Bijlagen

I. BERICHTEN OVER DE GEVLUCHTE SCHIPBREUKELINGEN.

Dagregister Japan.

a. 1666. September. Dinsdag 14^en ditto.... Voor drij dagen begon hier tijdinge te lopen hoe de hr van Gottho aen dese Stadts Gouverneur Zinsabrod.^e bij missive hadt laten weten datter agt Europianen op een wonderlijcke wijse gecleet en met een vreempt fatsoen vaneen vaertuijgh in sijn Eijlanden waeren aengecomen, ende die hij met d’ eerste gelegentheijt van weer en wint naer Nangasackij dagt te senden; gemelte tijdinge worden alle uuren met soo veel veranderinge in de omstandigheijt van dien vertelt dat men niet en wist wat daer van te dencken weijniger te schrijven, tot huijden vroegh als wanneer verstonden dat gemelte vreemde vaertuijgh ende volck d’ verleden nacht van Gottho hier was verschenen en die nadatse door den Gouverneur van alles waren ondervraegt geworden, een uure nae de middagh bij ons op ’t Eijlant wierden gesonden ende bevonden te wesen agt Nederlanders welcke a^o 1653 ’t Jacht de Sparwer door een vijfdaegse schrickelicke storm den 16^e Augustus op ’t Quelpaerts Eijlant hadden helpen verliesen, zijnde dese acht personen genaemt

Hendrick Hamel van Gurcum a^o 1651 met de Vogel Struijs in India gecomen voor boss^r naderhant verbetert tot bouckhouder met 30 gl. p^r maent.

Govert Denijs van Rotterdam a^o 1651 met N. Rotterdam int lant gecomen voor schiemansmaet.

Denijs Goverts zoon van d^o Govert, als boven in ’t lant gecomen voor jongen met 5 gl.

Matthijs Bocken van Enckhuijsen a^o 1652 met de schip N. Enckhuijsen in India gecomen voor Barbarot a 14 gl. p^r maent.

Jan Pieters van Heerenveen, bossr^r van ƒ 11 p^r maent daer voor in India gecomen a^o 1651 met d’ Vogel Struijs.

Gerrit Jans van Rotterdam a^o 1648 met Zeelandia in India g’comen voor jongen, naderhant verbetert voor matroos met 10 guldens.

Cornelis Dirks van Amsterdam a^o 1651 met ’t schip de Walvisch in ’t landt gecomen voor matroos met 8 gl. ter maent.

Benedictus Clerck van Rotterdam a^o 1651 met Zeelandia in India gecomen voor jongen a 5 gl. ter maent.

’K en wil mijn selfs niet inlaeten nochte onderwinden om hier in ’t lange te verhalen wat voornoemde personen in dien tijt van 13 jaeren diese onder d’Eijlanders van Corre hebben gesworven, is wedervaren, dewijle sulcx wel een breeder beschrijvinge op sigh selfs soude vereijschen maer sal slegts cortelijk seggen, hoe datte miserable menschen en nogh 28 persoonen die nevens haer tsamen 36 zielen van gemelte Jagt de Sparwer gesalveert en op voorn^de Quelpaerts Eijlant aen lant gecomen waeren, eerst den tijt van 8 maenden daer op bewaert en naderhant op d’ eijlanden van Corre gebragt sijn, wordende dikwils van de eene plaets naer d’ander gevoert mitsgaders doorgaans seer sober en armelijck getracteert, sulcx nu en dan 20 personen van haer geselschap sijn komen te sterven en sij 16 starck overgeschooten welcke overige acht die op ’t vertreck van voorsz. acht menschen uijt Corre, nogh in’t leven en hier en daer in’t lant verspreijt waeren, uijtgenomen drie diese om de minste suspitie te geven op hunne vlugt van daer in huijs gelaten, sijn genaemt

Johannes Lampen van Amsterdam assistent

Hendrick Cornelisz van Vrelant

Jan Claes van Dort, cock

Jacob Jans van Vleekeren

Sander Boesquet van Lith

Jan Jansz Spelt van Uijtrecht

Anthonie Uldircksz van Grieten

Claes Arentsz van Oostvoort.

Den Gouverneur Zinsabrod^e als hij de eerste genoemde acht persoonen bij ons op ’t Eijlant sont, liet ons daernevens door de Tolcken aenseggen dat we dezelve wel mogten tracteren en gedencken hoe wonderlijck dat se uijt haer elenden waeren verlost, ende om haer vrijdom te becomen met sulck een slechten vaertuijgh, soo verren wegh hadden bestaen haer leven te wagen, SijnEd^le wilde daer over naer Jedo oock schrijven en ons naer becomen bescheijt ordre geven hoe wij’t met dit volck dan wijders souden hebben te maecken. Wij lieten SijnEd^le voor dese goede voorsorge ten hoogsten bedancken en seggen dat we ons naer Zijn beveelen gehoorsaemelijck gedagten te schicken.

Voorsz. parsoonen waren den 4 deser des avonts met een cleen vaertuijgjen van Corre vertrocken en door een continueele noordewint tot beneffens d’Eijlanden van Gottho geleijt, alwaerse den 10^en ditto door een stercke zuijdewint genootdruckt sijn geweest (hoe wel tegens haer danck) haven te soecken, sonder te weten waer datse waren en of se bij vrunden of vijanden quamen.

b. 1666. October. Sondagh 17^o d^o... op van dage lieten door de Tolcken (gelijck wij meenden om ’t welstaen) aan de Gouverneurs versoecken off we de acht Nederlanders voor een maent verleden uijt Corre hier aengecomen mede naer Batavia mochten voeren, ’t welck ons wiert afgeslagen met voorgeven dat dies aengaende van ’t Jedosche Hoff nog geen ordre off bescheijt was gecomen, maer alle uure worde verwacht, ondertusschen zullen de schepen morgen moeten vertrecken ende dese arme menschen licht hier noch een jaer dienen over te blijven ’t welck voor haer luijden hertelijck te beclagen soude wesen.

Missive Nagasaki naar Batavia.

c. Aen de Ed^le Heer Joan Maetsuijker Gouverneur Generael en d’Ed^le Heeren Raden van India.

Nangasackij adij 18^en October anno 1666.

Uwe Ed^ls onderdanige dienaers en was getekent Wilhem Volger, Daniel Six, Nicolaes de Roij, Daniel van Vliet (Kol. Arch. no. 11725).

Rapport.

d. Rapport schriftelijck gestelt en aen den Ed Heer Joan Maetsuijcker Gouverneur Generael ende de E. Heeren Raden van India overgelevert door mij Wilhem Volger Coopman en jongst gewesen Opperhooft in Japan met mijn verschijning van daer op Batavia.

In de missive van de Bataviasche Regeering d.d. 20 April 1667 wordt naar Nagasaki bericht dat de Espérance 30 November 1666 te Batavia is aangekomen en dat is “overgeleverd door den E. Willem Volger [die aan boord van de Espérance was medegekomen] UE. aangename missive van 18 October a^o verleden, mitsgaders desselfs particulier rapport”.

In hare beantwoording (d.d. 9 Mei 1667) van den brief van 18 Oct. t. v. zegt de Bataviasche Regeering: “Wij willen ook niet twijffelen of de Gouverneurs [van Nagasaki] zullen de 8 personen die van Corre soo miserabelijcken tot Nangasacki overgecomen ende ’t verleden jaar daer overgehouden sijn, nu largeren en herwaerts laten comen”.

Dagregister Japan.

f. 1667. 17 Februari ... ’t vertreck der 8 Nederlanders uijt Correa, alsmede de verlossinge dergeenen die daer noch verbleven waren, soude bij Sijn Ed [een der beide Gouverneurs van Nagasaki] in gedagten gehouden worden ende gevolgelijck aen zijn Confrater [die destijds zich te Jedo ophield] daerover schrijven (Kol. Arch. no. 1155).

g. 1667. 14 April [te Jedo].... alvoorens door onsen Japansen schrijver de versoecken tot bevorderingh van ’t vertreck der 8 Nederlanders uijt Corea hier comen vlugten.... in scriptis gestelt wesende ... leverden wij hem [den hierboven bedoelden Gouverneur van Nagasaki] gemelte geschrifje over, onder versoeck ’t selve in achtingh geliefde te nemen.

Missive Nagasaki naar Batavia, 13 Oct. 1667.

h.....Bij dese gelegentheijt [14 April 1667 te Jedo] leverden wij aan de twee Commissarissen een cleijn versoekschrifjen wegens ’t ontslaeken der Corese matrosen.... over.

Dagregister Japan.

i. 1667. October. Saterdagh 22^en. Niettegenstaande dat het seer regenagtigh weeder was, hebben wij op heden de fluijtschepen de Witte Leeuw en de Spreeuw directelijck met een cargasoen ten bedrage van ƒ 475724.15.3 bestaende in 4 duizend picol staefkoper, 250 picol campher, 35 Japanse zijde rocken nevens 80 kisten zilver, naar Batavia gedepecheert. Godt [de] Heere geve datse behouden mogen vaeren.

Heden bequamen licentie dat de 8 personen uijt Corea hier aengecomen, zullen mogen vertrecken.

Missive Nagasaki naar Batavia, 22 Oct. 1667.

j. ... Niettegenstaande den nieuwen Gouverneur van Nangasackij Sinsabrodonne om den ouden Gouvern^r Gonnemond^e te vervangen, al eenige dagen afgecomen was, hebben wij niet eerder als op dato deser licentie connen bekomen dat de 8 Nederlanders uijt Corree ’t voorleden jaer hier aengecomen, zullen vermogen te vertrecken en dienvolgens comen d’ selve p^r de fluijt de Spreeuw tot UEd^le noch bij desen over.

Resolutie Gouverneur Generaal en Raden, 2 Dec. 1667.

k. Jan [lees: Hendrik] Hamel adsistent met noch 7 persoonen te samen geweest sijnde op ’t jacht de Sperwer a^o 1653 aen een der Corese eijlanden verongeluckt en sedert aldaer gevangen gehouden tot verleden jaer dat se met een cleijn vaertuijgh ontcomen en tot Nangasacki bij de onse aengelandt sijn, In Rade versocht hebbende om licentie om met de gereede schepen na ’t vaderlandt te vertrecken ende dat hare gagie van de tijt harer detentie haer mede mochte goet gedaen worden, Soo is nae deliberatie goet gevonden haer het eerste toe te staen, maer het tweede als strijdigh metten Generalen articulbrief af te slaen, maer dat haer reeckening weder aenvangh sal hebben genomen van de tijt dat weder tot Nangasacki sijn in de logie gecomen, sijnde geweest den 14^en September verleden jaers, doch aengesien eenige niet meer dan jongens gagie sijn winnende, is verstaen desulcke voor de ’t huijsreijze op 9 gl. ter maent te stellen.

Generale Missive, 25 Jan. 1667.

l. Van de Hr. van Gotto sijn acht Nederlanders die met een cleen vaertuijg aldaar van de Coereese eijlanden waeren aengecomen tot Nangasackij opgesonden verhaelende dat se in’t jaer 1653 op’t Quelpaerts eijland met ’t jacht de Sperwer verongeluckt en sich aldaer 36 menschen gesalveert hadden—maer waeren van de Coereesen seer armelijck getracteert en soo nu en dan van ’t eene eijland nae het ander vervoert, sulx datter in den tijt van 13 jaeren dat aldaer gesworven hebben 20 personen sijn comen te sterven,—waervan 8 gelijck vooren geseijt, met een cleen onnosel visschers vaertuijgjen sijn gevlucht, de andere acht sijn daer noch gebleven, onder anderen verscheen daer bij haer een out man die seijde in cromduijts dat hij ook een Hollander was geboortig uijt de Rijp, genaemt Jan Janszen Weltevreden, hebbende daer all 39 jaeren geweest en dat hij a^o 1627 op ’t jacht Ouwerkerck had gevaeren en bij geval met een Chineese jonck aldaer was geraeckt, hoe de vordere Nederlanders die daer verbleven en d’ andere aght die tot Nangasacki sijn comen vluchten genaemt sijn, worden met naemen en toenaemen in ’t Japanse dagregister op 14ⁿ September 1666 bekent gemaekt, waertoe ons vorder om in desen kort te gaen, diesbetreffende gedraegen. Sij hadden versocht dat voorseijde 8 Nederlanders in Nangasackij sijnde mede nae Batavia mochten vertrecken, dat jaer de gouverneurs afgeslagen hebben, onder pretext dat daerover nae Jedo moesten schrijven en licentie versoeken. (Overgek. Brieven 1667, Eerste boek. Kol. Arch. no. 1146).

Generale Missive, 23 Dec. 1667.

m. Uijt Japan zijn hier den 28 November verleden behouden en met seer goede tijdinge van daer alhier (Godt sij daer voor hertelijck gedanckt) de twee fluijten Spreeuw en Witte Leeuw komen aen te landen nae datse van daer den 23 October vertrocken waren....

De acht Nederlanders verleden jaer uijt haer dertienjarige gevanckenis in Corea verlost, sijn nu met de fluijt de Spreeuw alhier behouden aengelandt. (Overgek. Brieven 1668, Eerste Boek (Japan). Kol. Arch. no. 1152).

II. BERICHTEN OVER DE IN VRIJHEID GESTELDE SCHIPBREUKELINGEN.

Dagregister Nagasaki.

