(Sugilanon)

Si Francisco Andakan maoy usa katawo nga tabían ug hambugiro. Alang kaniya walay butang malisud sa kalibutan. Kong magsulti sa Amérika, siya moingon dayon: “Ang mga lubí didto mamungag kapayas”. Kong magsulti sa mga babaye, manghambug dayon: “Kaná si Kuan akong hinigugma. Pagka paraygon nianang dagaha”. Sa usa ka pulong, maoy olitawong tigpaatab, apan hadlokan uyamut.

Usá ka adlaw niana, nakakita siya kang Minay, usa ka maambong tindira sa tuba sa Tiyanggihan sa San Nicolas. Sanglit lagí hadlokan, siya igo lang moduol ug motangway ug tubá. Human ug inum sa tubá, mangagho ug kusog ug pugngan ang dughan, daw gisakitan sa kasingkasing. Sa makaupat na kini niya himoa, si Minay nakasabut ug nagpahayag kaniya:

—Ayaw palabii ug pangagho, Isko; akó nakasabút nga ikaw nagmahal kanako ug ayaw paghunahunaa nga dili ko ikaw baslan.

—¡Oh, mga langit! ¡Oh, tubá nga palaran! Minay, pastilan, dili gayud akó makapanihapon sa amo tungud sa kalipay—mituaw si Isko.

—Lakaw na, ug ayaw pagsaba. Unyang gabii, sa ika 10 ang takna, adto sa among luyó kay makigsulti akó kanimo—miingon si Minay.

—Oo, mahimo, mahimo.

Si Isko mibulag sa tindahan ni Minay, nagpanilap. Mao pa kadtong higayona nga siya makabaton ug “cita” kun tagbo ug nagkanayón: “Sa luyó sa ilang balay; sa ika 10 sa gabii. Malalim nga iadto kay sugo man sa gugma; apan dihá da ba abta si Ta-Tinang, si Binsis ug si Man-Binoy; kanang dapita awaaw kaayo ug anaa magponsisok ang mga agta ug mga balbal...Apan walay sapayán; aníay bahi ko dili moilá ug aníay baraw ug garrapa sa lana nga sumpa sa tanang mga panuway.”

Hapit na mohagtok ang ika 10 sa gabii. Si Isko miloklok sa iyang baraw, mikuha sabahi ug sa garrapa nga sumpa, naghinapay ug dayong lakát. Sa dalan nahiatol nga usá ka pilikpilik mitingog. Si Isko nahikugang ug gitan-aw ang iyang garrapa kong ang lana mibukal ba, apan kay walá siya mituaw: ¡Salamat kang Bathala!

Sa pagabut niya sa luyó sa balay ni Minay, diin walay makita tungud sa kangitngit ug diin bisan tuslokon ang matá dili hibaloan, siya mibarog ug nanukad kay nagpanagana sa mga abat, labi na kay maó pay pagtunob niya niadtong dapita. Usá ka punoan sa lubí nga naputol kaniadto sa pagbagyo sa 1912 ug nagbarog gihapon, gikatahapan niya ug gipakaingog abát na. Tapus niya sudonga, iyang giduol ug gipamulongan:

—Kong ikaw tawong binuhat sa Dios, pagtug-an sa imong tuyo; apan kong si Minay ka, kaloy-i akó.

Sanglit lubí, dayag na lang nga walay tubag nga nabati. Si Isko mikurog, gipaningot, kadaganon ug dili. Sa pagtanaw niya nga walá man gayud motubag, gipuspusan niya pagkalit sa bahi ug dayon dagan.

Sa dakung kadaut niya, didto siya mahadulong sa usá ka kanal nga punó sa mabahóng lapok. Naipo siya hangtud sa hawak sa maong lapok ug misinggit pagingon: “Patay na akó. Tabang kamó. Minay, Minay, tabang”.

Gilingi niya ang lubí nga gipuspusan. Giabut siyag katahap ug iyang giduol pagusab. Naghinay siya, nanukad, gibakyaw nga daan ang bahi sa kamut nga tuo ug sa walá ang baraw. Apan sa paghikap, nakugáng siya, gilagpak sa iyang duhá ka kamut ang punoan, ug miingon:

—¡Pastilan, lubí kaman diay!

Si Isko, punó sa kaguol, naluya, nagsalig pangusmo tungud sa kabahó sa lapok, ug mipauli sa iyang balay. Nagilis ug naligo. Ang bahi gisalibay, ang baraw gibunó sa suwambi ug ang garrapa sa lana gibuak ... Napungot.

Sa pagkabuntag nagsulat kang Minay ning mosunod:

“Hinalarang kong Minay:—Dakú kaayo ang gugma ko kanimo, dili hitupngan ni bisan kinsa nianang magalirong kanimo sa tubaan; apan, kong magkanunay akong mahatuslob sa kanal ninyo ug maligo magabii, ayaw palandunga nga dili ko ikaw puspusan. Kagabii hilabihang hulat ko kanimo hangtud nga giabut akog “desgracia”: nahulog sa inyong kanal. Kong buut kag tagbo, hawani ang inyong luyó, kanang lubí putla, taboni ang kanal ug pagsugá aron walá kitay kahadlokan.

Imong

ISKO”.

Sa pagbasa ni Minay nianang sulata, nahikatawá ug nagsulat ning balus nga mosunod:

“Pinangga kong Isko:—Nadawat ko ang imong sulat, ug nasakit akó sa nahitabó kanimo. Ang imong tuyo mahimo, ug unyang gabii balik sa among luyó sa maó gihapong takna. Ang imong tugon tumanon kó.

Imong

MINAY.”

Apan gisabut ni Minay ang iyang igsoon lake nga kong managtagbo na gani sila, mokalit siya paggulá ug iyang lutoson si Isko.

Si Isko, sa pagkabasa sa balus, nalipay ug gihulian sa iyang mga kasakit. Miadto sa tagbo, ug ikog sa pagi na ang gidalá. Sa pagtan-aw nga hayag na ang luyó sa balay ni Minay ug mahawan, nakaingong: “Mao na kini karon. Mahawan, mahayag, dili kita pagakulbaan ug sama sa usa ka dumogan....

Sa pagkataod-taod, nabati kiní:

—¡Isko!—miingon si Minay.

—¡Minay!—mitubag si Isko.

—Karon—nagpadayon si Isko—anía kana gayud. Kagabii hilabihang antus ko. Marika, Minay, marika, ayaw kahadlok.

Dinhi migulho pagkalit ang igsoong lake ni Minay ug gilutos si Isko nga nagkabuang ug dagan hangtud nga hibiyaan ang ikog sa pagi. Naligo sa singot nga mabugnaw, gahangos ug nanakmol, miabut si Isko sa iyang balay ug nagkanayón: “Maayo niini polis ang dad-on ko kong mangayog tagbo si Minay. Díli kini mahimo: mamatay akó sa kanunay nga dinaganay”.

Ug nahikatulog, nagdamgo sa mga parayeg ni Minay nga wala niya hiagumi....