Journaal

Aend’Ed’

e

heer Joan Maetsuijcker, gouvern

r

generael en d E E: H

en

Raaden van Nederlants India

.

Journael van ’t geene de overgebleven officieren ende Matroosen van ’t Jacht de Sperwer ’tzedert den 16^en Augustij A^o 1653 dat tselve Jacht aan ’t Quelpaerts eijland (staende onder den Coninck van Coree) hebben verlooren, tot den 14^en September A^o 1666 dat met haer 8^en ontvlughtende ende tot Nangasackij in Japan aangecomen zijn, int selve Rijck van Coree is wedervaren, mitsgaders den ommeganck van die natie ende gelegentheijt van ’t land.

Den laetsten Julij zijnde schoon weder, tegen den avont cregen een storm uijt de wal van Formosa, die den aenvolgenden nacht, hoe langer hoe meerder toenam.

Den 2^en d^o smorgens wast heel stil. De Chineese haer nog stercq verthoonende ende op ons als grijpende wolven (soo wij meijnden) stonden en wachten; als mede om alle periculen soo van anckers, touwen, als andersints voor te comen, resolveerde ons ancker te lichten, ende onder zeijl te gaen, om uijt haer gesicht ende vande wal te comen; hadden dien dach ende volgende nacht meest stilte.

Vanden 4^en tot den 11^en d^o hadden veel stilte ende variable winden, sworven soo tusschen de cust van China ende Formosa door.

Den 11^en d^o cregen wederom hart weder met regen uijt den Z. oosten, gingen N.O. ende N.O. ten oosten aan.

Den 12: 13: en 14^en d^o nam ’t weer hoe langer hoe meerder aan met verscheijde winden en regen, soo dat somtijts zeijl en somtijts geen conde voeren, de zee wiert seer onstuijmigh, soo dat door ’t geweldigh slingeren ’t schip heel leek wiert. Hadden door den continueelen regen geen hooghte connen nemen, waren derhalven genootsaeckt het meest sonder zeijl te laten drijven, om alle periculen van ’t op ’t een ofte ander lant te vervallen, voor te comen.

Den 17^en d^o dus met droeffheijt bij malcanderen sijnde, sagen al na volcq uijt, op hoope het Japanders mochte sijn, om door haer weder bij onse natie te comen alsoo daer anders geen uijtcomste was, door dien de boot ende schuijt aen stucken geslagen ende int minste niet te helpen was; voorden middag vernamen een man ontrent een canonschoot vande tent, wenckten hem, maer soo drae ons vernam steldent op een loopen. Cort na de middag quamen drie man op een musquetschoot na bij de tent, dog wilde niet staen, wat wij wesen en deden; ten laetsten een van ons volcq hem verstoutende, hij na haer toecomende presenteerde haer geweer, kreegh eijndelijck vuir van haer (waerom wij zeer verlegen waren); waren op sijn Chinees gecleet, maer hadden hoeden op van paartshair gemaeckt, daer over wij met malcanderen zeer bevreest waren, niet anders denckende dan dat bij eenige zee roovers ofte gebannen Chineesen vervallen mochte zijn; tegen den avont quamen ontrent 100 gewapende man bij de tent, die ons telde ende dien nacht rontom de tent de wacht hielden.

Den 19^en d^o warense nog al doende om ’t goet op ’t land te halen ende te droogen, het hout daer eenig yser in was te verbranden; de officiers gingen bijden Overste ende den Admirael van ’t eijland (die daer mede gecomen was) brochten haer yder een kijcker, namen mede een kanne wijn thint, met ’s Comp^es silvere schael die wij tussen de klippen gevonden hadde, om in te schencken; sij de wijn proevende, smaeckten haer wel, droncken soo veel dat sij heel verheught waren ende sonden de onse weder na de tent, nadat sij haer alle vruntschap bewesen hadde, ende de schael haer mede gaven.

Den 2O^en d^o verbranden zij ’t fracq en al ’t overige hout om ’t yserwerc daer uijt te crijgen; int branden van ’t fracq, gingen twee stucken los, die met scharp geladen waren, daer over soo wel de groote als de clijne haer opde vlucht begaven; weijnig tijt daar aan quamen wederom bij ons ende wesen offer meer souden losgaan. Wij wesen van neen, gingen terstont met haer werck weder voort ende brachten ons tweemael daegs wat eeten.