16 Sept. Naer de middag sendt de Nangasackijse Gouvern^r seven Nederlanderen die van ’t gebleven jacht de Sparruwer ’t zedert anno 1653 haer op ’t Eijlant Correa erneert en nu door last des Majes^ts. door den Heere van Tzussima van daer waren gevoirdert, bij ons op ’t Eijlant Dezima, zijnde d’achtste, die de gevlugte acht Nederlanderen aldaer anno 1666 gelaten hadden, overleden; twee maenden warense van Correa door de continueele zuijde winden en breecken der mast van de bercq tot hier onderweegh geweest, van den Gouverneur van Correa met een rocq, ider thien cattij rijs, twee stuckjes lijwaet ende anders beschoncken. Item van de H.^re van Tzussima van eten, drincken en ider een rocq op de reis van daer nae herwaerts versien, mitsgaders aen haer sevenen twintig duijsent caskens geschoncken, dat ons soo alles door des Gouvern^rs van Nangasackis last schriftelijck door twee Opperbonjosen wiert vertoont, seker een groote sorge zijnde, die den Japanse Keijser voor d’ Hollanderen gedragen heeft, ende een merckelijcke bestieringe des Alderhoogsten. Moste dese lieden tot nader order bij den andere woonen en in hun habiet laten blijven, nadien voor de Nangasackijse Gouvern^r noch stonden verhoort te werden.

17 d^o wierden de seven bovengemelde Nederlanderen ten huize van de Gouvern^r Sinsabrod^e naer de gelegentheden van het verongelucken van ’t schip de Sparruwer in de jare 1653, als dat van Correa, ende de frequentatie in de negotie met de Japanners ondervraagt, daerse naer waerheit op antwoordden, ende sonderlingh geen aantekening tot nutte van d’E.Comp^e en meriteert, dan wierden vergunt dit jaer te mogen vertrecken, daer we dan den Gouverneur hertelijcken voor deden bedancken.

Missiven Nagasaki naar Batavia.

Generale Missive, 13 Dec. 1668.

d. Op ’t versoek onser Opperhoofden om de verlossing onser acht in Corea overgebleven Nederlantse gevangenen met den Sperwer 1653 aldaer verseijlt, sijn seven derselve, alsoo een tsedert overleden was, dit jaer in Nangasackij aen onse Residenten overhandigt, ende met Nieuwpoort uijt Japan verseijlt als wat swack gemant, met meening om deselve aen ’t eijland Timon op Buijenskerck over te nemen, dat door toeval soo niet en heeft kunnen bestelt worden. Uijt dit hier aengehaelde, en ’t gene verleden jaer sekerlijck sijn bericht dat de Coreërs aen de Chinesen contributie betalen, blijckt dat die luijden beijde China namentlijck en Japan onderdanig sijn of immers den Japander ten minsten ook groot respect draegen.

Missive Batavia naar Nagasaki, 20 Mei 1669.

e. We hebben in ’t nasien der papieren bevonden dat den 16^en September verleden 7 onse lantsluijden (die zedert 1653 in Corea hadden gevangen geseten, en waervan ons eerst in den jare 1666 kennisse toegekomen is) door bestellinge der Japanse Regeeringh uijt hare gevanckenis op ’t Eijlant Dezima bij UE. verschenen zijn, die daer nae ook geluckelijck op Batavia bij ons bennen aengelant, ’t welke een saeke is waervan UE. soo vertrouwen niet versuijmt zullen hebben te hoof wesende, de Majest. te bedancken of soo ’t niet en ware geschiet, soude ’t noch moeten gedaen worden, doch alsoo gemelte saeke ongemeen en van seltsame voorval is, hebben hier verstaen dat die niet behoorde bij een gemeene danksegginge door d’ Opperhoofden gedaen te berusten, maer dat UE. bijsonderlijk uijt onse name en van onsentwegen de Keijserlicke Majest^t soudet bedancken, om daer mede te betuijgen het zeer groot genoegen dat we daerinne geschept hebben.

Alsoo de H^ren Meesters in ’t vaderlant met d’ overcomste der gewesen Corese gevangenen in bedencken zijn gebracht of wel aldaer eenigen handel vallen mocht tot voordeel van de Comp^e, dat wij hier na de bekomen bescheijden van diezelve luijden en die wij wijders van die gelegentheit hebben, vermenen weijnich te zullen beschieten, soo om de armoede des lants als d’ afkeericheijt diese hebben van de vreemdelingen en d’ onwilligheit om die in haer lant toe te laten, sonder noch te spreeken van der Tartaren en Japanderen onwil om gemelten handel te gedoogen, die alle beijde in gemelte landt groot van respect en vermogen zijn, en ook dat aende goede havenen al vrij wat getwijffelt wort, soo sullen UE. nochtans dienaangaande tot meerder seckerheijt en gerustheijt in die sake ons laten toekomen UE. gevoelen, sonder acht te nemen op onse voorverhaelde aenmerckingen maer op de rechte geschapenh^t der saeke zelfs, sonder den Japanderen achterdocht te geven even als of dat een saecke was die bij de Comp^e in bedencken quam, maar eenelijck daer van discoureerende als tot voldoeninge van UEd^le nieuwgierigheit, en ook niet directelijk maar bij omwegen, dan wel bequamelijck sal connen geschieden en UEd. voorsichtigheijt toevertrouwt wort om dan sulk bericht bekomen hebbende ons zelfs en de H^ren onse M^rs daer van te dienen, waerop ons zullen verlaten.

Missiven Nagasaki naar Batavia.

5 Oct. 1669.

f.... zijnde den 16en April binnen des Majest^ts. paleijs [te Jedo] alvorens onse nedrige danckbaarh^t wegens de verlossingh der seven Nederlanders uijt Correa bewesen hebbende ...

Naar de constitutie en gelegentheijt van ’t Eijlant Correa hebben hier bedecktelick ten nauwsten doenlick vernomen, maar niet connen ondervinden dat daar voor de Comp^e eenigen handel soude te drijven wesen, eensdeels omdat het lant bewoont wort van arme luijden die haar eenlijck met den lantbouw en visscherij generen, anderdeels datse daar met geen vreemdelingen willen omgaan, oock souden volgens ons gevoelen die twee magtige potentaten Tater en Keijser van Japan niet willen gedogen (onder wiens contributie zij staan) dat de vreemdelingen daar quamen negotieeren, voornamentlijck zoude den Japansen monarch sich daartegen stellen en geen Christenen, die hem altijt suspect zijn, soo nabij zijn lant mogen lijden, ten insichte altijt bevreest soude wesen dat bij die occasie ons een voet wierde gegeven om ’t Christendom daar voort te planten en zijn Lant soo weder in verwarring te brengen. Van desen cant is den toegangh tot dat Eijlandt ijdereen op dootstraffe verboden, excepto den Heer van Sussima, die zulx als een beneficium alleen vergunt is daer met de Tarterse Chinesen te mogen handelen, die toevoer doen van sijde en d^o stuckgoederen, zijnde desen jare over dien wegh bij de seshondert picol van dat gespin in Japan gebracht ende trect weder zilver (als ’t uijtgevoert magh werden) voorts gout, peper, nagelen, noten, poetsioek, wieroock, sandel- en caliatourshout als anders, ’t welk alles door dat Lant naar China weder vervoert wert, maar onder d’inhabitanten can men niet vernemen dat eenigen handel van importantie daar gedreven wert; wijders stellen bovendien voor vast soo langh de E. Comp^e den voordeligen handel in Japan genegen blijft ’t achtervolgen datse daar (om den Japander geen misnoegen te geven) geen handel dient te soeken, want dese agterdogtige natie soude altijt sustineren dat wij daarmede ijets tot nadeel van Japan voor hadden, waarmede niet alleen de wantrouw vergroten maar den ontsegh van ’t rijck wellight op volgen mocht.

19 Oct. 1670.

g. ....D’Jedoose hoffreijse die wij den 10 Maert [1670] aengevangen en den 11 April tot in Jedo gebracht hebben, de gewone reverentie voor den Keijser geschiede den 20^en daaraan.... dese hoffplichten zoo verde gebracht zijnde, zoo hadden wij geern gesien dat de Tolken den Gouverneur Gonnemonde en beijde Commissarissen hadden gaen openen onsen last om uijt UEd^s name danckbaerheijt te doen voor de verlossinge van de seven Nederlanders zedert a^o 1653 vant verongeluckte Jacht de Sperwer op Correa aengehouden ende a^o 1668 op Zijne Majesteijts voorderinge gerelaxeert, opdat haer Ed.ⁿ zouden mogen ordonneren in hoedanige wijse het moste geschieden en waerover oock op ons afscheijt in Nangasackij na tgebruijck voorschrijvinge van Sinsabrod^e aen voorm. Gonnemond^e, zijn confrater, hadden versocht maer geensints hebben de Tolken hier toe connen beweegt werden, tselve altijt uijtstellende tot den dach voor het afscheijt welck dan den 28 April verschenen zijnde, zoo quam den Oppertolck Siondaijs ons des avonts vanden Gouverneur Gonnemond^e in antwoord brengen dat Zijn E^e dacht genoech te weesen de notificatie hem op ons arrivement in Nangasackij a^o passado ende kennisse door Zijn E^e aende Rijcxraden daervan gedaen, welcke zoo hij zeijde oock haer genougen daerover hadden laten blijken ende dierhalven zich daermede niet meer wilde bemoeijen maer hem evenveel was ofte wij het nu voor de Rijcxraaden deeden ofte niet. Uijt dat bescheijt besloot den Tolck dat daervan niet meer conde werden gesprooken ende onnodich was de Commissarissen daerover te moeijen, gelijck wij oock tselve ontrent haer E^s Tolck Sinoosie int eerst hebben versweegen, om de jalousie dieder is tusschen de Commissarissen ende Gouverneurs en zouden wij op tlaetst met hem daerover wel hebben gediscoureert zoo zich door positie niet hadde geabsenteert, ende hoewel wij sustineeren dit misnoech antwoord vanden Gouvern^r Gonnemond^e ten principalen ontstaet uijt de laete kennisse Zijn E^e door den Tolck gedaen van desen onsen last en voornemen, waerdoor den tijt niet heeft connen toelaten na vereijsch daer in te handelen gelijck uijt dien schrobbers ontsteltenisse beslooten conde werden, zoo zijn evenwel alle onse debvoiren daer toe aengewent vruchteloos en dit goede werck onvolbracht gebleven waerdoor waren wechgenomen geweest alle verdere discoursen over het zenden van een ambassadeur ons voormael noijt anders als in passant 2 à 3 mael van de Tolcken voorgecomen, dat wij telkens hebben gedeclineert omde groote costen die daeraen vast zouden weesen, zonder daer uijt eenich nut te connen trecken, zoo lange zij het niet als expres van ons schijnen te begeeren ende wanneer het na onse opinie oock niet zoude moogen gedilaijeert werden, zijnde nu noch al te duchten dat de Japanse regeerinck eenich misnoegen nemende, dese danckbaerheijt wel eens mochten moveren.

.... Vande danckbaerheijt voorde verlossingh der gewesene Corese gevangenen, behoeft voortaen geen meer gewach gemaekt, alsoo die dingen afgedaen sijn, en door de tolcken verder getrocken wierden als onse meijninge oijt geweest is.... (Commissie voor den Coopman Joannes Camphuijs als Opperhooft naer Japan, dd^o 29 Mei 1671 = Secrete Memorie voor de Opperhoofden van Japan. Kol. Arch. no. 798).

Missive Batavia naar Nagasaki, 16 Juni 1670.

h. Datter op Corea voor ons niet valt te handelen hebben hier altijt oock soo begrepen om de selfste redenen alsser in’t schrijven van 5en October lestleden wordt aangehaalt; ’t comt ondertusschen niet qualijck datter zulken treck van verscheijde goederen derwaerts sij, hoewel van d’ander zijde de Comp^e weder schadelijck is datter bij de 600 picols zijde oock d^o stuckgoederen, ’t verleden jaar over dien wegh in Japan gevoert zijn geworden.

Resolutie Heeren XVII, 29 Aug. 1670.

Patriasche Missiven.

j. 5 Sept. 1670. Op de naerder informatie die UE. van de gelegenth^t van de Corese Eijlanden hebben becomen, hebben UE. de voorgeslagen besendingh derwaerts wel te recht naegelaten.

k. 15 Mei 1671. Volgens het bericht vant Opperhoofd en den Raet in Japan bij derselver missive van den 5 October 1669 soude Corea wel een arm lant wesen weijnich van sijn selver uijtgevende maer souden de Chinesen en Japannesen daer mettenanderen komen handelen jae dat in’t voorsz. jaer over dien wegh meer als 600 picols sijde in Japan sijn aengebracht, en dat in troucque van peper, nagelen, noten, sandelhout, voort silver, gout en anders. Wij kunnen wel begrijpen dat soolang wij in Japan onse residentie en handel hebben wij onse gedachten om daer eenige negotie te stabilieren en dat om de jalousie en wantroù die de Japannesen daer uijt souden opvatten men laet noch staen het bedencken dat de Chinesen ons lichtelijck daer mede niet en souden gedogen, wel mogen uijt den sin setten, dan bij succes en veranderingh van tijden weet men niet wat daer van noch soude cunnen vallen.

