Inleiding

Om die bereikbare, stellige kennis te verkrijgen, die ons waarlijk van nut is, moet men m.i. de natuur waarnemen, haar voortbrengselen bestudeeren, de characteriseerende algemeene en bijzondere verhoudingen opsporen, voorts de alom heerschende orde trachten te begrijpen, alsmede den voortgang der natuur, hare wetten, en de duizenderlei middelen, door haar gebruikt om die orde te bewerkstelligen. Aldus smaakt men tevens de zoetste genietingen, zoo geëigend als tegenwicht tegenover de onvermijdelijke moeiten des levens.

Inderdaad, wat is er belangwekkender in de waarneming der natuur dan de studie der dieren, het beschouwen van het verband van hun samenstelling met die des menschen en van het vermogen van gewoonten, levenswijze, klimaat en woonplaats om hun organen, eigenschappen en eigenaardigheden te wijzigen? Of het onderzoek der verschillende onder hen aangetroffen orgaanstelsels, waarnaar men de meer of minder verwijderde betrekkingen vaststelt, die de plaats van een iegelijk hunner in het natuurlijk systeem bepalen? Wat is er interessanter, dan de algemeene indeeling, waartoe wij deze dieren brengen op grond hunner grooter of kleiner samengesteldheid van bouw? Een indeeling, die kon leiden tot de kennis van den weg zelf, dien de natuur gevolgd heeft bij het scheppen van alle soorten.

Zeker, ontegenzeggelijk zijn al deze beschouwingen en nog verscheiden andere, waartoe de dierstudie noodzakelijk leidt, zeer belangwekkend voor alle natuurvrienden, die het ware in alles zoeken.

Merkwaardig intusschen, dat wij de voornaamste verschijnselen eerst ter overdenking kregen sinds de voorkeur begon voor de studie der lagere dieren, voornamelijk gebaseerd op hun anatomische onderzoek.

Niet minder merkwaardig is het, te moeten erkennen, dat bijna steeds door de voortgezette onderzoekingen van de geringste objecten en schijnbare kleinigheden in de natuur de belangrijke kennis gewonnen is, leidende tot de ontdekking harer wetten en middelen en van haar beloop. Deze waarheid, reeds door veel belangrijke feiten bevestigd, zal in dit werk nog nader blijken en ons meer dan ooit ervan overtuigen, dat bij de natuurstudie volstrekt niets verwaarloosd mag worden.

Het voorwerp van de studie der dieren is niet uitsluitend, hunne verschillende rassen te leeren kennen, en alle onderscheiden bijzondere eigenaardigheden daartusschen te bepalen. Maar het geldt ook, te komen tot de kennis van den oorsprong hunner vermogens, de oorzaaken van het ontstaan en onderhouden van hun leven en voorts van de merkwaardige voortschrijding hunner organisatie en van het aantal en de ontwikkeling hunner vermogens.

Aan hun wortel zijn ongetwijfeld het physische en psychische één; en men kan deze waarheid klaar doen uitkomen bij de studie van de bewerktuiging der verschillende bekende dierorden. Het uit den wortel ontsprotene is eerst nauwelijks, later duidelijk in twee groepen onderscheiden, welke op zichzelf genomen eertijds mij—en velen nu nog—toeschenen niets gemeenschappelijks te hebben.

Om de gemeenschappelijke afkomst van de twee resulteerende gebieden aan te toonen, die in hun grootste onderscheiding het “physische” en “psychische” uitmaken, heeft men een verkeerden weg gekozen. Men is n.l. begonnen deze twee zoo kennelijk onderscheiden object-groepen te bestudeeren bij den mensch zelf, wiens ten uiterste samengesteld en volmaakt organisme in de oorzaken der levensverschijnselen, gevoelens en functies het ingewikkeldst is, en waar het bijgevolg ’t moeilijkst valt, den bron van zooveel verschijnselen te begrijpen.

Na het menschelijk organisme ter dege bestudeerd te hebben, had men—inplaats van dadelijk te zoeken naar de “oorzaken” van het leven, het physieke en psychische gevoel, kortom de hoogste menschelijke vermogens—de organisatie der andere dieren moeten beschouwen, de daartusschen bestaande verschillen, alsmede het verband met hun resp. verrichtingen.