Den nieuwen gouverneur in zijnen dienst getreden zijnde, benam ons terstont alle toe spijs, soo dat ons meeste mael rijs en sout, met een dronck water daer toe was, waer over wij aenden ouden die door contrarie wint nog op ’t eijland was, claeghde; gaf ons tot antwoort dat sijn tijt gexpireert was, ende daer in niet doen conde, dog zoude den gouverneur daer over schrijven, soo dat geduijrende zijn aenwesen, den nieuwen gouverneur nog altemet ons met toe spijs op ’t soberste versach om vordere clachten te mijden.

Int laetste van November vroort soo hard dat de rivier een mijl vande stadt gelegen, soo hart toegevrooren was, dat de paerden met haer volle last tot 2 a 300 agter malcanderen daer over conden gaen.

[15]In ’t laetse van ’t jaer quam den Tarter over ’t ijs weder om sijn tribuijt; den Coninck liet ons als vooren inde huijsen wel bewaren.

In April cregen nog eenige vellen die soo lange op ’t eijland gelegen hadde, sijnde van weijnig importantie alsoose niet waerdig en waren om na des Conincx stadt gevoert te worden, maer dese plaets niet boven de 18 mijl van ’t eijland ende dicht aende zeecant gelegen, conde gevoegelijck daer gebrocht worden, met welcke vellen wij ons wederom een weijnig in de cleeden staaken ende ’t gene in ons nieuwe logiement van nooden hadden versagen; den gouverneur belaste dat wij tweemael smaents ’t gras vande marct ofte pleijn voort slants ofte raethuijs mosten uijt plucken ende schoon houden.

1657. Int begin van ’tjaar wiert den gouverneur ofte overste over eenige fouten die in slants dienst begaen hadde uijt des Conincx last opgehaelt, stont groot perijckel van sijn leven, was vande gemeene man seer bemint, wiert door groote voorspraeck ende door dien van groote afcomste was, vanden Coninck gepardonneert ende daer nae in hooger bedieninge gestelt, zijnde een seer goet man soo voor ons als de inwoonders.

In November quammer van ’t hof een nieuwe gouverneur die hem int minste met ons niet en bemoeijde; als wij hem om cleederen ofte yets anders aanspracken gaf tot antwoort dat vanden Coninck geen ander last hadde, dan ’t rantsoen van rijs te geven, onse vordere behoeftigheden met ’t een of ’t ander middel moste soecken; alsoo onse cleederen door ’t continueel hout halen waren versleten, den couden winter op handen quam, wij siende dat dese luijden seer nieuwschierig ende om wat vreemts te hooren seer genegen waren, ’t beedelen aldaer geen schande is, ons den noot daer toe dwingende, vonden goet met het selve ambacht ons te behelpen, om daer door ende ’t overschietende rantsoen ons voor de coude ende van andere nootwendigheden te versien, alsoo wij dickmaels om een hant vol sout tot de rijs te eeten, wel een half mijl souden gelopen hebben, al ’t welcq wij den gouverneur voor leijde; dat mede ’t hout halen dat aande borgers vercochten, daer wij ons soo lange mede hadden beholpen, door de naecktheijt der clederen, ons meeste mael met rijs en sout met een dronck water daertoe, seer droevig ende swaer viel, ons wilde verloff geven voor 3 a 4 dagen bij buerte ons fortuijn bijde boeren ende inde cloosters (die daer veel sijn) bijde papen te soecken, ende daer mede [17] den winter door te brengen, ’t welcq hij ons toestont, soo dat door dat middel wederom een weijnigh inde clederen geraeckte, ende de winter over quamen.