III. GEGEVENS BETREFFENDE SCHEPEN.

A. HET JACHT DE SPERWER.

1. ’t Jacht de Sperwer (door Mr. Pieter van Dam in zijne Beschrijvinge van de O.I. Compagnie een “pinas” genoemd), zeilde 26 April 1648 voor de Kamer Amsterdam uit Texel (Uitloopboekje, Kol. Arch. no. 4389) en kwam 28 Dec. 1648 te Batavia aan (Dagr. Bat. en Gen. Miss. 18 Jan. 1649). Bij Res. 6 Febr. 1649 werd de Sperwer naar Amboina bestemd; ging 28 Februari daarheen (Instructie en Seijlaets order 27 Febr. 1649 in Kol. Arch. no. 776); na lang op zich te hebben laten wachten (zie Res. 19 Mei 1649 en Miss. Bat. Regeering naar Taijoan dd. 11 Juni 1649) den 29 Mei 1649 te Batavia teruggekeerd (Miss. Bat. Regeering naar Amboina dd. 14 Febr. 1650); uitgezet naar Suratte (Res. 30 Juni 1649); daarheen vertrokken 13 Aug. 1649 (Instructie 12 Aug. 1649); 14 Juni 1650 van daar te Batavia terug (Miss. Bat. Regeering naar Suratte dd. ult^o Aug. 1650); vertrekt 30 Juli 1650 naar Choromandel, Malabar en Perzië (Instructie 29 Juli 1650); komt over Suratte 25 Aug. 1651 terug te Batavia (Miss. Bat. Regeering naar Perzië dd. 14 Sept. 1651); vertrekt 15 Sept. 1651 naar Perzië; komt 12 Nov. 1652 van daar terug te Batavia; wordt bij Res. 15 Nov. 1652 bij provisie aangelegd naar de Custe Choromandel en bij Res. 29 Nov. 1652 naar Banda; vertrekt 14 Jan. 1653 (zie Dagr. Bat. bl. 4) over Japara, waar het 18 Jan. 1653 aankomt (zie Miss. Japara naar Batavia 27 Jan. 1653) en van waar het 1 Febr. 1653 de reis voortzet (zie Miss. Japara naar Batavia 2 Maart 1653) naar Banda (zie Res. 18 Maart 1653) en komt, over Amboijna, 16 Mei 1653 terug te Batavia (zie Dagr. Bat. bl. 65); vertrekt 18 Juni 1653 naar Taijoan; komt 16 Juli d.a.v. te Taijoan aan; vertrekt van daar 29 Juli naar Japan en vergaat 15 Aug. bij Quelpaerts-eiland.

In het vaderland is de Sperwer niet terug geweest. Door eene onjuiste lezing van den aanhef van een der gedrukte journalen (uitg.-Saagman) of door den Franschen vertaler te volgen, kwam Tiele tot de volgende aanteekening in zijn Mémoire bibliographique, bl. 274: “Parti des Pays-Bas le 10 Janvier 1653, le Yacht de Sperwer (l’Epervier) arriva le 1^er Juin de la même année à Batavia.” Geen Compagnie’s schip is trouwens op eerstgenoemden datum uit het vaderland vertrokken noch op laatstgenoemden datum te Batavia aangekomen.

2. Seijlaas ordre voor d’Opperhoofden vant Jacht de Sperwer, waer naer hun in’t zeijlen van hier naer Taijouan sullen hebben te reguleeren.

Alsoo rechte voort seijlveerdich zijt leggende, soo sult op morgen vroech naer gedaene monsteringe u ancker lichten, ende in godes naem in zee steecken, om uwe reijs volgens de bovengesz^e. zeijlaas ordre naer Taijouan te bevorderen.

Alsoo uijt d’advijsen onser H^rn Principale ons aengekundicht sij dat wederom met de Portugees, ende Engelse regeeringe in openbaren oorloge vervallen sijn, zoo sult geduijrich op hoede sijn, om van deselve niet overrompelt nochte door vreemde teijkenen niet misleijt en werde, maer bij rescontre deselve vijantl: aentasten, soo doenlick overmeesteren ende alhier ofte naer andere Comp.^es comptoiren daer oordeelen sult meest verseeckert te sijn, opbrengen; bij overwinninge, zult u wel vande gevangens verseeckeren, de goederen ende ingeladen coopmanschappen in goede bewaringe houden, de luijcken versegelen, ofte naer gelegentheijt van saecken het cargasoen overnemen, maer insonderheijt sult u hebben te wachten van alle onbehoorlicke plunderagie dat u ten hoogsten gerecommandeert blijft alsoo het selve voor onsen raet sult moeten verantwoorden. Voorts blijft u de goede zorge over de scheeps regieringe ende de goede mesnagie over de provisien te houden, bevolen, als mede de administratie van Justitie over de quaetdoenders, conform den generalen articulbrief waer in met kennisse van raade naer gelegentheijt van saecken sult hebben te handelen. Hier mede wensen ul^s met het gantse scheepsvolck een behouden varen, ende beveelen gesamentl: inde bescherminge des Alderhoogsten die u ter gedestineerde plaetse geleijde.

In’t Gasteel Batavia desen 15 Junij 1653. Onder stont Ter ordinans: van haer Ed^s ende was geteeckent Adriaen Willeboorts Secretaris.

3. Naer dat op den 18^en Junij passado van VE.^des mijn affscheijt becomen hadde, hebben wij ons met ’t Jacht den Sperwer (inde naame Godes) omtrent de middach onder zeijl begeven om onse reijse naer Taijouan te vervorderen, alwaer op den 16^en Julij tegen den middach, buijten op de Zuijder rheede van Taijouans Canael (Godt loff) geluckelijck quamen te arriveren, hebbende enpassant alleen aengedaen Poulo Auwer, alwaer in der ijll onse vaeten vol water haelden, soodat daer mede eenen halven dach ’tsoeck brachten, zonder meer. Wij hebben geduijrende onse reijse zeer bequaam weder aangetroffen, ende is niets verhaelens waerdich comen voor te vallen.................

Ende voor de tweede ofte laetste besendinge is mede op den 29^en d.^o naer Japan affgeveerdicht ’t Jacht de Sperwer met een cargasoen ter montuijre van ƒ 38819:14:15 bestaende uijt naervolgende, te weten:

20007 cattijs poetsjoek

20037 cattijs aluijn

3000 stucx elantshuijden

19952 stucx Taijouanse hertevellen

3078 stx steenbocx vellekens ende

92000 cattijs poeijersuijcker, bestaende in 400 kisten.

.... Insgelijcx zullen VE^des sien in de Resolutie van den 21^en Julij wat ons gemoveert heeft ’t Jacht den Sperwer in plaetse van de fluijt de Trouw derwaerts [Japan] te senden, ’t welcke verhoopen bij VE^des niet qualijck sal werden genomen, alsoo ’tselve seer tijdich sal connen terugge gesonden werden, om naer Persia ofte Suratta gebruijckt te werden; derhalven hebben den E. Coijett [Opperhoofd te Nagasaki] geordonneert ’t selvige voorde eerste besendinge herwaerts te demitteren....

.... Oock is op de ladinge van den Sperwer noch te cort gecomen 427 bossen rottangh.... Schipper Reijnier Egbertsen aengesproocken zijnde, zecht mede niet meer uijt ’t Jacht Sluijs ontfangen te hebben, daerover op zijn arrivement uijt Japan, om reden te geven, naeder sullen aenspreecken (Miss. Gouverneur Caesar en Raad van Formosa aan de Bat. Reg. dd^o 24 Oct. 1653).

.... Dit dus verre geschreven zijnde, comt op den 16^en courant des naar middachs te halff tween de schipper vant Witte Paart Cornelis Lucesar.... de gemelde vrunden soo vande Gecroonde Liefde als Paert verclaaren geduerende haere reijse seer quaat weder hebben gehadt ende dat het niet vreemt zoude wesen dat gemelte Jacht lichtelijck de cust van China zal aangedaan ende aldaar reede gesocht hebben ofte anders presumeeren dat bij-gehouden heeft. Wat hier van zij is den Almogende bekent ende willen t beste hoopen. (Miss. Gouverneur en Raad van Formosa aan de Bat. Reg. dd^o 17 Nov. 1653).

5. ....Integendeel hebben wij met hartelijcke droeffheijt in VE. advijsen gelesen, dat het fluijtschip de Smient en het schoone jacht de Sperwer, ’t eene op de reijse van hier naer Taijoan ende ’t ander tusschen Formosa ende Japan nae alle apparentie door storm sullen wesen vergaen, te meer hier noch elders geen tael noch teecken daervan vernomen wert, daerbij de E Comp^e behalven de scheepen, ende ’t verlies van sooveel onnoosele menschen een cappitael van ƒ 110570:11:3 te missen comt, dat al een groote bresse inde Noortse winsten maeckt, en echter, dewijle van de hant des Heeren comt, niet als met gedult te versetten is. (Miss. Reg. Bat. aan Gouv^r en Raad van Formosa, dd^o 20 Mei 1654).

6. Bezijden vooren geallegeerde goede tijdinge verstaan in contra tot ons herten leedwezen dat het fluijtschip de Smient van hier na Taijouan ende ’t jacht de Sperwer van daer op u^mo Julij lestleden naer Nangasacqui gedepecheert, op het vertreck der voornoemde schepen aldaer nog niet en waren verschenen. Na de Chinese gerugten in Japan liepen, soude op ’t eijlant Lamoa [aan de kust van Zuid-China, bij Swatow] een Hollands schip gesneuvelt sijn waervan seecker Hollandtse vrouw, die eertijts in Taijouan had gewoond, nevens eenige manspersonen, sonder te seggen hoeveel, gebergt waren. Verders wordt uijt Japan gerelateert dat de Opperhoofden van ’t fluijtschip Campen in ’t zeijlen uijt Toncquin naer Japan, omtrent de noordhoek van Formosa een legger batavishen arack hebben gevischt, ende eenige cruijshouten nevens een combaers sien drijven ’t welck twee dagen nae’t vertreck van de Sperwer is geweest; zijnde het denzelven storm die de Trouw (over’t noorderrif stootende) mitsgaders de cleijne lootsboot ende ’t gallot Ilha formosa hiervoren gementioneert, hebben aengetroffen: sulcx datwij (God beter’t) het sneuvelen van de voorn, schepen niet dan al te gewis houden.

... Met het sneuvelen van voorn, twee hechte schepen comt de Comp.^e ƒ 110.570.11.3 incoops te missen, hetwelck (God Beter’t) aen desen noordcant, daer ons het ongeluck meest alle jaren treft, except de schepen ende ’t costelijcke volck al wederom een grooten slag sij. (Gen. Miss. 19 Jan. 1654). [In Gen. Miss. 6 Febr. 1654 wordt ook weer van het verlies van de Sperwer gewag gemaakt].

7. ... gelijck mede ons ontstelt heeft het verlies van het fluijtschip Smient en t’jacht de Sperwer met haer volck en ladinge soo gemeent wort vergaen en gebleven, t’welck wederom een swaeren slach voor de Comp^e is, evenwel als van de machtige handt Godes comende met gedult moet opgenomen worden, t’ schijnt dat wij in dat stormende vaerwater die periculen jaarlijcx onderworpen zijn en te verwachten hebben; wanneer maer de winsten daer tegens naer advenant mochten wesen, soude het buijten t’verlies van de menschen noch eenichsints troostelijck sijn. UE. worden nogmaels aengemaent doch wel te letten op de moussons en de schepen niet te laet derwaerts aff te senden, alsoo ons daer uijt groote onheijlen voortcomen. (Patr. Miss. 8 Oct. 1654).

17 Juli 1637 werd trouwens reeds van Taijoan naar Firando geschreven : “hoe noodich vereijscht wort dat de costelijcke goederen met de eerste besendinge behoort te geschieden, connen wij wel apprehenderen omme te ontgaen de stormwinden welcke de scheepen gemeenelijck tegens ult^o Julio & Augustus in ’t vaerwater tusschen Taijouan en Jappan subject sijn”. Vgl. “in het westmousson, als het saijsoen sal weesen verloopen om van Batavia na Japan te kunnen seijlen dat is van half Augustij tot ult^o Maart.” (Mr. P. van Dam, Beschrijvinge, Tweede Boek, Deel 1, Cap. 21 fol. 280).

Intusschen is het fluijtschip Het Witte Paert behouden aangekomen: “Met de fluijt Witte Paert, 7 Augustus hier aengecomen, is ons wel geworden het schrijven van d’heer Gouverneur Nicolaes Verburgh gedach-teekent 19 Julij.... Wij blijven verwondert over het langh achterblijven van het laest verwachtte schip [de Sperwer]” (Nagasaki Nov. A^o 1653).

B. HET JACHT OUWERKERK.

De jachten Slooten, Ouwerkerck, Cleijn Heusden en Queda werden 28 Juli 1627 van Taijoan uitgezonden om te kruisen op de Portugeesche navetten, welke—naar was bericht—voornemens waren van Macao naar Japan te zeilen. Bij Res. Taijoan dd. 12 Oct. 1627 werd besloten “de twee cruijssende jachten Ouwerkerck ende Cleen Heusden na de rivier van Chincheo [Amoij] te ontbieden”, terwijl bij Res. Taijoan dd. 25 Oct. 1627 o.a. wordt gezegd: “alhier geen behoorlijke macht (door het verdrijven van de jachten Ouwerkerck en Cleen Heusden) en zijn hebbende”. Den 29en Oct. 1627 berichtte de w^d Gouv^r van Taijoan naar Batavia dat “Ouwerkerck ende Cleen Heusden noch niet en sijn weder gekeert dat ons geen goet bedencken en geeft”.