Indien men dat gedaan had, indien men den vooruitgang in samenstelling beschouwd had vanaf het eenvoudigste dier tot den mensch toe, alsmede het achtereenvolgens verkrijgen van bijzondere nieuwe organen, hoe de behoeften,—eerst nog in zeer gering, later in groeiend aantal—den tendens tot hen bevredigende handelingen hebben meegebracht, hoe de geregeld en versterkt uitgevoerde handelingen de ontwikkeling van de haar volbrengende organen hebben veroorzaakt; hoe de beweging-wekkende kracht bij de laagste dieren buiten hen kan gelegen zijn en hen inmiddels toch bezielen. Hoe ten slotte deze kracht in het dier zelf overgebracht en vastgelegd is, en hoe zij de bron is geworden van het gevoel, en ten slotte van de verstandshandelingen.

Ik kan er bijvoegen, dat als men deze methode gevolgd had, men dan in het geheel niet het gevoel als de algemeene en onmiddellijke oorzaak der bewegingen zou beschouwd hebben en het leven als een opvolging van bewegingen, uitgevoerd krachtens de door verschillende organen ontvangen gewaarwordingen, of anders, dat alle vitale bewegingen voortgebracht werden door indrukken, in de gevoelige deelen ontvangen. (Rapp. du phys. et du moral de l’Homme, pp. 38–39, 85).

Deze oorzaak zou tot op zekere hoogte gegrond schijnen ten opzichte der hoogste dieren. Maar als het er zoo mee stond bij alles wat leeft, dan zou dat àl het vermogen tot voelen bezitten. Men zou ons echter nog moeten bewijzen, dat de planten of zelfs maar alle dieren in dat geval verkeeren.

Ik erken in een dergelijke “algemeene” onderstelling volstrekt niet den waren gang der natuur. Bij de grondvesting van het leven is zij geenszins dadelijk begonnen met het stellen van een zoo uitnemend vermogen als het gevoel. Zij heeft niet vermocht dit te scheppen in de nog zoo onvolkomen onderste klassen van het dierenrijk.

De levende natuur heeft alles langzamerhand en gaandeweg gedaan, daar kan men niet meer aan twijfelen.

Onder de verschillende onderwerpen, die ik mij voorstel in dit werk uiteen te zetten, zal ik juist trachten aan te toonen,—door overal bekende feiten aan te voeren—, dat de natuur in steeds samengestelder diervormen progressief de verschillende bijzondere organen en functies geschapen heeft.

Lang geleden dacht men, dat er een soort ladder of trapsgewijze keten bestond tusschen de verschillende levensvormen. Bonnet heeft deze meening ontwikkeld, maar hij heeft haar gansch niet bewezen met aan de organisatie zelve ontleende werkelijke organieke feiten, wat toch wel noodig was, vooral wat de dieren betreft. Hij kon dat ook niet, want in zijn tijd had men nog niet de middelen ertoe.

Bij de bestudeering van dieren van alle klassen is er nog heel wat meer te zien dan alleen hun toenemende samengestelde bewerktuiging. Hoe de omstandigheden nieuwe behoeften meebrengen, deze weer handelingen, deze weer, door herhaling, gewoonten en neigingen als resultaat van het meerder of minder gebruik van een of ander orgaan: door welke natuurlijke middelen al het door ’t organisme verkregene te bewaren en te volmaken is, enz. enz., dat zijn zeer belangrijke onderwerpen voor de rationeele philosophie.

Maar deze dierenstudie, vooral van de lagere, werd zoolang verwaarloosd, het vermoeden van hun groote belang lag nog zoover af, en men is daarmee nog eerst zoo kortgeleden begonnen, dat men alle reden heeft bij de voortzetting nog veel nieuw licht te verwachten.

Toen men begon werkelijk natuurlijke historie te studeeren en elk rijk de aandacht der natuurvorschers kreeg, hebben de dierkundigen hoofdzakelijk de gewervelde dieren onderzocht, d.w.z. de zoogdieren, vogels, kruipende dieren en ten slotte de visschen. Bij deze klassen scheen de studie der soorten, grooter en beter bestembaar als ze gewoonlijk zijn en meer ontwikkeld van bouw en functies, meer te beloven dan die der ongewervelden.

