en zonder hetwelk geslachtelijke voortplanting niet schijnt te kunnen plaats hebben (†).

Het verbindingscentrum van het zenuwstelsel bevindt zich in de hersenen of hun basis, of in een ganglieketen. Zoo beide afwezig zijn, houdt het heele stelsel op te bestaan.

Verdwijnen van de geslachtsorganen.

Alle sporen van geslachtelijke voortplanting verdwijnen eveneens op dit punt, en bij de nog te noemen dieren zijn bevruchtingsorganen inderdaad niet te onderkennen. Niettemin zullen wij bij de leden der twee navolgende klassen nog een soort van eierstokken aantreffen, gevuld met eivormige lichaampjes, die als eieren beschouwd worden. Maar die zoogenaamde eieren, die zich zonder voorafgaande ontwikkeling kunnen ontwikkelen, vat ik op als inwendige knoppen (†). Zij vormen den overgang tusschen de voortplanting met inwendige knopvorming tot de geslachtelijke met eieren.

De macht der gewoonte is bij den mensch zoo groot, dat hij, zelfs tegen beter weten in, geneigd is, om alle zaken op dezelfde manier te beschouwen. Aldus willen verscheidene plantkundigen, gewend om bij een groot aantal planten geslachtsorganen aan te treffen, aan alle zonder uitzondering overeenkomstige deelen toeschrijven. En zoo hebben zij dan met alle mogelijke moeite ook bij de “bedektbloeienden” meeldraden en stempels trachten te ontdekken, en liever aan zekere nog ondoorzochte deelen willekeurig bepaalde functies toegeschreven dan erkend, dat de natuur eenzelfde doel met heel verschillende middelen weet te bereiken.

Men heeft zich verbeeld, dat elk voortplantingslichaam een zaad of een ei moest zijn, d.w.z. een lichaampje, dat om te kunnen kiemen bevrucht moest worden. Dat heeft Linnaeus doen zeggen: Omne vivum ex ovo. Maar thans kennen wij planten en dieren genoeg, die zich volstrekt niet op de genoemde manier voorttelen, en bijgevolg ook geen bevruchting van noode hebben. De betreffende lichaampjes zijn dan anders van vorm en ontwikkeling.

Ziehier het beginsel, dat in het oog te houden is bij de beoordeeling van de voortplanting van eenig levend wezen. Elk voortplantingslichaampje—hetzij plantaardig of dierlijk—dat zonder zich van een hulsel te ontdoen zich strekt en tot een plant of dier uitgroeit, gelijk aan het oorspronkelijk wezen, is géén zaad of ei; na den aanvang van den groei ondergaat het geenerlei kieming of ontluiking en tot zijne vorming is geen bevruchting noodig geweest. Het bevat dan ook geen embryo, besloten in omhulsels, waarvan het zich moet bevrijden, gelijk zaad en ei.

Als men nu nauwlettend de ontwikkeling van de voortplantingslichaampjes eener alg of paddestoel nagaat, zal men zien, dat het slechts behoeft te zwellen om dan ongemerkt uit te groeien tot den vorm van de moederplant.

Evenzoo kan men bij een poliep (bijv. Hydra) de ontwikkeling volgen van een knop (gemma) om zich te overtuigen, dat deze zich slechts strekt en groeit en volstrekt niet “uitkomt” als een kuiken of zijdeworm uit het ei!

Het is dus duidelijk, dat in vele gevallen de voortplanting niet geschiedt via een geslachtelijke bevruchting, en daarmede ook de geslachtsorganen ontbreken. En wijl men nu bij de vier, op de insecten volgende klassen geen bevruchtingsorganen meer aantreft, zoo heeft het er allen schijn van, dat op dit punt van den dierenketen de geslachtelijke voortplanting ophoudt te bestaan.

Verdwijnen van het gezichtsvermogen.