Blijkens Res. Taijouan 6 Nov. 1627 was het jacht Cleen Heusden toen te Taijouan terug; de Ouwerkerck is echter nooit weer terecht gekomen:

“Van Teijouhan sijn uijt cruijssen gesonden, omtrent Lamo ende Pedra Branca, de jachten Ouwerkerck, Slooten, Cleen Heusden ende Queda; maer hebben gants niet verricht, t Jacht Ouwerkerck is niet weeder gekeert; van de chineesche roovers hebben verstaen dat Ouwerkerck omtrent Maccauw des nachts door eenige Portugeesche fusten overrompelt ende verbrant is; achttien coppen souden daervan gevangen, gelijck mede t’ geschut becomen hebben, sijnde t’ resterende volck alt’samen verongeluckt.” (Gen. Miss. 6 Jan. 1628).

“Het jacht Ouwerkerck is ontrent Maccau van 5 galliotten, daerop toegemaeckt, besprongen; het hadde boven los cruijt gestroeijt dat als sij geentert wierden in den brant werden gesteecken, daerdoor de galliotten met verlies van veel volck mosten afleggen doch den brant gedaen zijnde ende haer zelven wat gerepareert hebbende, sijn alle gelijck hem aen boort gecomen ende soo veel volcx overgesmeeten dat sij ’t selve verovert souden hebben ende alsoo S^r Ketting met haer van’t quartier sprack dat alreede gegeven was, is van een Portugees doorsteecken; het ander volck dit siende, sij weder om laege gesprongen en hebben het cruijt in brant gesteecken soo datter seer veel Portugijsen sijn gebleven ende evenwel noch tusschen 20–30 duijtschen in Maccau gevangen gebracht. Dus vertellen’t de Poortugijsen; naer ick kan bemercken is ’t Jacht tegens eenich riff comen vast te sitten; sij hebben naer ’t jacht verbrandt was noch eenige stucken geschuts met duijckers daerwt becoomen soo dat Jan gadt niet weijnigh roncqueert”. (Miss. Opperhoofd Firando dd. 12 Aug. 1628; Vgl. ook Dagr. Bat. 1628, bl. 389).

Gouv^r Pieter Nuijts (24 juli 1627 van Taijoan naar Japan vertrokken en 3 Dec. 1627 van daar naar Taijoan teruggekeerd) schreef 16 Juni 1628 van de Stad Zeelandia aan S^r Nijenrode, Opperhoofd te Firando: “’t Jacht Ouwerkerck met S^r Nicolaas Ketting is in een rivier verbrant en’t volck in Macao gevangen, zulks dat als wij met Woerden op den 20^en dag na het vertrek van costi hier quamen te arriveeren, een zeer desolaten stand en plaetze zonder eenige navale macht vonden”. (Valentijn IV, 2^e stuk, 4^e boek, 4^e hoofdst., bl. 52. Vgl. ook Dagr. Bat. 1 Juni 1628, bl. 334 en 389).

Onder de 47 Hollanders die werden uitgewisseld tegen Portugeesche gevangenen en 21 Mei 1632 met het schip Buren van Makasar te Batavia werden aangebracht (Gen. Miss. 1 Dec. 1632 en Miss. aan de Kamer Hoorn van denzelfden datum, Kol. Arch. No. 759) zullen ook opvarenden van de Ouwerkerck zijn geweest. (Vgl.: Dagr. Bat. 1631, bl. 13 en “’t Is seecker, naer dat wij uijt d’onse verstaen die in Maccao hebben gevangen geseten”. (Instructie voor Gouverneur Hans Putmans dd. Batavia ult^o Mei 1633. Kol. Arch. VV, I).

C. HET QUELPAERT DE BRACK

17 Jan. 1640 uitgevaren (Uitloopboekje Kol. Arch. no. 4389); 30 Juli 1640 te Batavia aangekomen (Gen. Miss. 9 Sept. 1640); bij Res. 30 Juli en 1 Aug. 1640 bestemd voor Malacca; 5 Aug. 1640 naar Malacca. (Berigten Hist. Gen. VII (1859) bl. 29); 28 Sept. 1640 terug te Batavia (Dagr. Bat. bl. 36); 12 Oct. 1640 naar Malacca (D.B. bl. 55); 9 Nov. 1640 van daar naar Batavia (D.B. bl. 121); 17 Nov. 1640 terug te Batavia (Res. 19 Nov. 1640 en D.B. bl. 68); 1 Dec. 1640 naar Malacca (Gen. Miss. 8 Jan. 1641 en D.B. bl. 106); vóór 31 Jan. 1641 terug te Batavia (G.M. 31 Jan. 1641, vgl. D.B. bl. 165); 4 April 1641 naar Bantam (Miss. Batavia naar Bantam dd. 3 April 1641 en Dagr. Bat. 1641 bl. 233); 8 April 1641 terug te Batavia (Dagr. Bat. 1641, bl. 234 en Kol. Arch. no. 768); 15 Mei 1641 naar Taijoan (Gen. Miss. 12 Dec. 1641 en D.B. bl. 304); 21 Juni 1641 aangekomen te Taijoan (D.B. Dec. 1641 bl. 57); 24 Aug. 1641 zijn gaffel gebroken (Miss. Gouv^r. Formosa 10 Sept. 1641); 11 Nov. 1641 uitgezonden om te kruisen omtrent Tonkin (D.B. 1642 bl. 124); 13 Maart 1642 terug te Batavia (D.B. bl. 124 en Gen. Miss. 12 Dec. 1642); 7 Mei 1642 over Quinam naar Taijoan (Verbael uijt d’advijsen van verscheijde quartieren gehouden bij den E. Justus Schouten en D.B. bl. 146); 3 Aug. 1642 te Taijoan aangekomen (Rapport Johan van Lingen); 11 Sept. 1642 naar Japan (Miss. Taijoan naar Batavia 5 Oct. 1642); 12 Oct. 1642 aangekomen te Nagasaki (Dagr. Jap.); 29 Oct. 1642 vertrokken van Nagasaki (D.J.); 7 Nov. 1642 terug te Taijoan; 19 Dec. 1642 naar Pangsoija op Formosa gesonden (Instructie voor den veltoverste Johannes Lamotius en Res. Zeelandia 18 Dec. 1642); 8 Jan. 1643 terug te Taijoan (Res. Zeelandia van dien datum); 21 Maart 1643 naar Toroboan op Formosa gezonden (Miss. Taijoan naar Batavia 15 Oct. 1643); 17 Mei 1643 terug te Taijoan (Id.); 24 Mei 1643 gezonden om te kruisen op Chineesche jonken (Id.); 28 Juni 1643 bezuiden Formosa (Dagr. Jan van Elseracq in ’t jacht Lillo 29 Juni 1643); 24 Juli 1643 terug te Taijoan (Id.); 18 Oct. 1643 gezonden naar de Pescadores (Miss. Taijoan naar Batavia 17 Oct. 1643); 26 Oct. 1643 terug te Taijoan (Dagr. Zeelandia); 10 Nov. 1643 gezonden naar de Pescadores (D. Zeelandia); 9 Dec. 1643 naar Batavia gelargeert (Miss. Taijoan naar Batavia van dien datum); 29 Dec. 1643 aangekomen te Batavia (Gen. Miss. 4 Jan. 1644); 30 Jan. 1644 naar het Zuidland (Heeres, Appendix L. bl. 149); 22 Febr. 1644 bij Amboina (Id. bl. 117, Dagr. Bat. 1644 bl. 84); 27 Febr. 1644 uijt Banda genavigeert (Gen. Miss. 23 Dec. 1644); Aug. 1644 terug te Batavia (Heeres, a. v. bl. 117); 11 Oct. 1644 naar Coromandel; 22 Dec. 1644 op de Coromandelse Cust (Lijst navale macht); 12 Juli 1645 op de Custe Coromandel (Id.); 17 Dec. 1645 in Bengalen (Id.); 15 Jan. 1647 naar Bengalen (Id.); 18 Maart 1647 op de Custe Coromandel, Bengale en Pegu (Id.); 14 April 1647 a.v. (Id.). Op de lijst van de navale macht der Compagnie in Indië van 31 Dec. 1647, komt “de Bracq” niet meer voor; uit den brief van de Bat. Reg. naar Coromandel dd^o 10 Aug. 1648 blijkt dat dit “gaillot” in de rivier de Ganges is “gesneuveld.”

Patriasche Missive, 8 Dec, 1639.

Dese gaet met de schepen Sutphen, Amboina, ’t jacht Ackersloot, ende het Quel de Brack van Enckhuysen gaende, op hebbende twaelff man, en gesonden wert omme een proeve daer van te nemen off soodanigh vaertuijgh de Comp^e op eenige vaerwaters dienstich is, en men soude mogen continueren jaarlijcx van hier soodanigen Quel te senden, waerop ’t sijner tijd UE. advijs verwachten sullen.

Generale Missive, 9 Sept. 1640.

’tGaljot ’t Quelpeert heeft nevens de groote schepen zee gebouwt, zal goeden dienst op ’t Canael van Taijoan doen, weshalven versoecken noch twee ofte drie gelijcke maar niet van cleender charter, omme te meer goederen door ’t Canael aen de schepen die onder ’t noorderrif liggen, te connen brengen.

Patriasche Missive, 15 Maart 1641.

Aangaende het senden van noch 2 of 3 Quelpaerden en 3 off 4 Fregats als de Lieffde, sullen d’eerste aenstaende equippagie UE. petitie sien te voldoen.

Missiven Batavia naar Taijoan.

14 Mei 1641.

t’Quelpeert de Brack senden om op ’t Canael te gebruijcken, daertoe als andere diensten ’t selve gantsch bequaem oordeelen....

In Comp^e van aengetogen Orangienboom, Roch ende ’t Quelpeert vertreckt den Oppercoopman Carel Hartsing....

Dese meer aengetogen twee fluijtschepen met 40 ende t’Quelpeert met 12 coppen, gaen geprovideert voor 12 maenden.

11 Juni 1641.

...de fluijten Rogh ende Orangienboom nevens het galjot t’ Quelpeert op 15 der voorleden maent uijt dese reede geseijlt...

...Orangienboom ende t’ Quelpeert destineren tot verblijff in T’aijouan, bij aldien den Raedt aldaer oordeelen ’t selve noodigh te wesen.

Missive Batavia naar Japan, 2 Aug. 1641.

...met hope (hoewel laet in den tijt is) sulcx per ’t Jacht ’t Quelpaert, ’t welck jongst uijt Nederlandt geseijlt, ende tot dat stormich vaerwater bequaem oordeelen, gevoechlijck geschieden can...

...Ondertusschen sal UE. meer aengetogen Quelpaert in Japan aengelandt sijnde, op stondt met Uwe advijsen van den standt derwaerts over (daer nae op ’t hoochste verlangen) nae Taijouan largeeren ende laten ons verstaen, als hebben geseijt, dit vaertuijgh t’allen tijden van ’t jaer van ende uijt Japan nae Formosa de reijse sal gewinnen, dat ondersocht dient, sijnde onsen staet daeraen ten hoochsten gelegen, soo verhopen oock op ons schrijven ende versoeck d’aenstaende jaer uijt Nederlandt met twee à drie quellen versien te werden.

Missive Batavia naar Taijoan, 2 Aug. 1641.

Wij blijven van opinie ’t Quelpeert tot de Japanse voijagie bequaem zij ende de reijse wel sal gewinnen, alwaert oock vrij laet, selffs bij contrarie mousson.

Missive Taijoan naar Japan. Zeelandia, 10 Sept. 1641.

... Soo als voorsz. vloote bestaande in’t Jacht den Kivith, de Fluijt Castricum, ’t galjot ’t Quelpaert, d’Jonck Quelangh, onse groote lootsboot ende twaelff Chinese handelsjoncken op 24 der maent Augustij des morgens sijnde moij ende lieffelijck weder, als gesecht van hier nae Tamsuij omme ons g’intendeert desseijn met de hulpe van Godt almachtigh uijt te wercken ... aen boort gecomen waren, is schielijck soodanigen onweer met harde regen ontstaan dat de Chinese champans daer mede wij aen boort gecomen waren in den grondt geraeckt zijn, het Quelpaert sijn gaffel gebroocken ende wij genootsaact waren met groot perijckel p^r de groote lootsboot wederom, sonder ons goet voornemen noch geheel verricht te hebben, nevens voorsz. Quelpaert binnen aen’t Casteel te comen.

Missiven Batavia naar Taijouan.

16 April 1642.

13 Meert...ons geworden door den Coopman Jacob van Liesvelt, alhier onverrichter saecke off sonder buijt met den Kievith, Quel ende Kelang verschenen.

... onderwijle sijn geresolveert vooraff ende uijtterlijck 8 ofte 10 dagen na desen de Capⁿ Jan van Linga ende Coopman Liesvelt ... p^r de jachten Kievith, Wakende boeij, Quelpeert ende de fluijt Meerman nae Quinangh’s bocht aff te senden.

28 Juni 1642.

In conformité van ons pre-advijs p^r de Cappelle sijn den 7^en Meij uijt dese reede...na de bocht van Quinangh vertrocken den Kievith, Meerman, Wakende boeij, Nachtegael ende t’ Quelpeert.

Missive Taijoan naar Japan, 11 Sept. 1642.

... vertrouwende niet jegenstaende het laet int mousson is, dit Quelpaert Brack dat wel beseijlt is ende rustich gemant hebben, de reijse met Godes hulpe wel sal gewinnen, dat ons t’sijnder tijt te vernemen lieff wert sijn.

Missiven Taijoan naar Batavia. 5 Oct. 1642.