Wat d’incomsten des Conincx, heeren, steden ende dorpen belangt, den Coninck treckt sijn incomste van ’t gene de aerde ende zee voortbrengt; heeft in alle steden ende dorpen zijn packhuijsen, om ’t gewas ofte zijn incomste in te doen, die jaerlijcx aande gemeene man op intrest tot 10 p^r c^to wort uijtgegeven ende soo drae het gewas vant velt comt, voor alles moet betaelt worden; de heeren leven als vooren van haer eijgen; die in Conincx dienst zijn, van ’t rantsoen dat den Coninck haer toeleijt; de steden ontfangen haer incomste vande erven daer de huijsen soo inde steden als ten platte landen opgebout zijn, yder naer zijn groote, waer voor de gouverneurs, Conincx dienaers ende de oncosten vande stadt onderhouden ende betaelt wort; de vrijluijden die geen soldaten en zijn moeten int jaer 3 maenden int lants dienst daertoe hij geordonneert wort oppassen ende arbeijden, behalven alle cleijnigheden die tot onderhout van ’t lant van nooden is; de ruijters en soldaten inde steden en dorpen moeten jaerlijcx 3 stucken linden ofte ƒ 9:10:7 opbrengen tot onderhout van de gegageerde ruijters en soldaten in des Conincx stadt; van schattinge ofte accijsen op yets te stellen, is bij haer niet gebruijckelijck.

Wat haer trouwen belangt sij en mogen met haer vrunden tot int vierde lit niet trouwen en [zij] vrijen ooc niet, worden bij haer ouders ofte vrunden als sij 8, 10 a 12 ofte meer jaren out sijn aan malcanderen gegeven; de meijsjens comen meest d’ouders vanden jongman thuijs, tensij haer ouders geen soonen hebben, blijvende daer soo lange woonen, soo lange sij haer selven connen behelpen; den bruijdegom moet als hij bijde bruijt gaet eerst de stadt rondom rijden met eenige van sijn vrunden; soo de bruijt den bruijdegom thuijs comt, wort van haer ouders ende vrunden daer gebrocht, de vrunden houden dan de bruijloft met malcanderen sonder eenige sermonien meer; een man mach sijn vrouw al had hij daer verscheijde kinderen bij wegh jagen ende een ander nemen, maer de vrouw geen ander man, tensij sij bij den rechter daer van is geset; een man mach soo veel wijven houden als hij onderhouden ende den cost geven can ende in de hoerehuijsen gaen als ’t hem belieft, sonder daer over aengesproocken te worden; hebben een wijff altijt in huijs dat de naeste is, ende ’t huijs op hout, de andere woonen buijten in bijsondere huijsen; den adel ofte grooten hebben gemeenlijck 2 a 3 wijven binnen ’t huijs, dog is altijt een als gouvernante over de huijshoudingh; ider woont gemeenlijck appart ende gaet bij degeen die ’t hem belieft; dese natie achten haer vrouwen niet meer als slavinnen ende om een cleijne misdaet verstooten deselve; soo d’man d’kinderen niet wil houden, moet d’vrouw se altemael nae haer nemen, waerover dit lant soo vol menschen is.

Wat d’trouwigheijt en ontrouwigheijt als mede d’couragie deser [28] natie belangt, sijn seer genegen tot diverije, liegen en bedriegen, men moet d’selve niet te veel betrouwen, achtent voor een romeijn stuck als sij imand te cort gedaen hebben, en wort bij haer voor geen schande gereekent; daerom hebben voor een gebruijck soo imant in een coopmanschap bedroogen is, mag daer weder uijt scheijden, van paerden en coebeesten, al wast over 3 a 4 maenden, van landen ende vaste goederen niet langer tot dat transport gedaen is; sijn goetaerdigh ende seer goet van gelooff, wij conde haer alles wijs maken wat wij wilde, ende d’vreemde luijden toegedaen, voornamentlijck d’papen; hebben een vrouwenhart gelijck ons van gelooffwaerdige luijden vertelt is, dat over ettelijcke jaren wanneer door den Jappander haren Coninck wiert vermoort, steden en dorpen verbrant ende gedestrueert; den Hollander Jan Jansz. verhaelde ons dat bij sijn tijt wanneer den Tarter over ’t ijs quam ende ’t land in nam, datter meer inde bossen gevonden worden die haer selven opgehangen hadden, dan van haer vijand doot geslagen waren, alsoo ’t selve voor geen schande gereekent wort ende beclagen soodanige persoonen, seggen sulcx uijt noot gedaen te hebben; ’t is mede wel geschiet datter eenige hollantse, engelse ofte portugeese schepen, die na Japan gaende op de cust van Coree vervallen zijn, deselve met haer oorloghs joncken trachten te nemen, altijt met vuijle broecken onverrichter saecke sijn ’thuijs gecomen; mogen geen bloet sien, soodra alser eenige onder de voet vallen, stellent op een loopen; sijn seer afkeerigh van siecken ende voornamentlijck die smettelijck zijn, worden terstont uijt hare huijsen buijten de stadt ofte dorp daer sij woonen int velt in een cleijn huijsken van stroo daer toe gemaect gebracht, alwaer niemand bij haer comt ofte met haer spreeckt, dan diegene die op haer passen; dengene die daer voorbijgaet, sullen d’siecken aenspouwen; die geen vrunden hebben om haer hantreijckinge te doen, sullense liever laten vergaen, dan naer haer comen kijcken; de huijsen ofte dorpen daer eenige sieckte is, worden terstont met vuire staaken afgepaggert, ende [het] dack vande huijsen daer d’sieckte is vol d^o tacken geleijt tot een teeken vanden onbekende.