Ten slotte gaat het gezichtsorgaan, zoo nuttig voor de hoogere dieren, geheel verloren. Dit orgaan, dat bij de rankpootigen en een deel der weekdieren en ringwormen begon te ontbreken en vervolgens bij de schaaldieren, spinachtigen en insecten slechts wordt aangetroffen in hoogst onvolkomen vorm en van een uiterst beperkte functie, verschijnt na de insecten bij geen enkel dier meer (†).

Hier verdwijnt ook nog de kop, dat zoo gewichtige lichaamsdeel voor de meer ontwikkelde dieren, zetel van de hersenen en bijna alle zintuigen. Immers, de verdikking aan het vooreinde van het lichaam bij sommige wormen (Taenia), veroorzaakt door de plaatsing der zuignappen, kan niet als een echte kop beschouwd worden, aangezien zij niet de zetel is der hersenen, noch van het gezicht of gehoor enz., al welke organen hier ontbreken.

Men ziet, dat op deze sport der dieren-ladder de afklimming in organisatie zeer schielijk geschiedt, en dat grooter vereenvoudiging van de dierlijke organisatie haar schaduwen sterk vooruitwerpt.

Vermes (Wormen)

Dieren met een week, lang lichaam, zonder kop, oogen, gelede pooten, zenuwstreng of bloedsomloop

Het geldt hier wormen, verstoken van een bloedsomloop, zooals de z.g. “ingewandswormen” en enkele vrijlevende, al even laag georganiseerd. Het zijn dieren met een week, min of meer verlengd lichaam zonder gedaanteverwisseling (†), kop, oogen of gelede pooten.

De wormen moeten onmiddellijk na de insecten en voor de straaldieren komen en den elfden rang in het dierenrijk innemen. Bij hen begint de neiging van de natuur naar een geleden bouw, welk stelsel dan bij de insecten, arachniden en schaaldieren tot zijn volle ontwikkeling komt. Maar de bij de insecten ten achterstaande organisatie der wormen zonder buikstreng, kop, oogen of echte pooten dwingt ons, ze achter deze te plaatsen. Dat voorts de natuur, in voorbereiding van dien—nieuwen—geleden vorm zich losmaakt van het straalsgewijze type, noopt ons ze te rangschikken vóór de straaldieren zelf. Overigens gaat na de insecten ook het algemeene bouwplan van de voorgaande klassen verloren, nl. de symmetrische plaatsing der deelen, zoodanig, dat een iegelijk tegenover zijn spiegelbeeld staat. Bij de wormen mist men dit gespaarde stelsel, en het is aan het—in- en uitwendig—straalsgewijze gebouwde type der radiaten nog niet toe.

Sinds ik de groep der annelida heb opgesteld geven verscheidene natuurvorschers aan die ringwormen den naam van vermes; en, in ongelegenheid met de dieren, waarvan hier sprake is, vereenigen zij deze dan maar met de polypen. Aan den lezer het oordeel over het verband en de klassieke kenmerken, die het recht zouden verleenen, om een lintworm of spoelworm met een zoetwater- of andere poliep in een klasse te vereenigen!

Gelijk de insecten zoo schijnen sommigen wormen door tracheeën te ademen, uitmondende met een soort stigma. Maar er is alle reden te gelooven, dat deze korte “tracheeën” geen lucht, maar water bevatten, vermits deze dieren nooit in de atmospherische lucht leven en zonder uitzondering ondergedompeld zijn in water of een waterige vloeistof.

Uit het ontbreken van duidelijke bevruchtingsorganen maak ik op, dat geen geslachtelijke voortplanting meer bij hen plaats heeft (†). Het ware nochtans mogelijk, dat, evenals bij de spinachtigen het bloedvaatstelsel een aanvang neemt, dit bij de wormen met de geslachtelijke voortplanting het geval was. Hierop schijnen verschillende staartvormen bij de palissadenwormen te wijzen, maar goede waarnemingen omtrent deze voortplantingswijze bestaan hier nog niet.