Soo ist dat wij den Raadt...op 11^en September passado in consideratie gaven ofte men niet en behoorde ’t Quelpaert dat wel beseijlt ende wederom gerepareert was met voorsz. goede novos op hoope dat den Japander ons daardoor wellichtelijck met meerder vrijheijt in den handel als andersints mochten comen te verleenen, ofte wel ijets anders goets in Comp^s affairen veroorsaecken.....Resolveerden den 11^en September voornoemt dito Quelpaerdt wel gemandt dienselven dach te laten reijs voirderen, gelijck geschiet is; Godt geve ende verleene hem behouden reijse, waer aen niet dubiteren alsoo seedert sijn vertreck alhier veele zuijdelijcke winden hebben gewaeijt.

11 Oct. 1642.

’t Quelpaert was in Japan noch niet aengelandt, met den naesten willen wij het behouden vaeren desselffs door Godes hulpe tegemoet sien.

Dagregister Japan.

1642. 11 October....tegen den avont bequamen tijdinge dat een hollants schip buijtengaats gesien wierde, ontrent de middernacht wierden door den Gouverneur verwitticht dat een schip voort gadt van de baije was, dat twee Hollanders met twee tolcken wel derwaerts mochten laten gaen, ’t welck terstont achtervolcht is geworden.

12 d^o. bequamen tijdinge van de tolcken die een weijnich naar middernacht weder van boort quamen en onse nederlanders daar gelaten hadden, dat een vaertuijgh van advijs alleen was, inhebbende niet meer als 34 canassers bogij zijde en 4 kassen met pangsis, en dat het principaelste was de fortresse Quelangh op ’t noord eijnde van Formosa gelegen, bij d’onse door Godes zegen de Castilianen ontweldicht ende onder onsen staet en gehoorsaemheijt was gebracht. Op de namiddagh quam voorn, vaertuijgh wesende het Quelpaert de Brack op de reede tot voor de stadt en bequamen de Hollantsche brieven, daardoor van de gelegentheijt van ’t overgaen van Quelangh breeder onderrichtinge bequamen.

13^en d^o. is het Quelpaert gelost...de coopmanschappen van ’t Quelpaert voornoempt hebben voor de hand gebracht en in behoorlijcke partijen gesorteerd....

14^en d^o., opheeden de goederen met ’t Quelpaert aangecomen op gewoonelijcke wijse laten besichtigen voor den middagh en terstont na den eeten tot goeden prijse vercocht en metterhaest zonder vertoeven al op stont uijtgelevert.

27^en d^o. gelaste den Gouverneur Sabroseijmondonne, alsoo nieusgierigh was, dat men ’t Quel de Brack eens souden laeten onder zeijl comen en gins ende weder laveeren, dicht bij de wint daar de Japanders zeer in verwondert waren; ondertusschen wert het laeste goet aan boort gebracht.

29^en d^o. des morgens naedat afscheijt van de tolcken en huijswaerden als andere bekende vrunden genomen hadde, zijn geinbercqueert en nevens de bongcoijs aan ’t fluijtschip de Zaijer en de Brack gevaeren, omme aldaer het volck te tellen, naar gewoonte te visiteeren en ons afscheijt te geven; den Almogende geve spoedigh ter gedestineerde plaetze in salvo mogen arriveeren Amen.

29 October. Op heden is den E. Jan van Elseracq gewesen Opperhooft over ’s Compagnies’s gansenen ommeslach alhier met het fluijtschip de Zaijer bij sich hebbende het galioot ’t Quel de Brack van hier naar Taijouan vertrokken.

Missive Taijoan naar Batavia, 16 Nov. 1642.

...Soo paresseert op 6^en deser alhier Godt sij gedanckt met ’t fluijtschip den Zaijer (inhebbende in comptanten ende andere coopmanschappen een cargasoen ter monture van ƒ 311016.11.14) de oppercoopman Jan van Elseracq uijt Japan, ons rapporteerende hoe op 29^en October uijt Nangasacquij in Comp^e van ’t Quelpaert de Brack (dat aldaer den 12^en October passado behouden was aengelandt) waeren gescheijden, doch dat in zee daer van door hardt weer was geraeckt ende vertrouwende een dach ofte twee daer aen hier te verschijnen stonde, gelijck oock den 7^en dito hier arriveerden. T’cargasoen dat daer mede van hier derwaerts geschickt was, hadde wel gerespondeert, ende was daerop noch ƒ 13919.19 geprofiteert, ’t welck voortreffelijcke winsten sijn...De besendinge van voorsz. galjot heeft niet alleen dese proffijten bevaeren maer heeft oock de novos van Quelangh’s bemachtinge aldaer gebracht, veel goets (soo ons den E. Elseracq voorn^t relateert) int bevoirderen van Comp^s saecken veroorsaeckt, sijnde de Japanders soo hun thoonden, ten hoochsten over dese victorie verheucht.

Generale Missive, 12 Dec. 1642.

Omme d’overwinningh der Castiliaense vestingh op Kelangh de Japanse Regenten te cundigen, alsoo seecker g’opineert wert, ’t selve den Keijser soude aengenaem wesen, is den 11^en September passado van Taijouan nae Nangasacqui affgesonden ’t Quel de Brack...; met de jonghste advijsen uijt Japan sijnde 10 October wierd d’ Quel daer noch niet vernomen, vertrouwen cort daer aen, ende voor den Oppercoopman Elseracq vertreck dat ult^o d^o soude sijn, geparesseert sal wesen ende verhoopen met die van Taijouan, als geseijt, het den Japanderen een aengename tijdingh wesen sal, alsoo op den Castiliaen ende Portugees seer verbittert sijn.....

Soo desen voornamen aff te brecken, verschijnt alhier den 8^en deser uijt Taijouan t’ Jacht Ackerslooth 16 passado van daer gescheijden met t’Opperhooft van Comp^s Commercie in Japan Johan van Elseracq, den 29^en October met den Saijer ende t’Quel de Brack uijt Nangasackqijs baij vertrocken, den 6^en en 7^en November salvo in Taijouan aengelandt, medebrengende ten principalen in silver een retour van ƒ 311016.11.14—den 12^en October arriveerde t’Quel in Japan, zijnde een maent op den wegen geweest dat in die tijt cort geseijlt is; de veroveringh van Kelangh scheen de Regenten van Nangasacqui ten hoogsten aengenaem, sulx oock dat den Gouv^r Sabroseijmondonne, nae sich wel g’informeert hadde, twee dagen nae t’galjots arrivement de Rijx-Raden in Jedo p^r expresse de gemelte veroveringh dede aencundigen ende wort te meer estime van ons gemaekt, soo dat besluijten de dempingh der Spangeaarden hun ten hoogsten aengenaem zij.

Instructie voor den veltoversten Johannes Lamotius.

... Op morgen vrough sal VE. sich met de voorgementioneerte macht in de jachten Wakende Boeij, Nachtegael, t’ Quelpaert de Brack ende groote lootsboot onder seijl begeven ... naar Panghsoija [op Formosa]. (Zeelandia, 18 Dec. 1642).

Resolutie Zeelandia, 8 Jan. 1643.

Missiven Taijoan naar Batavia.

15 Oct. 1643.

Naer dat den Capiteijn Boon met drie joncquen, ’t Quel de Brack ende de groote lootsboot ... den 21^en Meert verleden van hier over Tamsuij ende Quelangh naer Taroboan tot ’t opsoecken van de lange geruchte goutmijnne uijtgeset hadden....

De gemelte vaertuijgen die op de togt nae Taroboan gebruijckt waren, ons op den 17^en Meij weder toegecomen....

...de Quel...welcken volgende den 24^en Maeij...nae ’t Noorteijnt van Formosa om geseijde joncken (van Manilha nae China tendeerende) waar te nemen, is vertrocken, den 3^en Junij op sijne gedestineerde cruijsplaetse comende ...

den 24^en Julij ’t Quel de Brack over Quelangh geladen met smeecoolen masteloos ons weder ... toegecomen. (Ook in Gen. Miss. 22 Dec. 1643).

17 Oct. 1643.

...waarover te rade wierden ende resolveerden noch morgen met den dage het Quel de Brack ende de joncke de Hoope naar Pehouw te largeeren [waar de fluit ’t Vliegende Hart op het Roovers-eiland was gesneuveld].

19 Nov. 1643.

Met t’ Quel de Brack datsoo om voorsz. onse missive van de 17^en October aent schip de Salamander te brengen als om’t gesalveerde volck van ’t verongeluckte Vliegende Hardt van’t Roovers Eijlandt herwaerts te haelen, derwaerts gesonden, is ons voorsz. volck, bestaende in 32 coppen, bevoorens al met een visschersjonckje in de Pescadores gecomen sijnde, wel toegecomen.

’t Quel de Brack:

18 Oct. 1643 naar de Pescadores

26 Oct. 1643 terug van de Pescadores

10 Nov. 1643 vertreck van voorsz. Quel naer de Pescadores. (Dagr. Zeelandia).

11 October 1643 was “de quel” te Taijoan en verleende hulp bij het binnenkomen in het Kanaal aan de uit Japan gekomen schepen Swaen en Lillo (Dagr. Zeelandia en Miss. 19 Nov. 1643).

Missive Taijoan naar Batavia, 9 Dec. 1643.

’t Quel de Brack dat vermits seer swaer ende diepgaende is ende bij de zeevaerende luijden dierhalven alhier ondienstig geoordeelt werdt, hebben soo ten aensien van sulcx als omdat seer swack is, ende alhier geenen nutten dienst meer can doen, oock naer eijsch niet en connen vertimmeren, met t’ jacht de Vos nae costij gelargeert opdat aldaer nae behooren mach versien werden.

Generale Missive, 4 Jan. 1644.

Wt Kelangh over Taijouan sijn hier 29 passado verschenen ’t Jacht de Vos ende ’t Quel de Brack.

Missive Batavia naar Taijoan, 2 Mei 1644.

Vele van de ervarendste ende costij bedreven zeeluijden sustineren de quellen vrij dienstiger als de boots die eijscht. Wij vermercken sich op vele saken daer van geen experientie hebt, seer qualijck laet informeren ende vertrouwen; die costij tot d’equipagie wort gebruijckt cleen verstant heeft, ’t blijckt daer uijt UE. ons aenschrijfft ’t Quel de Bracq costij ondienstigh ende oock geheel uijtgevaren te sijn, dat hier geheel anders is bevonden en costij soo wel als hier hadde connen vertimmert worden, d’Quel is tot ontdecking van’t Suijtlant vertrocken.

D. HET SCHIP DE HOND.

“De Hond” was oorspronkelijk een Engelsch schip dat 3 Jan. 1619 op de reede van Jacatra lag (J. W. IJzerman, Over de belegering van het fort Jacatra, Bijdr. Kon. Inst., deel 73, bl. 605) en 26 Juli 1619 door een Nederlandsch eskader onder Hendrik Janszoon op de reede van Patani werd veroverd, waarbij o.a. John Jourdain werd doodgeschoten (Gen. Miss. 22 Jan. 1620; The Journal of John Jourdain, Introduction LXXII en Appendix F, en Diary of Richard Cocks, II, 305).

De volgende berichten hebben betrekking op “de Hond” nadat die in onze handen was geraakt:

“Eenige.... sijn soo leck dat men se qualijck boven water can houden ende in hol water niet gebruijcken mach als namentlijck ... den Hont. (Gen. Miss. 22 Jan. 1620).

Komt 17 Maart 1620 te Jacatra (J. Psz. Coen. Uitg. H. T. Colenbrander, dl. II, 1920, bl. 663 en 665); naar Amboijna en Banda (Gen. Miss. 11 Mei 1620 en 31 Juli 1620): “Het schip de Nieuwe Maen ende de Hondt heeft sijn E. [Houtman] daer [in de Molucques] gelaeten” (G. M. 26 Oct. 1620).—“Generael Coen [is] den 24 Junij ... van Amboijna vertrocken ... ’t jacht de Hondt in Amboijna latende om verdubbelt ende na Taliabo om sagu gesonden te werden” (Gen. Miss. 16 Nov. 1621).—“De Hondt wert nieuws in Amboijna verdubbelt ende is van seer cleene waerde”. (Gen. Miss. 16 Nov. 1621).

In Malaijo werd 22 Sept. 1621 vastgesteld eene “Instructie voor Christiaen Franszen, Opper-Coopman gaende met het schip de Hondt naer Mindanao”.—“’t Jacht de Hondt is in Mindanao geweest ... D’onse zijn van daer gekeert sonder iets te verrichten” (Gen. Miss. 6 Sept. 1622).—“Den 20^en Dec. 1621 kwam Francx te Ternate terug ... Reeds den 9^en Febr. 1622 vertrok Christian Francx weder met de Maan en de Hond” (Van Dijk, Neerland’s vroegste betrekkingen enz. bl. 250).— ... “de Maen ende de Hondt die d’heer Houtman van de Molluques na Cabo de Spirito Sancto gesonden heeft, met ordre dat van daer na de Custe van China loopen” (Gen. Miss. 6 Sept. 1622).—“De schepen de Maen ende den Hont welcke de Heer Houtman naer Cabo Spiritu Sancto gesonden hadde om op ’t silver schip van Nova Spaignen te passen, sijn sonder ijets verricht te hebben op den hals in Japan gecomen door ouderdom ende onbequaemheijt daer aen de wal geleijt” (Gen. Miss. primo Febr. 1623).—“De twee schepen de Maen ende de Hondt door d’heer Houtman van de Moluques naer Cabo Spirito Sancto gesonden, daeromtrent in ’t holle water comende, wierden soo leck dat beijde in groten noodt van sincken geraeckten ende gedwongen werden naer Firando te lopen, alwaer op de pomp wel aengecomen sijn, naerdat de Hondt op Corea gedoolt ende daer tegen 36 oorloghsjoncken geslagen hadde. Den raedt had voorgenomen dese twee schepen naar Pehou te senden, maer alsoo in de haven van Coetche aen de gront waeijden, wierd de Maan lecker en borst de Hondt, waerover beijde aldaer gesleten sijn” (Gen. Miss. 20 Juni 1623).