En inderdaad, de uitermate kleine afmetingen der meeste ongewervelde dieren, hun beperkte vermogens en het meer verwijderde verband hunner organen met die van den mensch vergeleken bij de hoogere dieren, heeft hen a.h.w. door het vulgus doen veracht en en hun zelfs tot op onze dagen van de zijde der natuuronderzoekers slechts een zeer matige belangstelling doen ten deel vallen.

Intusschen begint men terug te komen van dit vooroordeel, zoo schadelijk voor de vooruitgang onzer kennis. Want sinds eenige jaren lang deze eigenaardige dieren nauwlettend onderzocht zijn, moet men bekennen, dat hun onderzoek zoowel voor den natuurvorscher als den philosooph allerbelangwekkendst is, omdat het over talrijke problemen der natuurlijke historie en dierkunde een licht werpt, dat ànders moeilijk te verkrijgen zou zijn.

Belast met het onderwijs in de door mij dusgenoemde “ongewervelde dieren” in het Museum voor Natuurlijke Historie gaven mij de onderzoekingen aangaande deze talrijke dieren, het verzamelen van de hen betreffende waarnemingen en feiten, en eindelijk het inzicht, te danken aan hunne vergelijkende anatomie mij weldra een zeer hoog denkbeeld van de belangstelling, welke die studie verdient.

Inderdaad moet het onderzoek van de ongewervelden den natuurkenner wel bijzonderlijk interesseeren, 1e. omdat de soorten dezer dieren veel talrijker zijn dan van de gewervelden; 2e. omdat ze daardoor meer gevarieerd zijn; 3e. wijl die variaties in samenstelling veel grooter, ingrijpender en eigenaardig zijn; 4e. omdat de weg, dien de natuur volgt om successievelijk de verschillende dierlijke organen te vormen veel duidelijker uitgedrukt is in de mutaties, die zij ondergaan bij de evertebraten en we daardoor veel beter het ontstaan zelf van de organisatie, de oorzaak van hun samenstelling en ontwikkeling kunnen begrijpen, dan door alle beschouwing van de meer volkomen dieren, zooals de gewervelde.

Toen ik doordrongen was van deze waarheden voelde ik wel, dat om ze aan mijn leerlingen te geven ik, in plaats van mij dadelijk in bijzonderheden te verliezen, hun vóór alles de algemeene verhoudingen omtrent alle dieren moest toonen; het verband des geheels, alsmede de wezenlijk daarop betrekking hebbende beschouwingen. Vervolgens stelde ik mij voor, de voornaamste momenten te bespreken, die dit geheel verdeelen, om ze onder elkaar te vergelijken en elk afzonderlijk beter te doen kennen.

Het ware middel toch, om te komen tot een deugdelijke kennis van een onderwerp, zelfs tot in de kleinste onderdeelen, is: te beginnen met het in zijn geheel te beschouwen; door te onderzoeken, òf massa, òf uitgebreidheid, òf het geheel der samenstellende deelen. Dan moet men zijn aard en oorsprong onderzoeken, welk verband er bestaat met andere bekende verschijnselen, in één woord, het onder alle gezichtspunten beschouwen, die licht kunnen verschaffen omtrent de hun betreffende algemeene geldigheden. Men splitst vervolgens dat onderwerp in zijn voornaamste deelen om ze afzonderlijk te beschouwen in alle verhoudingen, die ons te hunnen opzichte kunnen inlichten. En aldus voortgaande met verdeelen en onderverdeelen dringt men tot in de kleinste details door, waarvan de bijzonderheden onderzocht worden, tot de geringste toe. Aan het eind van dit onderzoek trekt men er de conclusies uit en gaandeweg wordt zoo de wijsbegeerte dezer wetenschap opgesteld en verbeterd.

Alleen langs dezen weg kan het menschelijk verstand de meest uitgebreide, deugdelijke en stevig gegrondveste kennis erlangen, in welke wetenschap ook. En alleen door deze wijze van analyse maakt zij wezenlijke vorderingen en worden de betreffende onderwerpen nooit verward maar volkomen doorgrond.

Doordat men niet genoeg de geschetste methode volgt, merkt men zooveel uiteenloopende richtingen op in het dienaangaande geleeraarde, zoowel in de boeken, als elders, begrijpen de systematische specialisten slechts hoogst moeilijk het algemeene verband tusschen de natuurvormen of het ware plan der natuur en erkennen zij bijna geen harer wetten.