Wat men bij sommige van hen (zooals den lintworm) voor eierstokken houdt, zijn naar allen schijn slechts hoopen kiemlichaampjes, die zich zonder bevruchting kunnen ontwikkelen. Deze eivormige corpuskeltjes zijn inwendig als van een zeeëgel, inplaats van uitwendig, gelijk bij den korstpolyp (Coryne) enz. De polypen vertoonen dezelfde verschillen in de plaatsing hunner broedknoppen. Waarschijnlijk zijn dus de wormen inwendig gemmipaar (knopvormend).

Dieren als de wormen, zonder kop, oogen, pooten en wellicht ook zonder geslachtelijke voortplanting bewijzen dus ook hunnerzijds die trapsgewijze afklimming in organisatie, die wij voor de geheele dieren-scala pogen aan te toonen.

Radiata (Straaldieren)

Lichaam tot zelfherstelling geschikt, uit- en inwendig straalsgewijze gebouwd, zonder kop, oogen, of gelede pooten. Mond onderstandig

Volgens de gebruikelijke volgorde staan de straaldieren op den 12en rang in de heele dierenreeks en vormen een van de laatste drie klassen van de ongewervelde dieren.

Tot deze klasse genaderd ontmoet men hier een algemeene gestalte en een in- en uitwendige rangschikking der deelen en organen, tot nu toe in de natuur niet gebruikt. En wel vinden we hier een straalsgewijzen bouw rondom een as of middelpunt, die eerst bij de polypen een aanvang neemt, welke bijgevolg hieronder behandeld worden. Niettemin vormen de radiaten op de dieren-scala een duidelijk van de polypen onderscheiden trap, zoodat men ze onmogelijk meer daarmee kan verwarren, evenmin als de schaaldieren met de insecten of de kruipende dieren met de visschen.

Immers, bij de straaldieren bemerkt men niet alleen nog ademhalingsorganen (watervaten of een soort tracheeën), maar ook bijzondere voortplantingswerktuigen, nl. “eierstokken” van onderscheidenen vorm, in afwijking van de polypen. Bovendien is het ingewandskanaal hier geen doodloopende zak met een enkele opening en heeft de mond steeds een eigenaardige, onderstandige plaatsing, verschillend van die bij de polypen.

Ofschoon de straaldieren zeer singuliere dieren zijn, zoo is het weinige omtrent hun organisatie bekende blijkbaar voldoende om hun den hier aangewezen rang toe te kennen. Evenals de wormen missen de radiaten kop, oogen, gelede pooten, bloedsomloop en wellicht ook zenuwen. Toch moeten zij achter de wormen komen, omreden de vermes hoegenaamd geen straalsgewijzen bouw vertoonen en onder hen voorts ook het gelede type zijn intrede doet.

Indien de straaldieren geen zenuwen hebben, zijn ze derhalve buiten staat tot gevoelen, en nog slechts prikkelbaar zonder meer (†); dit schijnt bevestigd te worden door waarnemingen aan levende zeesterren, aan wien men de armen heeft afgesneden zonder dat zij eenig teeken van pijn gaven.

Bij vele radiaten bestaan nog duidelijke vezels. Maar mag men daaraan den naam “spieren” geven, zonder te mogen beweren, dat spieren zonder zenuwen nog functioneeren kunnen? Heeft men in het plantenrijk geen voorbeelden van celweefsel met een vezeligen bouw, zonder deze als spiervezels te mogen beschouwen? Elk levend lichaam met vezels behoeft daarom nog geen spieren te bezitten, en het komt mij voor, dat er zonder zenuwen ook geen spierstelsel meer kan bestaan. Er is reden om aan te nemen, dat bij zenuwlooze dieren eventueel aanwezige vezels alleen door hun prikkelbaarheid bewegingen kunnen bewerkstelligen, welke die der spieren vervangen, zij het met minder kracht (†).