V. PERSONALIA

A. NICOLAAS VERBURG.

1. Nicolaas Verburg van Delft komt 20 Juli 1637 met het schip ’s Hertogenbosch in Indië als ondercoopman à ƒ 40 ’s maands; na goede diensten in Hindostan te hebben bewezen, wordt hij op nieuw voor drie jaren aangenomen in qualité van Coopman à ƒ 70 gl. ’s mds. (Res. 13 Sept. 1642); Ambassadeur naer en Directeur in Perzië (Res. 13 Aug. 1646); komt 29 Juli 1649 van Perzië te Batavia terug; Gouverneur van Taijoan (Res. 31 Juli 1649; zijne Commissie is van 3 Aug. 1649); Extraord. Raad van Indië (Patr. Miss. 10 Sept. 1650); vertrekt 8 Dec. 1653 met het jacht de Haas naar Batavia (Miss. Taijoan naar Batavia 26 Febr. 1654); komt 11 Jan. 1654 terug te Batavia; Fabriek (Res. 17 Febr. 1654); Ord. Raad van Indië (Res. 31 Maart 1654); Directeur Generaal (Res. 26 Sept. 1667 en bij Resolutie van Heeren XVII van 11 Aug. 1668 in dat ambt bevestigd); van die functie ontheven (Res. Heeren XVII, 31 Oct. 1674 en Res. 11 Sept. 1675) en vertrekt, na 38 jarige continuatie in Indië, met zijne huisvrouw den 21^en Nov. 1675 naar het vaderland als Admiraal van de retourvloot (Dagr. Bat. 1675). Verschijnt in Vergadering H.H. XVII (Res. XVII, 26 Sept. 1676). Over zijn bestuur op Formosa, zie: “Oost-Indisch-praetjen” (1665).

Generale Missive, 24 Dec. 1652.

2. Dewijl d. H^r Gouverneur Nicolaes Verburg, volgens allegatie door veele onlustigheeden die Zijn Ed dagelicx boven de bedieninge van zijn lastich ambt voorcomen, heeft hem doen resolveeren om eenmaal uijt de woelinge tot een stil ende gerust leven te comen, zijn demissie om tegens ’t aenstaende jaer 1653 naart Patria te keeren doen versoecken ’t welck wij Zijn Ed. ten respecte overige tijtsexpiratie niet connen weijgeren, des sullen sorge dragen als den tijt comt dat over dit gouvernement gedisponeert wert, datter een bequaem, wijs, ervaren ende vreedsamich persoon ten meesten dienste van de Generale Comp^e. tot vorderinge van dese republijck ende dat groote werck gebruijckt wort, daermede wij dan oock willen hoopen dat veel onlusten die zoowel in ’t reguart van geestelicke als politique zedert eenige tijt herwaerts tot ons groot misnoegen in dat Gouverno voorgevallen zijn, cesseren zullen....

Resolutie, 21 Maart 1653.

3. Alsoo de Gouverneur van ’t Eijlandt Formosa Nicolaas Verburgh, Extra-ordinair Raet van India, bij sijne brieven instantelijck versocht heeft desen jare van het voorsz lastige Gouvernement verlost te mogen worden, om het aenstaende saisoen na het vaderlandt te vertrecken, alsoo den tijt van sijn verbant als dan een jaar over geeijndicht sal sijn, Ende dienvolgens weder een ander bequaem ende gequalificeert persoon wort vereijscht om dat emportante Gouvernement te becleden, soo is het zelve na de gewichticheijt van de saecke verscheijden vergaderingen achter den ander in bedencken gehouden ende gesien het selve Gouvernement geconsidereert wort van overgroote importantie te wesen, hetwelck de Comp^e. mettertijt, bij aldien God den Heer de middelen daertoe aengewent segenen wil, een Coninckrijck waerdich staet te werden, behalven de Japanse ende Chinese negotie die om het gout ende silver mineraal dat van daer getrocken ende waermede den Inlantsen handel ten principale levendich gehouden wort, voor de Comp^e mede van seer grooten gewichte sijn. Ende dat bovendien in hetselve Gouvernement eenige jaren herwaerts seer groote onlusten tusschen Comp^es. principale ministers in kercke ende politie geresen sijn, waeruijt soodanige partijschappen ende factien sijn ontstaan dat gevreest wort dat deselve eijndelijck ten sij daerin werde voorsien, wel tot ondienst ende nadeel van de Comp^e. mochten gedijen. Ende evenwel Comp^es. dienst niet en gedoocht dat alle de persoonen die aen de voorsz. questien geraeckt ofte vast sijn, daerom van daer gelicht ende elders geplaetst souden worden, omme welcke onlusten ende partijschappen dan ter neder te leggen ende uijt te roeijen niet alleen bijsondere wijsheijt, discretie ende cloeckheijt maer oock meer dan gemeene authoriteijt wort vereijscht. Waer bij noch comt dat hetselve Eijlandt een donckere wolck uijt China schijnt over het hooft te hangen, wordende over verscheijden wegen g’adviseert dat de sone van den grooten Mandorijn Equan jegens de macht der Tartaren niet connende bestaen, ende genootsaeckt wordende het Rijck te ruijmen, het ooge op Formosa geslagen soude hebben om hetzelve met sijn overige subjecten intenemen ende hem aldaer ter neder te slaen, jegens wiens attentaten dan mede nodich is een waeckend ende sorghvuldich oogh in’t seijl te houden, opdat ons dat costelijcke pant hetwelck reede sooveel gecost heeft, ende van soo groten expectatie is, niet aff handich gemaeckt en werde; Alle welcke saecken met rijp overlech in Rade gepondereert ende overwogen sijnde eijndelijck verstaen ende eenstemmich geresolveert is, niet jegenstaende de ordre van de Heeren Principalen expresselijcken medebrencht ende dicteert dat van de ordonnarie permanente Raden geene versonden sullen worden off ten waere de hooge noodt hetselve quame te vereijschen, ende dan noch niet anders dan op corte expeditien, om nae’t verrichten van deselve wederom te comen, deselve ordre om redenen boven verhaelt ende de gewichticheijt van saken, voor soo veel te buijten te gaen ende tot het voorsz. emportante Gouvernement te nomineeren ende versoecken den Heere Carel Hartsingh ordinaris Raet van India die voor desen in gen^de Noorder quartieren lange jaren geremoreert ende grondige kennisse van saecken heeft, met hoop ende vertrouwen dat Hooghgem^de Heeren Principalen de bovengeroerde redenen ende motiven insien ende de nootwendicheijt van saken nevens ons begrijpen sullen. Waerop den gem.^e Heere Hartsingh ten dienste vande Comp.^e versocht sijnde sich mette voorsz. resolutie te willen conformeren, soo heeft Sijn Ed. verclaert verplicht ende oock ten volle genegen te sijn sich te laten gebruijcken daer de Comp^e sijnen dienst meest sij vereijschende, doch aengesien het noordelijcke vaerwater een seer dangereus ende gevaerlijck vaerwater sij, gelijck de droevige exempelen God betert van tijt tot tijt niet dan te veel geleert hebben, soo was Sijn Ed. overbodich ende berijt hetselve Gouvernement te aenvaerden, mits dat sulcx niet en soude sijn voor een corten tijt maer voor eenige jaren, ten minste voor soo langh sijn lopende verbandt aen de Comp.^e soude duren, om met sijn familie niet over en weder te swerven, off ten ware daertoe expresse last ende ordre uijt het Vaderlandt quame van de Heeren Bewindhebbers die hij sich altijt geern soude onderwerpen ende onvermindert sijn jegenwoordige qualiteijt rangh ende ordre in Raade van India ofte die hem na desen noch van de Heeren Principalen soude mogen gedefereert ende toegevoecht worden, waervan Sijn Ed. bij den Raet eenstemmich toesegginge gedaen is, alsoo doch om de voorsz. geresene ende ingewortelde ongenuchten te extirperen, mitsgaders om alles op gem^de Eijlandt op den goeden voet ende in behoorlijcke ordre te brengen, wel soo veel ende langer tijt vereijscht sal worden, willende vertrouwen dat de welgem^de Heeren Principalen hetselve voor goet ende Wel gedaen sullen houden.

B. CORNELIS CAESAR.

1. Cornelis Caesar van der Goes, d.w.z. afkomstig van Goes, kwam 6 Febr. 1629 met het schip Tholen te Batavia voor adsistent à ƒ 16 ’s mds.; was in 1636 in Japan om kennis op te doen van den Taijoanschen handel; was in 1637 waarnemend Opperhoofd in Quinam; had als koopman op ƒ 60 ’s mds. geruimen tijd goeden dienst gedaan en wordt Opperkoopman op ƒ 75 ’s mds. (Res. 7 Mei 1641); gaat per fluit de Zaijer van Taijoan naar Japan (Miss. Zeelandia 10 Sept. 1641); was in 1644 “politicus over de Formosaense dorpen” en wordt verhoogd tot ƒ 110 ’s mds. (Res. Zeelandia 28 Aug. 1645); vertrekt 2 Sept. 1645 per Achterkercke van Taijoan naar Japan; de hem gegeven instructie voor een kruistocht omtrent de westkust van Luconia is gedagteekend: Zeelandia, 31 Jan. 1646; op zijn verzoek werd hem zijne demissie toegestaan (Miss. van Batavia naar Taijoan 9 Mei 1647) maar 21 Oct. 1647 was hij nog te Taijoan. Hij had toen een zoon Martinus (Gen. Miss. 31 Dec. 1647) die bij Res. 7 Juni 1670 werd benoemd tot Opperhoofd in Japan en 27 Nov. 1679 overleed (Res. 16 Dec. 1679 en Dagr. Bat., bl. 541).

In het vaderland zijnde, wordt hij Extra-ordinaris Raad van Indië (Patr. Miss. 10 Sept. 1650); gaat met het schip “Orangien” voor de Kamer Zeeland terug naar Batavia, waar hij wordt gesteld “tot het opperste gesach van de werken en noodigheden” [Fabriek] (Res. 7 Juli 1651); wordt President van de Weeskamer (R. 24 April 1653); Gouverneur van Taijoan (R. 24 Mei 1653); krijgt als zoodanig ontslag (R. 30 Juni 1656); komt 17 Jan. 1657 te Batavia terug (Dagr. Bat. bl. 71 en 72 en miss. Reg. Bat. naar Taijoan 15 Mei 1657) en overlijdt aldaar 5 Oct. 1657 (Dagr. Bat). Over zijne begrafenis in de stadtskercke, zie Dagr. Bat. 6 Oct. 1657 bl. 281–282; zijne weduwe leefde in Juni 1663 nog te Batavia (D.B. 1663, bl. 335).

2. Resolutie Saterdagh den xxiiij May A^o 1653.

Aengesien de ordre onser Heeren Principalen is mede brengende, dat de ordinaris Leden van desen Raade, hier geduerich permanent sullen sijn, en dat niettegenstaende in Raade van India goetgevonden sij, volgens resolutie van dato den 21^e Maert vermits de groote onlusten in eenighen tijt herwaerts in Taijouan ontstaen, die niet schijnen als met authoriteijt ende kloeckmoedicheijt te connen neder gelecht werden, tot welck important Gouverno alsoo in Raade van India, naer overlech van saecken goetgevonden sij te versoecken den Heer Carel Hartsingh, ordinaris Raet van India, die de Taijouanse gewesten voor desen lange jaren bijgewoont heeft waertoe alsoo sijn E: sich ten dienste van d’E. Comp^e heeft willen laten gebruijcken, ende nu tot het voltrecken van Sijn E: aengenomeen reijse veerdich sijnde, den E. Heer Gouverneur Generael Reniersz is comen te overlijden, waerdoor dan verscheijde veranderingen veroorsaeckt sijn, soo dat nu om de gewichticheijt van het Generael Gounerno, Sijn E. persoons wijsheijt ende kennisse alhier wel te staet comt, de ordinare Raeden buijten den Gouverneur-Generael den Ed^e Heer Joan Maetsuijcker, die nu tot het Generael Gouverno gekosen sij, niet meer dan twee in getale sijnde en dat oock den Hr. Arnolt de Vlamingh ordinaris Raet van India wegens de become advijsen uijt Amboina noch niet te paresseeren staet, Soo hebben in Raade van India aengesien Sijn Ed. alles tot sijn aangenome reijs geprepareert hadde, het aen Sijn Ed. in eijge optie gegeven ofte dat Sijn Ed. reijs voltrecken ofte alhier noch in dese conjuncture van tijt, begeerich soode sijn over te blijven, op welcke voorstel bij Sijn Ed. geleth ende het selve 2 off drie dagen in bedencken houdende, rapporteert in Raade van India om de importantie van het Generael Gouverno Sijn Ed: alhier te sullen overblijven, waerop in Raade goetgevonden is naer een ander gequalificeert ende ervaren persoon tot het genoemde Gouverno om te sien ende naerdat de presente Extra-ordinaris Leden uijt desen Raade hun daertoe hebben gepresenteert, soo is verstaen tot het Taijouanse Gouverno te qualificeeren en te gebruijcken den Hr Cornelis Caesar, Extraordinaris Raet van India, die in de genoemde gewesten voor desen mede lange jaren bijgewoont heeft, en dat Sijn Ed. met de laetste bezendinge daerna toe als Gouverneur sich sal hebben te vervoegen.