Het vee ende ’t gevogelte datter is, sijn dese: paerden, koebeesten; stieren, die daer weijnig gesneden worden, sijnder met meenighte; d’lantman gebruijcken d’koebeesten en stieren om ’t landt te ploegen, den reijsende ende coopman de paerden om haer goet te voeren; tijgers sijnder mede veel, waer van de vellen nae China en Japan gevoert worden; beere, harten, wilde en tamme verckens, honden, vossen, katten ende meer ander gedierte, veel slangen ende fenijnigh gedierte, swanen, gansen, entvogels, hoenders, oijevaers, reijgers, kraenvogels, arenden, valcken, achsters, craeijen, koeckoecken, duijven, snippen, fesanten, leeuwercken, vincken, lijsters, kievitten en kuijcken dieven, met meer ander gevogelte, dog alles in overvloet.

[35]1665.Dit jaer suckelde daar soo al door; deden ons best om aen een vaertuijgh te comen, maer wiert altijt wederom gestooten; hadden een cleijn vaertuijgh daer mede wij onse toespijs beschaerde ende aende eijlanden voeren om de gelegentheijt te ontdecken of den Almogenden ’t eeniger tijt nog eenige uijtcomste wilde verleenen; onse maets inde twee andere steden die door ’t comen ende gaen van hare gouverneurs het somtijts soet ende suer hadden door dien de gouverneurs gelijck ons, gunstige en nijdighe waren, dog mosten met malcanderen al voor suijcker opeeten, denckende dat wij arme gevangens in een vreemt heijdens lant waren ende danckten Godt dat sij ons int leven lieten ende sooveel gaven dat wij van honger niet souden sterven.

Des anderen daeghs sijnde den 5^en September met ’t opgaen van de son wiert stil, leijden ons zeijl neer ende settent op een vricken, uijt vreese of sij ons mogten naer volgen ende door ’t seijl niet bekent ’t [38]worden; tegen den middagh begont weer wat te coelen uijt den westen, maeckten ’t seijl weder bij, onsen cours bij gissinge Z.O. aensettende; tegen den avont begon ’t heel stijf te coelen uijt d’selve hand, hadden doen den uijttersten houck van Coree agteruijt, waren doen buijten vrees van weder gecregen te worden.

Den 6^en d^o smorgens waren dicht bij een van de eerste Japanse eijlanden, behielden denselven wint ende voortgancq, savonts waren, soo ons daer nae vande Japanders gewesen is, dicht bij Firando ende alsoo niemant van ons meer in Japan hadde geweest, die cust ons onbekent was, ende vande Cooreejers niet te degen onderrecht waren, seggende dat wij geen eijlanden aen stuerboort mosten laten leggen om in Nangasackij te comen, leijdent over om boven een eijland, dat eerst seer cleijn geleeck, te comen; raeckten dien nacht bewesten ’t landt.

Den 9: 10 en 11^en d^o bleven ten ancker leggen en wierden int vaertuijg ende d’aen lant sijnde als vooren wel bewaert; versagen ons van toespijs, water, branthout, en ’t gene meer van nooden hadden; deckten ’t vaertuijg, door dient gestadig regende, met strooje matjes om daer in droog te sitten.

Den 12^en versagen ons van alles voorde reijs na Nangasacky; smiddaghs lichten ’t ancker ende quamen tegen den avont aende binne sij van ’t eijland voor een dorp ten ancker alwaer wij dien nacht bleven leggen.