Niet alleen schijnt bij de straaldieren het spierstelsel niet meer aanwezig te zijn, maar evenmin de geslachtelijke voortplanting (†). Inderdaad wijst niets erop, dat de ovale lichaampjes, die de z.g. eierstokken vormen, eenige bevruchting ondergaan of echte eieren zouden zijn: dat is des te onwaarschijnlijker, waar ze gelijkelijk bij alle individuen gevonden worden. Ik beschouw ze dus als reeds ontwikkelde inwendige knopjes en hun opeenhooping op bepaalde plaatsen als een voorbereiding van de natuur tot de geslachtelijke voortplanting.

De radiaten dragen ook hunnerzijds bij tot de bewijzen voor de algemeene trapsgewijze afklimming der dierlijke organisatie; men ontmoet bij hen een nieuwen vorm en rangschikking der deelen, sterk afwijkend van die in de vorige klassen. Overigens schijnen zij gevoel, spierbeweging en geslachtelijke voortplanting te missen. Bij sommige heeft het darmkanaal geen twee openingen meer; ook ziet men de opeenhoopingen eivormige corpuskeltjes verdwijnen en het heele lichaam geleiïg worden.

Opmerkingen.

Het schijnt, dat bij de lagere dieren, zooals polypen en straaldieren het middelpunt der vloeistofbewegingen nog eerst bestaat in het spijsverteringskanaal. Hier neemt het zijn aanvang, en langs den weg van dit kanaal dringen de fijne omringende fluiden hoofdzakelijk door om de beweging van de eigen sappen dezer dieren op te wekken. Wat ware het plantenleven zonder uitwendige prikkels, en wat zelfs de lagere vormen van dierenleven zonder deze oorzaak, d.w.z. zonder de warmte en electriciteit van de omgeving?

Ongetwijfeld heeft door een serie van dergelijke middelen,—aanvankelijk nog zwak bij de polypen, later sterker bij de radiaten—de natuur den straalvorm tot aanzijn gebracht. Want de fijne binnengedrongen “vloeistoffen”, hebben door hun uitzetting hun van het middelpunt uitstralenden druk den straalsgewijzen bouw moeten voortbrengen (†). Daardoor heeft dat nog zoo onvolkomen, blinde spijskanaal zich niettemin gecompliceerd door straalsgewijze, buisvormige, vaak vertakte aanhangsels in grooten getale.

Daardoor ontstaat zonder twijfel ook bij de weeke radiaten, zooals de kwallen, enz. die bestendige, regelmatige beweging, hoogstwaarschijnlijk een gevolg van de afwisseling tusschen de binnenstroomende fijne fluiden, de verbreiding in alle deelen en hun weer ontwijken. Men bewere niet, dat deze isochrone beweging het gevolg zou zijn van de ademhaling; want na de gewervelde dieren toont de natuur nergens meer afwisselende, regelmatige in- en uitadembewegingen (†). Hoe ook de ademhaling der straaldieren moge zijn, zij geschiedt uitermate langzaam en zonder merkbare bewegingen.

De Polypen

Dieren met een vrijwel geleiachtig lichaam, tot zelfherstelling geschikt. Geen ander bijzonder orgaan dan een spijsverteringskanaal met een enkele opening: een einstandige mond, met straalsgewijs vangarmen of een gewimperd raderorgaan

Genaderd tot de polypen hebben wij de voornaamste sport der dieren-scala bereikt, d.w.z. op een na de laatste klasse. Hier komt de onvolkomendheid en eenvoud van organisatie dermate sterk uit, dat deze dieren welhaast geen vermogens bezitten en men langen tijd aan hun dierlijken aard getwijfeld heeft.

Deze dieren zijn knopvormend, in ’t bezit van een homogeen, bijna geheel geleiachtig, in allen deele sterk regeneratief lichaam, dat den straalvorm, die hier in de natuur zijn intrede doet, nog slechts in de rangschikking der vangarmen rond den mond vertoont. Er is geen ander bijzonder orgaan dan een darmkanaal met slechts een opening en derhalve onvolledig.