Patriasche Missive, 8 Oct. 1654.

De surrogatie bij UE. gedaen van d’E. Cornelis Caesar tot Gouverneur in Taijouan en Ilha Formosa in plaetse van d’E. Nicolaes Verburch die vermits expiratie van sijn verbonden tijdt sijn verlossinge van daer versocht heeft, sullen wij ons wel laeten gevallen. Wij willen vertrouwen dat hij hem in dat important en swaerwichtich Gouvernement ten dienste van de Compagnie wel en nae behooren sal quijten.

UE. wijders recommanderende en oock bevelende wel te letten en die voorsorge te draegen dat het gemelte Gouvernement altijdt bekleet werde bij luijden van verstandt en discretie en daerop men sich volcomentlijck can gerust stellen, alsoo UE. weten de Comp^e daeraen ten hoochsten gelegen te wesen.

C. IQUAN.

“In de Baij van Taijouan plachten jaerlijcx eenige Japanse joncken te comen soo om hertevellen te coopen welcke daer in tamelijcke quantiteijt vallen; maer insonderheijt om met de Avonturiers van China te gaan handelen welcke daer groote quantité rouwe zijde ende gemaeckte sijde stoffen soo van Chincheo, Nanquin als verscheijden andere plaetsen van de Noord Custe van China te coop brachten” (Gen. Miss. 3 Jan. 1624).

De verschillende berichten over hem samenvattende, komt men er toe het volgende aan te nemen als de waarheid nabij te komen:

Op jeugdigen leeftijd, zoo heet het, heeft Iquan een toevlucht gezocht bij een oom van moederszijde te Macao, die hem met een handelsopdracht naar Japan zond. Evenals zijn latere schoonvader heeft hij te Firando betrekkingen aangeknoopt met een Japansche, bij wie hij een zoon kreeg, den zoo vermaard geworden Koksinga.

Misschien was hij de tolk die tusschen 25 Jan. en 20 Febr. 1624 uit Japan naar Taijoan kwam (Groeneveldt, a.v.bl. 482), of de aan het eind van 1624 dagelijks uit Japan verwachte zoon van Capitein China (Miss. Gouv^r Sonck 12 December 1624).

Aan de vloot onder Muijser die 30 Dec. 1624 werd aangewezen om op Chineesche jonken naar Manilla te kruisen, werden drie jonken toegevoegd (twee van Capitein China en één van diens luitenant Pedro China) welke onder Iquan’s bevel stonden en 20 Maart 1625 te Taijoan terug waren.

“With Yen Ssŭ Ch’i [Gaan Si Tsee] and others, he [n.l. Iquan] opened up Formosa; he was raised by his comrades to the chief leadership on the death of the former”. [12 Aug. 1625]. (Some episodes in the History of Amoy. China Review, XXI, 1894–95, bl. 87).

“Het is nu wat meer als een jaer dat eenen Itquan (eertijts tolck der Comp^e nu hofft der Chinesen rovers) uijt Teijouan sonder onse kennis gevlucht is, ende sich op den roof begeven, vele joncken ende volck vergadert heeft, waermede hij de gantsche seecusten van China seer ontstelt ende het geheele landt, steden ende dorpen raseert ende vernielt waer over oock geen seevaert op de Custe meer gebruijct can werden” (f^d Gouv^r Gerrit Fredericqs de Witt aan Gouv.-Generaal, Actum Batavia 18 Dec. 1627).

“Tot in de maent Junij 162[7] hebben de Chinesen niet willen gedoogen datter eenige van onse schepen ofte joncquen van Taijouhan in de riviere van Chincheo [Amoij] ofte andere plaetsen op haer Custe havenden; doch alsoo naderhandt de Chineesche roovers soo machtich ende sterck geworden sijn dat genouchtsaem meester sijn van de Chineesche zee ende meest alle de joncquen op de gantsche Guste vernielt ende verbrandt hebben, doende mede te lande groote destructie ende rooverije, wordende geschat sterck te wesen omtrent 400 joncken ende 60 à 70 duijsent mannen. Den Oversten daervan, Icquan genaempt, sijnde des Compagnies Tolck in Teijouhan geweest ende stilswijgens van daer vertrocken, heeft hem tot rooven begeven ende in corten tijdt soo grooten aenhanck gecregen dat de Regenten van China geen raedt wisten om de roovers van haere Cust te crijgen.... Den roover Icquan heeft oock langen tijdt goede correspondentie met d’onse gehadt ende ons vrijwat respect toegedragen, maer heeft eijndelijck sonder onderscheijt genomen al wat becomen conde” (Gen. Miss. 6 Jan. 1628).

“... Ons comt inproviste voor dat een joncqken van Iquan, soone van den ouden overleden Cappiteijn China, vuijt Nangasacqui naer Teijouan ende de custe van China sal vertrecken; dese persoon is voor desen vuijt Taijouan ghebannen, soo dat daer niet zeer wellecom en sal wesen. Evenwell door instantelijck versoucken van den Hr van Firando ende Oenemondonne hebben hem geen passe durven weijgeren” (Origineele Missive Cornelis Nijenrode, Firando Ult^o Oct. A^o 1630 aan de Edele Heer Generaal Specx; Kol. Arch. S.S. II, fol. 114).

“Dit is den goeden Chinees die van meest alle de Hollanders den vader genoempt werdt ende hun soo lange gefrequenteert ende mede omgegaan ende voor Tolck gedient heeft, niet eens gedenckende, nu weder macht becomen heeft, hoe over twee jaren, als wanneer door den rover Quitsiok uijt sijn digniteijt ende plaetse verstooten was, weder als met de handt van UE-hedens macht ende dienaren geleijdt ende op zijn stoel gestelt is, alles op goede hoope dat door desen Iquan die onse gelegentheijt, conditie ende macht soo wel bekent was, met intersessien ende verclaringen aan den Combon ende andere grooten te doen wat ons billick versouck ende begeeren was, dies te beter tot den vrijen handel geadmitteert te werden—maar contrarie bevinden wij, wandt in plaatse van zulcx en slaat hij Iquan niet alleen aff de vergoedingh van ’t jacht Slooten in sijnen ende het Rijcke van Chinas dienst verongeluckt maar derft wel expresselijck in zijne Missive vertoonen enee aan d’onse laten verluijden soo wij hem meer over sulcx aanschrijven geen goede vrinden connen blijven, alsoo gemelte jacht, zoo hij susteneert, niet in zijnen maar per ongeluck om den handel te becomen in ’s Compagnies dienst gebleven ende verongeluckt is, door briefkens ons verbiedende met onse jachten niet meer in de rivier Chincheo te verschijnen, alsoo daar door (soo hij segt) in de hoochste ongenade van den Combon ende andere grooten van China soude comen vervallen” (Gouverneur Putmans aan de Ed. Heeren Bewindhebbers der Camer tot Amsterdam, Taijoan 10 Oct. 1631).

“...In Nangasackij sijnde is mij onder anderen van S^r. Melchior van Santvoort verhaelt hoe de Chinesen die daer met haar joncquen geweest sijn, als wijff van Iquan ende anderen, uijtstroijen ende voorgeven bij het Rijcke van China (hoewel ons den handel vrij ende liber vergunt wert) naer ’t vertreck onser schepen Taijouan met groote macht aen te tasten ende haer meester van ’t Casteel sien te maecken” (Miss. van Couckebakker aan Gouv^r Putmans, dd. Firando 24 Nov. 1634).

“Den Chinesen Mandorin Equan is een schadelijck instrument in Comp^s handel, ende dient voor eerst noch soo aengesien totdat den tijt ons wijser maeckt off d’een off d’ander tijt van candt raeckt; is van vele gehaedt ende plaegt de coopluijden dapper, dat met groote geschenken aen de Grooten weet goed te maken” (Gen. Miss. 18 Dec. 1639).

20 Oct. 1639. “...dat de Chineesen die wijven, kinderen ende huijsen alhier hebben ende als ingesetenen gehouden zijn, uijt landt te vaaren niet toegestaen wert ende dat alles om reden dat wij [n.l. de Japanners] vreesen, sij naer den Chijneesen aert haare rooverije niet naerlaten connen, gelijck ook den tweeden Icquans zoone omdat zijn vader een roover geworden was, hier in Japan om sijns vaders rooverije ter doot gebracht is” (Dagr. Firando in Overg. Brieven en Papieren 1640. Tweede Boek.—Vgl. Valentijn V, 2^e st., 9^e boek, 9^e hoofdst. bl 81).

“Soon after his departure, his wife, who remained in Japan, gave birth to a second son, who was named Shichizaemon. This son did not develope the love for adventure and renown which made his elder brother [Koxinga] so famous, but remained quietly in Japan all his life” (Davidson, The Island of Formosa, bl. 31).

“...zijnde om de subsidie die den jongen Keijser in voorsz. oorlogh van volck ende middelen gedaen heeft, van denselven tot tweede persoon des Rijx gevordert, soo dat jegenwoordigh niemant in China machtiger is als die man, zijnde voor desen cleermaker ende Comps Tolck in Taijouan geweest” (Gen. Miss. 11 Juli 1645).

“...de voornaemste joncken waren gecomen van Iquan en zijnen aenhangh ... tot teecken en bewijs dat alhier [Japan] oock all eenige gunste bij de Overicheijt heefft is dit genoech dat eenigen tijt heefft laten versoecken oorloff om seeckere Japanse vrouwe daer bij te voren gehouden en een sone, die bij hem in China is, gewonnen heeft, uijt Japan te voeren en tot hem te halen ten gevalle van sijnen soone, en tot hetselve een vrijgeleijde vercregen heefft, soo mij onse Tolcken voor vast ende seecker verclaren en dat met sijne joncken te vertrecken stade” (Dagr. Nagasaki 9 Maart 1645; Zie ook Gen. Miss. 17 Dec. 1645).

“Heden is de bijsit van den Mandorin Iquan daer boven van verhaelt hebben, van Nangasacquij vertrocken na Esinia [China?] sonder eenigh vrouwspersoon bij hun, die nochtans wel veroorlofft zoude geweest hebbe mede uijt te trecken doch onder conditie van noijt wederom in Japan te keeren, weshalven niemant begerich was” (Dagr. Nagasaki 11 Mei 1645).

“’s Morgens vernamen uijt de tolcken hoe dat op de gisteren g’arriveerde jonck een seer aensienlijck ambassadeur van Coxinja aan den Japansen Keijser gecommitteert was.... Desen gesant zoude nae de geruchten eenelijck often principalen herwaerts geschickt zijn om de Majesteijt te bedancken voor dat de moeder zijns meesters Coxinja (zijnde een slechte [d.i. eenvoudige] Japanse vrouw en in ’t jaer 1645 van hier derwaerts [China] vertrocken) op zijn vaders versoeck gelicentieert was naer China te comen, Item wijders te versoecken dat zijn halve broeder (een zoon van voorschreve vrouwe doch bij een Japander geteelt) nu mede gelargeert en naar Aijmuij bij hem mocht comen etc; mede werd gesecht dat desen ambassadeur een man van grooten qualiteijt en de Chinesen hem in aensien bij desen Keijser vergelijckende zijn, daer mede alhier gereets seer gespot wert, nademael zijn meester van wien gesonden compt, een Japanse mistice, daer en boven noch van vielen en geringen afcompste in Firando gebooren en zijn vader Iquan hier naer een groot roover geworden was, gelijck hij Coxinja zelffs sigh oock een tijt lanck daarmede beholpen daardoor nu tot zoodanigen aansien geraeckt; alle ’t welcke dees luijden genoechsaem bekent is, die immers geen grootsheijt van vreemdelingen ’k laet staen van zoodanige, willen of connen lijden” (Dagr. Nagasaki 25 Juli A^o 1658; vgl. Valentijn V, 2^e st., 9^e boek, 9^e hoofdst, bl. 97).

Den 8^en October 1658 vertrok de ambassadeur zonder dat Coxinga’s geschenken waren aangenomen en “sonder oijt uijt zijn logiement veel min omtrent de gouverneurs geweest, ofte wegens zijnen last waeromme herwaerts gecomen was in’t minste gesproocken te hebben”.

“Only five hundred men followed him [n.l. Iquan] into the Manchu army; and his Japanese wife, the mother of Chunggoong [d.i. Koksinga] strangled herself” (1646). (J. Ross, The Manchus, bl. 385).

D. MARTINUS MARTINI.

“Martin Martini was sent to give informations to the Holy See; to his influence and abilities it is due that Alexander VII decreed in a manner perfectly contrary to the former Edict [waarbij eenige leerstellingen der Jezuïeten als ketterijen waren veroordeeld].

While on his journey the great traveller passed Batavia.....

Living in Holland Martini prepared his maps of China and gave them over to the great cartographer Johannes Black [lees: Blau] to be printed while he himself gave a full geographical description of the whole empire together with historical, political and scientific explanations......In 1655, the whole work came out” (Dr. Schrameier, On Martin Martini, Journal of the Peking Oriental Society, Vol. II, 1888, bl. 105 en 106).