Den 13^en d^o met sonnen opgangh gingh den voorsz. derde persoon in sijn barck, bij hem hebbende eenige brieven ende goederen die aen ’t Keijsers hoff mosten wezen; lichten d’anckers, worden met twee groote en twee cleijne barcken geconvoijeert; de twee aen lant gebrochte [40]maets voeren met een vande groote barcquen over, ende quamen op Nangasackij eerst bij ons. Inden avont quamen voorde baij ende ontrent middernacht op d’rheede voor Nangasackij ten ancker ende sagen daer 5 schepen leggen, gelijck ons te vooren was gewesen; waren vande inwoners ende grooten van Gotte alles goetgedaen, sonder daervan yets van ons te eijschen, hoewel wij haer wel eenige rijs presenteerde door dien niet anders hadden, maer weijgerden te nemen.

Vragen bijden gouverneur van Nangasackij ’t onser eerste aancomste ons afgevraeght ende bij ons ondergenoemt als onder ider vrage staet daer op geantwoort.

Eerstelijck wat voor volcq wij waren ende waer wij van daen quamen. Antwoort: dat wij Hollanders waren en van Coree quamen.

2.

Hoe wij daer gecomen waren, en met wat schip.

dat wij A^o 1653 den 16^en Augustij ’t jacht de Sperwer, door een storm die vijf dagen duerde, hadden verlooren.

3.

Waer dat wij ’t schip hadden verlooren, hoe veel man en geschut op hadden.

Op t eijland bij ons Quelpaert en bij die van Coree Chesu genaemt, hadden op gehadt 64 man, met 30 stucken.

4.

Hoeveel ’t Quelpaerts eijlant van ’t vaste lant afleijt ende de gelegentheijt van dien.

Leijt omtrent 10 a 12 mijl om de Zuijd van ’t vaste land. Is seer volcqrijck ende vruchtbaer, groot int rond 15 mijlen.

5.

Waer dat wij met ’t schip van daen quamen, en of wij ergens aangeweest waren.

Dat wij den 18^en Junij A^o voorsz. van Batavia naer Taijouan gedestineert waren, op hebbende d’h^r Caser om aldaer als gouverneur d’heer Verburgh te verlossen.

6.

Wat onse ladinge was ende waer met d’selve naer toe wilde ende wie doen alhier opperhooft was.

Dat wij van Taijouan quamen ende na Japan wilde, dat wij met harte vellen, suijcker, aluijn en andere goederen geladen waren, dat d’h^r Coijet als doen regeerende opperhooft was.

7.

Waer ’t volcq, goederen en geschut was gebleven.

Datter 28 man was gebleven, de goederen en geschut verlooren, dat naderhant van haer nog eenige stucken waren opgevist van weijnigh inportantie ende den ommegangh van d’selve sij niet en wisten.

8.

Naer t verlies van ’t schip wat sij ons deden.

Antwoort, setten ons in een gevangen huijs, deden ons niet dan alles [42] goets, gaven ons eten en drincken.

9.

Of wij eenige last hadden om d’Chineesen ende andere joncken te nemen ofte op de Chineese cust te rooven.

Anders geen last hadden dan recht door naer Japan te gaen, maer door den storm op de cust van Coree vervallen waren.

10.

Of wij ooc eenige Christenen of andere natie als Hollanders op ons schip hadden gehadt.

Niet dan Comp^es dienaers.

11.

Hoe lange wij op ’t eijland hebben geweest ende waer van ’t selve naer toegebracht sijn.

Naer dat ontrent 10 maenden op ’t eijland geweest waren, sijn door den Coninck naer ’t hof ontboden, d’welcke ’t selve is houdende in d’stad Sior.

12.

Hoeverre de stad Sior van Chesu leijt ende hoe lange wij onderwegen waren.

Chesu leijt als vooren 10 a 12 mijl van ’t vaste land, reijsden doen nog 14 dagen te paert, leijt ontrent soo te water als te lande in alles 90 mijlen van malcanderen.

13.

Hoe lange wij inde Conincx stadt hebben gewoont ende wat aldaer gedaen hebben, wat ons den Coninck voor onderhout heeft gegeven.

Dat wij op haer manier daer drie jaren hebben gewoont, ende zijn gebruijckt voor lijffschutten vanden veltoverste, cregen yder man 70 cattij rijs ter maent tot rantsoen, met eenig onderhout van cleederen.