Men kan zeggen, dat de polypen op lager trap staan dan alle voorafgaande dieren, als hebbende geen hersenen, noch mergstreng, noch bijzondere ademhalingsorganen, noch bloedvaatstelsel, noch eierstokken. Hun lichaamssubstantie is o.z.t.z. gelijksoortig en bestaat uit een geleiïg, prikkelbaar celweefsel waarin de vloeistoffen zich langzaam voortbewegen. Alle ingewanden bepalen zich tot een onvolkomen, zelden gekronkeld of geappendeerd spijsverteringskanaal, in het algemeen slechts op een langen zak gelijkend met een enkele opening, tot mond en anus tegelijk dienende.

Men is niet gerechtigd tot de meening, dat bij de onderhavige dieren al die opgemelde organen niettemin uiterst gereduceerd aanwezig zijn, verspreid in en vermengd met de algemeene lichaamssubstantie en gelijkelijk verdeeld over de kleinste deeltjes instede van op bepaalde plaatsen gelocaliseerd te zijn en dat bijgevolg ieder punt van het lichaam gewaarwordingen zou kunnen ondergaan, en spierbeweging, wil of gedachte vertoonen; dit ware ontbloot van allen grond of waarschijnlijkheid. Immers, op grond eener dergelijke veronderstelling zou men kunnen zeggen, dat Hydra op alle punten van haar lichaam alle organen der meest volkomen dieren nog bezat, dus op elk punt zag, hoorde, rook, proefde, enz., en bovendien gedachten had, oordeelen velde, kortom redeneerde. Ieder molecuul bijv. van den zoetwaterpolyp ware alsdan op zijn eentje een volmaakt dier en de hydra zelve ware nog volkomener dan de mensch, wijl elk van haar kleinste deeltjes in organisatie en functie gelijkwaardig ware aan een geheel exemplaar van het menschelijk ras.—En waarom zou men dezelfde redeneering niet uitbreiden tot de monade, het laagst-bekende dier, en vervolgens zelfs tot de planten, die toch óók leven! Men zou dan aan alle moleculen eener plant alle genoemde vermogens moeten toeschrijven, zij het ook beperkt binnen grenzen al naar den aard van het betreffende levende wezen.

Maar het natuuronderzoek wijst geenszins op een dergelijk resultaat; het leert ons integendeel, dat overal tegelijk met een orgaan ook zijn functie verdwijnt. Een blind (of blind gemaakt) dier kan niet zien, en ofschoon de onderscheidene zinnen hun oorsprong blijken te nemen in het tastgevoel, hetwelk in elk van hen slechts op verschillende manier gewijzigd is, zoo zal toch een dier zonder zenuwen nooit gewaarwordingen kunnen ondergaan, wijl het geen innerlijk besef van zijn bestaan heeft en evenmin een middelpunt, waarop die gewaarwordingen moesten worden betrokken; en bijgevolg kan het ook niet voelen.

De tastzin, die grondslag van de andere zintuigen, verbreid als zij is in bijna alle lichaamsdeelen, der geïnnerveerde dieren, is niet meer aanwezig bij dieren zonder zenuwen, gelijk de polypen. Bij hen zijn de deelen nog slechts prikkelbaar, en wel in zeer sterke mate. Maar hen ontbreekt ’t gevoel en dus ten eenen male alle gewaarwording. Immers, voor het tot stand komen van deze laatste wordt vooreerst een ontvangend orgaan vereischt (zenuwen), en vervolgens een of ander middelpunt waarop die gewaarwordingen kunnen betrokken worden (hersenen of knoopige mergstreng).

Een gewaarwording is steeds het gevolg van een ontvangen en onmiddellijk naar een inwendig verzamelpunt geleiden indruk, waar zij dan “gevormd” wordt. Verbreek de verbinding tusschen het receptorische orgaan en de plaats, waar zich de gewaarwording “vormt”, en ieder gevoel zal op dit punt ophouden; dit beginsel is onweerlegbaar.