Martinus Martini kwam 15 Juli 1652 van Macassar te Batavia en kreeg vergunning met de retourschepen naar Nederland te reizen; met de “Oliphant” (2 Febr. 1653 van Batavia uitgezeild en 16 Nov. d.a.v. in het Vlie aangekomen) vertrok hij naar Amsterdam (Res. 16 Juli 1652, 26 Juli 1652, 15 Oct. 1652 en 28 Jan. 1653). Bij Res. der Kamer Amsterdam dd. 12 Dec. 1653 werd hem toegelegd eene “gratuiteijt van honderd rijksdaalders, ten aanzien van de goede diensten die hij toegeseijt heeft en van hem verwacht worden”. Hij had “aan denselven Riebeeck [Commandeur aan de Kaap de Goede Hoop] geremonstreert ende te kennen gegeven wege eenige Goudplaatsen tusschen de genoemde Caep ende Mosambiqe gelegen, daer groote voordelen te halen souden sijn.... Wij achten de ontdeckinge van de genoemde Cust alsmede de Cust van Melinde, seer considerabel, hetwelck van de voorsz. Caep ende het eijlandt Mauritius ofte ook van Suratte bequaem soude connen geschieden” (Gen.Miss. 6 Febr. 1654; vlg. hierover Miss. Jan van Riebeek aan Heeren XVII dd. 4 Mei 1653 en het antwoord van Heeren XVII dd. 15 April 1654).

“Met een Portugees joncxken comende van Maccassar, door Comp^s tingangh tusschen Batavia en Japara verovert is hier opgebracht seecker Jesuwijts padre die omtrent 10 Jaren meest alle gedeelten van China heeft doorwandelt.... Verders allegeert vooraengeroerde Padre datse [n.l. de Tartaren] die van Macao haer vrientschap mitsgaders libere negotie aengebooden hebben twelck bij geintercipieerde brieven door den Gouverneur van Maccao geaffirmeert wort. Bovendien datse hun hebben laten verluijden niet alleenlijcken de Portugeesen maer oock alle andere vreemde natien die China in vrientschap begeren te friqquenteren den liberen ende onbecommerden toeganck sullen vergunnen, dierhalven twijffelt ditto padre niet ingevalle de Comp.^e in Quanton daer hij oordeelt de rechte plaetse te wesen om bij den Conincq [”den oppersten der Tartaren” in Canton] versoeck te doen, hare ambassadeurs stiert datse niet alleenlijck sullen geadmitteert maer daerenboven de libere negotie ende onbecommerden toeganck in China sal vergunt worden” (Miss. Reg. Bat. naar Taijoan 25 Juli 1652).

“T’gene UE schrijven van het openstellen van den handel in China en dat den Tartarischen vice-roij in Quanton de Portugesen in Maccao en alle andere vreemde negotianten aengepresenteert heeft, ’t rijck van China vrij en liberlijck te mogen frequenteren en haren handel daer onbecommert drijven, heeft den Pater Jesuita met het schip den Oliphant overgecomen, ons naerder mondelingh geconfirmeert” (Patr. Miss. 20 Jan. 1654).

VI. BERICHTEN OVER DE KOMEET A^o 1664–65.

Dagregister Japan.

A^o 1644. December. 19^e. ... in de nanacht omtrent ten 3 uijren is bij ons een Commeet Starre, hebbende een vierige roede, die sigh naer’t Westen streckte, gesien, maer alsoo den dagh—naer dat deselve langen tijd hadde nagesien—begoste aen te breken, wierde door het licht sijn schijnsel ende gesicht benomen; voor de middagh quamen eenige Tolcken op het Eijlandt; het voorverhaelde haer bekendt makende, doch hetselve was voor henlieden gantsch niet vremts ende seijde deselve al voor ettelijcke dagen gesien te hebben.

20^e ... hebben den voorleden nacht naer het opkomen van de voorschreve starre sitten wachten, die sich tusschen 1 a 2 uijren in’t Z.O. t. O. vertoonde, hebbende de staert voor uijt naer ’t Westen ende eijndelijck denselven tegen het aankomen van den dagh in’t S.W. verloren.

21^e en 22^e ... dese nachten bevonden voorschreve Starre sijn voorgaende kours is houdende, dogh alle avonden ¾ uijrs sich vroeger vertoonde.

26^e Is door ons nogh al sneedigh na de Commeet Starre uijtgekeken, bemerckende dat deselve door het wassen vande Maen wierde verdooft, onder en tusschen bespeuren dat sijn Staert sigh geheel naer ’t Westen keert.

29^e voorleden morgen, hebben de Commeet Starre weinigh kunnen sien, maer nogh al ondervonden deselve alle avonden ¾ uijrs vrouger opquam ende sijn staert was draijende, soo datse alsnu voorbij’t Westen naer’t N.W. gekeert is.

Januarij 1665. 3^e tot den 9^e ... niet sonderlings voorgevallen, als alleenlijck dat de Commeet Starre alle 24 uijren seer afneemt ende met sijn staerdt nu al omtrent het N.O. uijtstreckt.

10^e ... weten de Tolcken te verhalen tijdinge uijt Jedo gekomen te sijn, dat voorgemelte Commeet aldaer gesien was, oock verscheijden malen eenige vierballen bij nacht souden gevallen sijn.

20^e ... dese avondt is de Commeet starre bij ons niet langer gesien konnen werden.

April 1665. [Op de hofreis naar Jedo]. 11^e Des smorgens met mooij weder omtrent ten 4 uijren uijtreijsden ende een commeet starre sagen die hem omtrent het oosten weijnigh boven den horison opgaende vertonende was, ... quamen des namiddags in de Keijserlijcke Stadt Jedo.

Op den 2 Januari 1665 ... alhier in de Baij van Cadix ... vertoonde hem een Komeet-ster, die wij inde Straat al hadden gezien, hebbende een vierige staart naar ’t Noord oosten. (Reisen van Nicolaus de Graaff, 1701, bl. 66).

Den 15 ditto [Dec. 1664] des morgens sagen een ster met een langhe sterdt, sagen hem wel 4 ueren lang indt oosten op en die sterdt was mede indt oosten.

Den 16 ditto des morgens sagen hem weer 6 uer voor dag en die ster zijn sterdt draaide alle met teit nae het oosten dat wij sien konden.

Den 17 ditto sagen hem over 4 uer voor dagh. (Opperstuurman Michiel Gerritsz Boor in het Jacht Vlaardingen, tusschen Formosa en Amoij. Handschrift Alg. Rijks Archief, Kolon. Aanwinsten no. 58).

Den 27. November ’smorgens by half 5. heeft men te Saerdam aller eerst gesien S.O. ten S. een Comeet Sterre van een weynig root doch heldre gedaente, de staert lang S.W. streckende, was wit bleeck van coleur, opkomende in Virgo, bleef mits de nevelige nachten bedeckt 14 daegen, waer door sommighe meenden datter geen Comeet was gesien.

Den 13 Decemb. is hy seer laeg langs den Orisont verscheenen, op den rovenden Raeff, liep seer ras na ’t westen, daer hy ten half sessen verdween, zijn opkomst ten 3 uren onder de Waeg zijnde het selfde Teken daer de Comeet Anno 1618. in stondt, had een droeve schijn, dan de staert oost en west was lang, van coleur als de Noorder morgen-lucht: Quam so over de Hydra op de Mast en de Vlag van ’t Schip, dan ’t mistig en regenachtigh weder beletten haer lang te schijnen: Alsmen haer dus twee uchtenden in Hollandt op den Lucida Hydra hadde gesien, sag men hem den 21, Decemb. snachts by 3 uren met een soo breede langen staert, dat hy hoewel om sijn verre af-stant al vry flaeuw, nochtans den Hemel van S. tot S.W. absoluyt overspande: Noyt is hy grooter in ons gesicht vertoont.

Den 30. December sach men hem by den Lepus of Haes, vry kleyn, en de Maen benam oock sijn staert den schijn. Den 31. Decemb. verliet hy te ghelijck den Haes, het Iaer en sijn staert, want hy verscheen als een duyster droevig licht, en quam op den Eridanus, so dat hy den 2. January 1665. savonts ten 9. uren, also de Maen afnam, sich weder met een straeltje liet sien, doch nu met sijn staert nae ’t Westen, en dat tot uyt de tonge van den grooten Walvis. Den 3. January had hy ten half 9. op den tongh des Walvis een seer lange scherpe staert na ’t Westen, recht over den schouder van den Orion, wiens Gordel-riems 3. Sterren hy geduerig in ’t gesigt by bleef, so dat hy als scheen in den Walvis te willen kruypen. Den 4. Ianu. wast duyster weer: Dan den 5. Ianuary ten 10 uren savonts den Hemel klarende, sag men dat de Comeet seer was verkleynt en ook de kaken der Walvis verby geloopen.

Dus verre heeft deze Comeet sijn loop gehad tot den 7. Ianuary 1665. over Africa, Oost en West-Indien, speciael over den Grooten Mogols Rijck, de Kape Buone Esperance, Goa Suratte en Madagascar, oock over Borneo, en Japan, China, ende men heeft die konnen sien byna van de Noorder Poolen tot Suyden, also die van Batavia en van de Magellanes daer van getuygen sullen: Die van Portugael hebben hebben hem gesien tot den 4. February 1665, bloet-root over haer gaen: Die van Spangen en Romen, Venetien en gants Italien insghelijckx: Constantinopolen en gants Turckyen, Smyrna en de Pouille, daer ’t oock Bloet gereghent heeft, hebben hem mede, doch niet bleeck als hier, maer bloet-verwich ghesien: Engelant, Yrlant, Schotlant, hebben hem seer lang en breet en rootverwich gesien: In Hollandt is hy seer verwonderlijck ghesien, te weten, na den 31. December, voor welcken tijdt hy seer laegh aen den Orisont was, maer daer na in sijn opgangh ten oosten met een staerdt van een elle lang, en passeerende besuyden de Nederlanden, had met een heldere Lucht niet als eenighe sprenckelen, somtijdts wat straeltjens, naer het helder was, maer in sijn ondergangh, ’s Nachts ten twee uren, was sijn staert omtrent soo langh als ’t gantze Stadthuys van Haerlem, ghereeckent na’t ooghe: En daer na verdween hy gelijck dagelijcx door de opkomende Wolcken: Die van nieu Nederlant in de Caribise Eylanden, en besuyden d’Amasones, hebben hem alle seer groot gesien, maer niet langer als tot den 30. December, toen hy sijn staert hier verloor, en een dag als een droeve Ster sonder staert verscheen, en daer na met een staert die sich ten oosten verspreyde, doch seer na een kleyn roedeken gelijckende.

Zijn Loop kond ghy bequaemelijck sien in de hier nevens staende Figuer, op d’onderste Linie, in Virgo de Maegd beginnende, en in Aries den Ram eyndigende: Wanneer haren staert op den Crater, den Canis, Unicornus, ghestaen heeft, doch nooyt op den Orion, die boven onsen Horisondt met syn 3. Sterren de Comeet geduyrich na by was, tot hy in Aries uijtden Walvis quam: Hooger siet ghy syn Groote die hy had na den 30 December, oost en N. Oost den staert: Beneden siet ghy syn fatsoen van den 27 December, en daer by die van ’t Iaer 1618. welcke wel soo fel en scherp stont, maer streckte sich op veele 100. mijlen na als dese dede, niet uyt.

Seer aenmerckelyck in desen sijnde, dat de jegenwoordige Comeet syn Loop heeft ghenomen over den roofachtighen Raef, over de Vlag van ’t Schip, (daer Cromwel Ao. 1652. den Oorlog met Hollant om aen vong,ende Engeland nu weder in dit Iaer 1665. om het voeren van de Vlagh ter Zee, Hollandt beoorlogt en berooft,) daer na over den Gallus de Haen, daer Vranckrijck by verstaen wort: Op den vreesachtighen Haes: Op de Water-Slangh, den Vloet Eridanus, en den Walvis: Alle Zee en Water-tekenen.

Terwijl wy met dit Verhael dus besig zijn, komt den derdenmael een Comeet ten voorschijn, die sich den 6. April 1665. aller-eerst heeft laten sien boven onsen Horisont, op-komende ’s morgens by 2. uren in ’t Noorden, zijn cours tot 4. uren duyrende, is vlack oost, maer zijn Staert die breed en lang doch wit is, staet S.O. Ende bevinde hy den 13 April sig meer N.O. en lagher op onsen Horisont uytstreckt, staende op den Equus, waer aen alle Liefhebbers konnen berekenen zijne hoogte.

Veele sullen sich lichtelijck in laeten om van dese 3. Comeet-sterren te propheteren, en onverstandige Lien sullent licht geloven, daer nochtans de Mensch om toekomende Dingen te weten, geen eygendom is gegeven, dan alleen dat hy uyt de voorby gegleden Tijden wel op het toekomende yets besluyten kan, dan geheel onwis.

’t Is d’Almachtige, de Alwetende Heere, die soo in 5. Maenden 3. Cometen, behalvens soo veele andere Hemels tekenen ons vertoont, ’tgeen men niet bevindt oyt meer is gebeurdt: ’t Schijndt ons toe datte selve hare uytwerckingen wel mochten doen in’t wonderlijcke Iaer 1666. daer van over vele Iaren is voorseyt: Godt de Heere late ons alles tot zalicheyt ervaeren, op dat wy zyn heerlijcke Schepsels niet aende Lucht, maer inden Hemel eeuwig mogen aenschouwen.

In Haerlem, desen 14 April 1665.

Bibliographie en Geraadpleegde Literatuur