14.

Om wat oorsaeck ons den Coninck van daer heeft gesonden ende waer nae toe.

Door dien dat onsen opperstierman met nog een ander bijden Tarter waren gelopen, om over China weder bij onse natie te geraken, dog sulcx misluckt sijnde, heeft den Coninck ons inde provintie Thiellado gebannen.

15.

Waer de maets die bijden Tarter gelopen, vervaren zijn.

Wierden terstont inde gevanckenisse geset, dat wij niet seeker en wisten of deselve om hals gebracht of haer eijgen doot gestorven sijn alsoo de sekerheijt niet hebben connen vernemen.

16.

Of wij niet en wisten hoe groot ’t land van Coree is.

Coree is ontrent Z. en N. naer onse gissinge lanck 140 a 150 mijl, breet O. en W. 70 a 80 mijl. Is verdeelt in 8 provintie ende 360 steden met [43] veel groote ende cleijne eijlanden.

17.

Off wij daer eenige Christenen of andere vreemde natie hadden gesien.

Niet dan een Hollander Jan Janse die A^o 1627 met een jacht van Taijouan naer Japan wilde gaen, en door storm op die cust vervallen sijn, bij gebreck van water sijn genootsaeckt geweest, met de boot naer land te varen ende dat sij met haer 3 van die van ’t land gevat waren, dog dat sijn twee maets inden oorlogh doen den Tarter ’t land innam, waren gebleven; daer waren nog eenige Chinesen die van wegen den oorlogh uijt haer land daer waren gevlucht.

18.

Of den voorsz. Jan Jansen nog int leven ende waer denselven woonachtigh was.

De seekerheijt van sijn leven niet te weten, alsoo hem in thien jaren niet hadden gesien, door dien aan ’thof woonde, ende geseijt wiert van sommige dat hij nog leeffde ende van andere dat hij overleden was.

19.

Hoe haer geweer ende oorlogs gereetschap is.

Haer geweer is musquetten, houwers, pijl en boogh, hebben oocq eenige cleijne stuckjes.

20.

Off op Coree eenige casteelen ofte vastigheden zijn.

De steden sijn van cleijne tegenstandt, hebben op ’t hooge geberghte eenige schansen, daer sij in tijt van oorlogh in vluchten, die altijt van victualie voor drie jaren versien zijn.

21.

Wat oorloghs joncken sij ter zee hebben.

Elcke stadt moet een oorloghs joncq ter zee onderhouden, yder gemant met 2 a 300 man, soo roeijers als soldaten, met eenige cleijne stuckjes daer op.

22.

Off zij eenige oorlog voeren of aen eenige Coningen trijbuijt moeten opbrengen.

Voeren geen oorlogh, den Tarter comt 2 a 3 mael sjaers trijbuijt halen, brengen mede aen Japan trijbuijt op, hoe veel is ons onbekent.

23.

Wat voor geloof zij hebben en of sij ons daertoe oijt hebben soecken [44] te brengen.

Zij hebben naer ons gevoelen ’t selve geloof vande Chineese, haer manier is niemand daer toe te trecken maer een yder bij sijn gevoelen te laten.

24.

Of sij daer veel tempels ende beelden hebben ende hoe deselve worden bedient.

Int geberghte leggen veel tempels ende cloosters, waerin veel beelden staen ende worden bedient (naer ons duncken) op d’Chineese manier.

25.

Offer veel papen zijn en hoe deselve geschooren en gecleet gaen.

Papen zijnder in overvloet, die haer cost met arbeijden en bedelen moeten winnen, sijn gecleet en geschooren als de Japanderse papen.

26.

Hoe de grooten ende gemenen man gecleet gaen.

Gaen meest gecleet op d’Chineese maniere, dragen hoeden, sommige van paerden ende koe hair en oocq van bamboesen gemaect, gaen met kousen en schoenen.

27.

Offer veel rijs ende andere granen wast.

Om de Z. wast rijs ende andere granen in overvloet bij natte jaren, door dien haer gewas meest aanden regen hanght, ende met drooge jaren grooten hongersnoot veroorsaect, gelijck A^o 1660, 1661 en 1662 meenigh 1000 van honger sijn vergaen; daer valt mede veel catoen, maer omde noort moeten haer meest met garst ende geerst generen, alsoo daer geen rijs door de coude can wassen.