Geen polyp kan werkelijke eieren voortbrengen, aangezien geen enkele bijzondere voortplantingsorganen bezit. Immers, voor echte z.g. “oviparie” is het niet voldoende, dat het dier een eierstok bezit, maar bovendien moet hetzelf, of een ander individu van zijn soort een apart bevruchtingsorgaan hebben en niemand zou bij de polypen een dergelijk orgaan kunnen aantoonen, terwijl men bij vele van hen zeer goed de “broed-knoppen” kent, die bij nadere beschouwing slechts meer zelfstandige insnoeringen van het dierlijk lichaam blijken, zij het ook minder eenvoudige dan wij bij de laatste dierklasse aantreffen.

De zoo bij uitstek prikkelbare polypen bewegen zich slechts op prikkels van buiten af, en deze bewegingen voltrekken zich algemeen zonder wilsdaden, en zonder mogelijkheid van keuze, daar de polypen geen wil hebben kunnen. Zij wenden zich altijd naar het licht, evenals dat, ofschoon langzamer, met takken, bladeren of bloemen het geval is. Geen enkele polyp achtervolgt haar prooi of zoekt er naar met zijn voelarmen; maar als deze aangeraakt worden door een of ander vreemd voorwerp, dan houden zij het vast, brengen het naar den mond en de polyp verzwelgt het, eetbaar of nutteloos, zonder eenig onderscheid. In het eerste geval voedt hij zich ermee, met teruggave van de onverteerbare resten; in het tweede geval werpt zij het na eenigen tijd in zijn geheel weer uit zijn spijsverteringskanaal; maar bij dat alles heerscht dezelfde noodzakelijkheid van handelen en nooit een mogelijkheid van keuze, tot variatie.

Groot en ingrijpend is het verschil tusschen polypen en straaldieren: inwendig vindt men bij een polyp geen straalsgewijs gerangschikte deelen; alleen de tentakels hebben die plaatsing, d.w.z. dezelfde als de armen der koppootige weekdieren, die geen mensch toch verwarren zal met de radiaten. Overigens is bij de polypen de mond boven- en eind-standig, maar bij de radiaten anders.

De naam zoöphyten of dier-planten past geenszins voor de polypen, wijl zij uitsluitend en volkomen dieren zijn met algemeen bij de planten ontbrekende functies, t.w. echte prikkelbaarheid en spijsvertering en wijl hun aard ten slotte in wezen niets van een plant heeft. De eenige punten van overeenkomst tusschen beide zijn. 1e. Een overeenkomstige eenvoud van organisatie; 2e. De onderlinge samenhang en de gemeenschap van het darmkanaal bij vele polypen, waardoor samengestelde dieren ontstaan. 3e. Ten slotte vormen deze vereenigde polypen massa’s, die een uitwendige gelijkenis met planten vertoonen, wijl zij dikwerf op dezelfde wijze vertakt zijn.... De monden van de polypen (een of vele) voeren altijd tot een darm-, d.w.z. een spijsverteringskanaal, hetwelk bij alle planten ontbreekt.

Zoo de vanaf de zoogdieren vervolgde trapsgewijze afklimming in organisatie ergens duidelijk is, dan is zij dat voorzeker wel onder de polypen, wier bouw tot een uiterste van eenvoud zich bepaalt.

De Infusoria (Afgietseldiertjes)

Uiterst kleine, geleiachtige, doorzichtige, homogene en zeer-samentrekbare diertjes, zonder eenig duidelijk inwendig orgaan (behoudens eivormige knoppen) noch straalsgewijze tentakels of raderorganen aan de buitenzijde

Hier zijn wij eindelijk aangeland bij de laatste klasse van het dierenrijk, in elk opzicht de minst volkomene van alle, d.w.z. het eenvoudigst van organisatie en ’t minst begaafd, wier leden eigenlijk nog slechts schijnen te verkeeren in den voorhof van het dierlijke leven.