Eenerzijds nu overtuigd, dat men niet een methode moet volgen die dusdanig de gedachten beperkt en benauwt, en anderzijds verplicht, een nieuwe uitgave van mijn Systeem der ongewervelde Dieren te bezorgen, daar de snelle vorderingen der vergelijkende anatomie, de nieuwe ontdekkingen der zoölogen en mijne eigene waarnemingen mij in staat stelden, dit werk te verbeteren, heb ik gemeend in een afzonderlijk werk onder den titel Zoölogische Philosophie te moeten verzamelen. 1e. De algemeene beginselen voor de studie van het dierenrijk; 2e. de belangrijke waarnemingen, waarmee men daarbij rekening moet houden; 3e. overwegingen betreffende de wetmatige groepeering der dieren en hun meest passende classificeering; 4e. de gewichtigste gevolgtrekkingen natuurlijkerwijze uit een en ander af te leiden en die de ware philosophie der wetenschap grondvesten.

De “Zoölogische philosophie” is niet anders dan een omgewerkte verbeterde en zeer vermeerderde uitgave mijner “Onderzoekingen over levende Wezens”. Zij is verdeeld in drie deelen, en elk daarvan weer in verschillende hoofdstukken.

In het eerste deel, dat de voornaamste waargenomen feiten moet bevatten en de algemeene beginselen der natuurwetenschappen, zal ik eerst datgene behandelen, wat ik noem hun kunstmatige hulpmiddelen, het belang van een beschouwing van de overeenkomsten en van het ons te vormen begrip van dusgenoemde levende “soorten”. Na de algemeene geldigheden omtrent de dieren ontwikkeld te hebben, zal ik uiteenzetten: primo de bewijzen voor een trapsgewijze afklimming in organisatie, die heerscht van het eene einde tot het andere van een dierketen, waarbij de meest volkomen dieren aan het begin zijn geplaatst; secundo zal ik aantoonen den invloed der omstandigheden en gewoonten op de dierlijke organen, als zijnde de bron der oorzaken, die hun ontwikkeling bevorderen of remmen. Ik zal dat gedeelte beëindigen met een beschouwing van de natuurlijke orde der dieren en een eposé van hun groepeering en indeeling.

In het tweede deel hoop ik mijn denkbeelden te geven over de orde en gesteldheid, die den kern van het dierlijke leven uitmaken en ik zal de wezenlijke bestaansvoorwaarden van dat bewonderenswaardige natuurverschijnsel aanwijzen. Vervolgens zal ik de oorzaken trachten te bepalen, die prikkelen tot organische bewegingen; die van “spanning” en prikkelbaarheid; de eigenschappen van het celweefsel; de eenige voorwaarden waarbij generatio spontanea kan optreden; de klaarblijkelijke gevolgen van de levensuitingen enz. enz.

In het derde deel zal ik ten slotte mijn gedachten uitspreken omtrent de physieke oorzaken van het gevoel, de actieve vermogens en de verstandshandelingen van zekere dieren.

Ik zal daarbij behandelen; 1e. den oorsprong en de vorming van het zenuwstelsel; 2e. het “zenuwfluidum”, slechts indirect te kennen, maar welks bestaan bewezen wordt door de aan hetzelve bij uitstek eigen verschijnselen; 3e. de stoffelijke gevoeligheid en het mechanisme der gewaarwordingen; 4e. de kracht, die de bewegingen en handelingen der dieren voortbrengt; 5e. den bron van den wil of het vermogen daartoe; 6e. de ideeën en hun verschillende rangorde; 7e. ten slotte eenige bijzondere uitingen van het verstand, zooals de aandacht, de gedachten, de verbeelding, de herinnering, enz.

De in het tweede en derde deel uiteengezette beschouwingen behelzen ongetwijfeld zeer moeilijke en zelfs schijnbaar onoplosbare onderwerpen. Maar ze zijn zoo belangwekkend, dat ook al de pogingen ten hunnen opzichte van nut kunnen zijn, hetzij door het aantoonen van nog niet opgemerkte waarheden, hetzij door den weg te banen, die tot haar kan leiden.