28.

Offer veel paerden ende koebeesten zijn.

Paerden sijnder in overvloet, de beesten zijn tsedert 2 a 3 jaren herwaerts door een pestilentiale sieckte veel vermindert, die nog bleef continueeren.

29.

Of op Coree eenige vreemde natie quamen handelen, dan of sij op andere plaetsen eenigen handel dreven.

Daer comt niemand om te handelen dan dese natie, die aldaer een logie hebben, zij handelen maer op N. quartieren van China ende in Packin.

30.

Of wij noijt in de Japanse logie hadden geweest.

Dat ons zulcx wel expresselijck was verboden.

31.

Waermede sij onder malcanderen handelen. [45]

Inde hooftstadt drijven de grooten veel negotie met zilver, den gemene man, soo daer als andere steden met stucken linden, yder naer zijn waerdije, rijst ende andere granen.

32.

Wat handel sij op China drijven.

Brengen daer wortel nise, silver ende andere waren, daervoor sij trecken waren gelijck bij ons in Japan gebracht werden, als mede sijde stoffen.

33.

Offer eenige silver ofte andere mijnnen zijn.

Hebben ’t sedert ettelijcke jaren herwaerts eenige silvermijnnen geopent, waervan den Coninck ’t vierde part geniet, dog van andere mijnnen hebbe niet gehoort.

34.

Hoe sij d’ wortel nise vinden, wat se daermede doen, en waerse vervoert wort.

De wortel nise wort in de noordelijcke quartieren gevonden, ende bij haer tot medecijn gebruijct, jaerlijcx aan den Tarter tot tribuijt opgebracht ende bij de coopluijden nae China en Japan gevoert.

35.

Of wij noijt hebben gehoort of China en Coree aan malcanderen vast is.

Leijt naer haer seggen aan malcanderen vast, met een grooten bergh, die des winters door de coude ende des somers door ’t ongedierte gevaerlijck te reijsen is, daerom nement meest te water en des swinters over teijs om de sekerheijt.

36.

Hoe het stellen vanden gouverneur in Coree geschiet.

Alle stadthouders vande provintie worden alle jaren en d’gemeijne gouverneurs alle drie jaren vernieuwt.

37.

Hoe lange wij inde provintie Thiellado bij malcanderen hebben gewoont ende waer onse cost ende clederen van daen haelden, hoe veel aldaer overleden sijn.

Dat wij in de stadt Peingh ontrent 7 jaren bij malcanderen hebben gewoont, gaven ons doen maendelijcx voor rantsoen 50 cattij rijs en mosten onse clederen ende toespijs van goede luijden bescharen; in die tijt storven elff man.

38.

Waerom wij weder in andere plaetsen sijn gesonden en hoe deselve bieten.

[46] Antwoort: om datter A^o 1660, 1661 en 1662 geen regen quam, een stadt ons rantsoen niet conde opbrengen, verdeijlden ons den Coninck ’t laetste jaer in drie steden te weten Saijsiun 12, Sunischien 5, Namman 5 man, alle mede steden in Thiellado.

39.

Hoe groot de provintie van Thiellado ende waer deselve gelegen is.

Is de Zuijt provintie, heeft 52 steden, de volckrijckste van alle, ende in lijfftochten uijtmuntende.

40.

Of ons den Coninck wegh hadde gesonden, dan of wij wegh geloopen waren.

Dat wij wel wisten dat ons den Coninck niet wegh soude senden, nu gelegentheijt siende resolveerde met ons 8^en door te gaen, alsoo liever eens wilde sterven, dan altijt in dat heijdens land met sorge te leven.

41.

Hoe sterck wij nog waren en hoe wij met off sonder kennisse van ’t ander volcq zijn wegh geloopen.

42.

Waerom wij haer niet gewaerschout hadden.

Omdat wij met malcanderen niet conden gelijck gaen, door dien den eersten ende den 15^en alle maents yder voor sijn stadts gouverneurs most monsteren ende bij buerte verlof cregen om uijt te gaen.

43.

Of dat volcq daer mede wel van daen souden geraaken.

Niet anders of den Keijser moest aanden Coninck om haer schrijven, alsdan wel bij ons souden geraaken, alsoo den Coninck sulcx niet soude durven weijgeren, door dien den Keijser jaerlijcx sijn verdreven volcq wedersent.