Tot nu toe had ik deze kleine diertjes vereenigd met de klasse der polypen onder den naam Amorpha, wijl zij geen standvastige, specifieke vormen vertoonen. Maar ik heb de noodzakelijkheid ingezien, ze daarvan te scheiden om een afzonderlijke klasse te vormen, hetgeen echter niets aan den hun toegekenden rang afdoet. Het heele gevolg van die verandering bepaalt zich tot een scheidslijn, kennelijk vereischt door hun eenvoudiger bouw en het ontbreken van straalgewijs geplaatste voelarmen en raderorganen.

De organisatie der infusoriën wordt van geslacht tot geslacht steeds eenvoudiger; de laatste genera vertoonen ons a.h.w. het uiterste stadium van dierlijkheid, voorzoover voor ons bereikbaar. Vooral bij de tweede orde kan men zich overtuigen, dat elk spoor van darmkanaal, mond of eenig bijzonder orgaan ontbreekt, in een woord: geen spijsvertering meer plaats grijpt.

Het zijn slechts uiterst kleine, gelatineachtige, doorzichtige, samentrekbare en homogene lichaampjes, samengesteld uit een bijna vloeibaar en niettemin op alle punten prikkelbaar celweefsel (†). Zij schijnen slechts bezielde, althans bewegende punten die zich voeden door een voortdurende opslorping of drenking en ongetwijfeld worden zij belevendigd door de omringende fijne fluida, zooals warmte en electriciteit, die in hen de levensbewegingen opwekken.

Hoe inhoudsloos ware de veronderstelling, dat alle van de overige dieren bekende organen ook bij de infusoren voorkwamen, maar dan verspreid over het heele lijfje. Inderdaad leert de uiterst zwakke, bijna nietige gesteldheid dezer geleiklompjes het overbodige van dergelijke organen, die toch niet zouden kunnen functioneeren. Immers om te kunnen reageeren op de fluiden en hun eigen functie uit te oefenen is voor organen een zekere vastheid en stevige houvast noodig; bij deze teere wezentjes kan dat dus niet verondersteld worden.

Alleen in de onderhavige klasse schijnt de natuur oer-voortbrenging of generatio spontanea te plegen, telkens, onder gunstige omstandigheden, herhaald. En wij zullen trachten aan te toonen, dat uitsluitend hierop de mogelijkheid berust om in een enorm tijdsverloop langs indirecten weg alle andere diersoorten te vormen. De grond voor het geloof, dat de afgietseldiertjes—althans de meerderheid van hen—door generatio spontanea ontstaan is, dat deze teere schepseltjes in het ongunstige jaargetijde bij lagere temperatuur alle omkomen; en men zal toch voorzeker niet veronderstellen dat zoo’n broos wezentje een overwinterknop van voldoende vastheid kan vormen, die deszelfs bestaan bij warm weer wederom kan voortzetten. (†)

Men vindt infusoren in stilstaand water, aftreksels van plantaardige of dierlijke stoffen en zelfs in het zaadvocht der hoogstaande dieren. Men vindt hen in alle deelen der aarde, maar alleen in zoodanige omstandigheden, waarin zij kunnen ontstaan.

Zoo zien wij bij het achtereenvolgens beschouwen van de verschillende dierlijke organisatiestelsels vanaf de meest samengestelde tot de eenvoudigste de trapsgewijze afklimming daarvan, beginnende met de meest volkomen dieren zelve, vervolgens van klas tot klasse voortschrijdende—ofschoon met afwijkingen ten gevolge van verschillende typen van omstandigheden—om te eindigen met de infusoriën, wier bewerktuiging het allereenvoudigst en onvolkomenst is, gelijk boven nader uiteengezet is.

Speciaal bij de ongewervelden hebben wij achtereenvolgens alle bijzondere organen, zelfs de meestbelangrijke, gaandeweg zien degradeeren, minder specifiek en afgezonderd worden en ten slotte volkomen verdwijnen, lang vòòr het ander einde van de heele keten is bereikt. Ja, nog voor wij het rijk der vertebraten verlaten zien we reeds groote verschillen in volkomenheid der organen en sommige, zooals urineblaas, middenrif, stemorgaan, oogleden enz. gaan geheel te loor. Zoo begint bijv. de long, dat volmaakte ademhalingswerktuig, bij de reptielen te ontaarden, verdwijnt ’t bij de visschen om bij geen enkel ongewerveld dier weer terug te keeren. Het geraamte tenslotte, dat mede den grondslag vormt van de vier ledematen bij de meeste vertebraten, begint vooral bij de reptielen achteruit te gaan, om bij de visschen geheel op te houden.

Maar de ongewervelde dieren verliezen gaandeweg hart, hersenen, kieuwen, samengestelde klieren, bloedvaten en de organen voor het gehoor, gezicht, geslachtelijke voortplanting, gevoel en beweging. Immers, zooals reeds werd opgemerkt, zou men bij een polyp vergeefs de minste sporen van zenuwen of spieren zoeken, zoodat zij dan ook zoowel gevoel als willekeurige beweeglijkheid derft, aangezien de wil altijd een handeling is van het verstandsorgaan en het dier van iets dergelijks absoluut verstoken is. Des te beter is echter de prikkelbaarheid ontwikkeld, en zoo zijn dan alle bewegingen het noodwendig resultaat van buiten af in de irritable deelen ontvangen indrukken en voltrekken zij zich zonder de mogelijkheid van keuze.

Plaatst men een zoetwaterpolyp in een glas water in een kamer, waarin het licht slechts door één venster, dus van één zijde, binnenkomt, dan zal hij zich op een bepaald punt van het glas vastzetten. Draait men hetzelve dan een halven slag om, dan ziet men zich de Hydra langzaam begeven naar de belichte plek en hier blijven zoolang de toestand ongewijzigd is. Evenals ook de plantendeelen zich geheel onwillekeurig naar het licht draaien.

Zonder twijfel houdt tegelijk met een orgaan ook de betreffende functie op te bestaan, maar bovendien ziet men duidelijk, dat naarmate een orgaan verarmt en verkomt ook de functie naar verhouding minder scherp en volkomen wordt. Zoo zijn, bij het afdalen van het samengestelde tot het eenvoudige, de insecten de laatste dieren met oogen, maar er is alle reden om aan te nemen, dat zij zeer onduidelijk zien en er weinig gebruik van maken.... In diezelfde volgorde de verschillende stelsels van bewerktuiging beschouwende hebben wij trapsgewijze afklimming van de organisatie en van de afzonderlijke organen tot hun volkomen verdwijning als een goed vastgesteld feit bevonden.

Deze afklimming vertoont zich zelfs in aard en samenstelling van de lichaamsvochten en het vleesch der dieren; want bij zoogdieren en vogels zijn dit de meest-samengestelde en krachtigst levende stoffen uit de weeke deelen van het lichaam. Na de visschen gaan deze stoffen dan ook doorloopend achteruit, totdat bij de polypen, de weeke straaldieren en vooral bij de infusoren het voornaamste lichaamsvocht nog slechts waterachtig is en het vleesch niet meer dan een geleiïge, nauwelijks “verdierlijkte” massa. Een daarvan getrokken bouillon zou zonder twijfel al heel weinig geneeskrachtig en versterkend zijn voor den mensch!

Of men nu deze belangwekkende feiten al of niet erkent, toch zullen altijd zij hierop stuiten, die de heerschende vooroordeelen te boven komen, nauwlettend de feiten waarnemen en op de verschijnselen, wetten en stagen gang van de natuur acht geven.

Nu zullen wij tot een onderzoek van anderen aard overgaan en trachten te bewijzen, dat de omstandigheden der verblijfplaatsen een grooten invloed op de handelingen der dieren en als gevolg daarvan volgehouden vermeerderd of verminderd gebruik van een orgaan oorzaken zijn van het wijzigen van organisatie en vorm der dieren en het aanzijn geven aan afwijkingen van de voortschrijdende samenstelling der dierlijke organisatie.