44.

Of wij wel meer weggeloopen waren en waerom ons 2 mael misluckt is.

Dattet de derde reijs was, telckens is misluckt, ten eerste op Quelpaertseijland, door dien den ommegangh van haer vaertuijgen niet en wisten, den mast tweemael brak ende inde Conincx stadt bijden Tarter door dien de gesanten vanden Coninck wierden omgecocht.

45.

Of wij den Coninck noijt hadden versocht, dat ons soude wegh senden ende waerom hij zulcx geweijgert heeft.

Dat wij zulcx dickmaels soo aenden Coninck als rijcxraden hebben [47] gedaen, altijt voor antwoort cregen, dat sij geen vreemde natie uijt haer lant sonden door oorsaeck dat haer land bij andere natie niet wilde bekent hebben.

46.

Hoe wij aan ons vaertuijg gecomen zijn.

Dat wij met bescharen soo veel hadden overgegaert, daervoor wij hetselve hebben gecocht.

47.

Of wij wel meer als dit vaertuijg hebben gehadt.

Dattet derde was, dog de andere al te cleijn waren om daermede wegh te loopen naer Japan.

48.

Waer van daen wij wegh geloopen sijn, ende of aldaer woonden.

Van Saijsingh daer wij met ons vijffen en drie in Sunischien woonden.

49.

Hoe verre ’t wel was daer wij van daen quamen, ende hoe lange onderwegen geweest waren.

Saijsingh is naer onse gissinge van Nangasackij ontrent 50 mijlen; eer wij op Gotto quamen, hebben 3 dagen, op Gotto 4 dagen stil gelegen, van Gotto tot hier 2 dagen onderwegen geweest, is tsamen negen dagen.

50.

Waerom wij op Gotto waren gecomen ende doen sij bij ons quamen weder wilden wegh gaen.

Dat door storm genootsaeckt waren, daer in te loopen, ’t weer wat bedaert sijnde onse reijse na Nangasackij sochten te vorderen.

51.

Hoe die van Gotto met ons handelde ende getracteert hebben, of sij daer voor wat hebben geeijst ofte genooten.

Namen der twee aen land, deden ons niet dan alles goets, sonder daer yets voor te hebben geeijst ofte genooten.

52.

Offer ymand van ons meer in Japan hadden geweest, ende hoe wij den wegh wisten.

Niemand niet, dat den wegh ons van eenige Corees volcq die in Nangasackij geweest hadden, was beduijt, ende ons den cours naer ’tseggen vanden stuijrman nog eenigsints in gedachten was.

53.

[48]’Tvolcq die daer nog sitten, haer namen, ouderdom ende waervoor deselve gevaren hebben, en jegenwoordig woonachtig zijn.

Johannis Lampen, adsistent out 36: jaren.

Hendrick Cornelisse, schieman ,, 37: -

Jan Claeszen Cock ,, 49: -

woonende inde stadt Namman.

Jacob Janse quartiermeester ,, 47: -

Anthonij Ulderic bosschieter ,, 32: -

Claes Arentszen Jongen ,, 27: -

In Saijsungh

Sandert Basket bosschieter ,, 41: -

Jan Janse Spelt jongh bootsⁿ ,, 35: -

54.

Onse namen, ouderdom ende waer voor op ’t schip gevaren hebben.

Hendrick Hamel, bouckhouder out 36: jaren.

Govert Denijszen: quartiermeester ,, 47: -

Mattheus Ibocken, onderbarbier ,, 32: -

Jan Pieterszen: bosschieter ,, 36: -

Gerrit Janszen: d^o ,, 32: -

Cornelis Dirckse bootsgesel ,, 31: -

Benedictus Clercq jongen ,, 27: -

Denijs Govertszen: d^o ,, 25: -

Aldus gevraeght ende beantwoort desen 14^en September 1666.

Den 25^en October daer aanvolgende sijn weder voorden ouden ende nieuwen gouverneur geroepen, de voorsz: vragen ons yder int bijsonder voorgehouden, hebben als vooren daerop geantwoort.

Den 23^en d^o met ’t limieren vanden dagh, lichten ons ancker ende vertrocken uijt de baij van Nangasackij.