(Sugilanon)

—Dili mahimo, Elvira; sultihan kó gayud si Tatay ug si Nanay mó ning atong pagkabutang; sultihan ko silá nga kitá naghinigugmaay ug ang akong mga tinguha pulós matarong ug dili ang pagpasipala kanimo.

—Ayaw lagí intawon ug sultihi, Luis. Kasab-an unyá akó, paw-on. ¿Dili ka bá malooy kanako?

Maó kini ang nabati nga sulti sa duhá ka mga binihag ni Cupido, sa taliwala sa usá ka tanaman nga anaa mahimutang sa luyó sa usá ka Simbahan.

Ang kagabhion matahum uyamut. Ang Bulan nagakasalop na, daw naikog nga modan-ag niadtong duhá ka kalag nga nagkinahanglan sa kangitngit, kanang tabil nga dakú ug maitum sa Kinaiya nga gihalaran sa mga naghigugmaay, aron motabon sa ilang mga paniba sa dugós nga matam-is sa gugma.

Gabii. Ika 7 ang takna. Usá ka tigulang lake, nga nagsapót sa usá ka amerikanang malinis, misaká sa baláy ni Elvira ug naghatag “maayong gabii”.

—Maayo, dayón—mitubag si Capitán Martin, amahan ni Elvira nga tigulang usab.

Ang misaká maó si Don Severino, amahan ni Luis, nga nagpahayag pag-ingon:

—Capitán Martin, unsaon ta mán. Ingon kanato nga tigulang ná, kitá na usab ang magtuman sa tuyo sa atong mga anak. Mianhi lagí akó aron sa pagpahayag kaninyo nga si Luis, ang bata kó, buut mangasawa sa inyong bulak nga si Elvira. Akó, sa akong bahin, uyon sa iyang tuyo.

—¿Nagkasabut na bá silá?—misuná si Capitán Martin.

—Kaná kay gisugo akó ni Luis, dayág na lang nga humana nila sabuti. Mogulá na bá lang ang uhong kong wala pay daog-dog.

—Kaná amo pang pagasabutan, Iyo-Binoy, ug balik lamang dinhi tapus ang tuló ka adlaw.

Si Don Severino nanaog nagkatawá.

Gabii gihapon. Nagatubangay pagsulti si Capitán Martin, si Carlota nga asawa niya, ug si Elvira. Kining ulahi malipayon kaayo, nagsalig katawa, nagpakilokilo sa iyang mata kang Plácido, ang suluguon niya ug ni Luis, ug magdadala sa ilang mga sulát. Si Plácido maoy binatonan usab sa balay ni Capitán Martin. Kini, sa walá madugay, nagpahayag pagingon:

—Si Luis, ang anak ni Don Severino, mangasawa kang Elvira. ¿Mouyon ka bá niini, Carlota?

—Sa akong bahin—mitubag si Carlota—uyon akó. Ang banay ni Luis, dungganan man usab, ug siya si Luis akong nailá nga buotan, mahilumon. Labut pa, panahon na usab nga minyoon ta ná si Elvira. Dugay na siyang nag-antus..¡Alaut nga anak kó! ... ¡Waláy palad!...

Ug si Carlota, ang mapinanggaong inahan, mihilak kay nahinumdam sa mga pagantus sa iyang anak, sa palad nga mapintas nga gipaangkon kaniya sa Kalangitan.

—Ayaw paghilak Carlota—giam-aman ni Capitán Martin. Si Elvira maluwas ná. Ayaw pagsaba kay hibaloan unya hinoon sa mga tawo....

Si Capitán Martin nagsulát dayon kang Don Severino ug ilang gikasabutan nga ang kaminyoon sa ilang duhá ka anak himoon sa katapusan niadtong bulana, Diciembre.

Adlaw ná sa likodlikod. Ang kadasig ug kalipay naghari. Si Plácido, ang nakasusi ug nahibaló sa tanang kinabuhi ni Elvira, miingkib sa iyang dila, gikulbaan ug nagkanayón: “Pasayloa akó Bathala; akó waláy labut sa tanáng gibuhat ni Elvira; akó usá lang ka suloguon”.

Usa ka tawong nagkamisin misulod sa baláy ni Capitán Martin ug gihatag ang usá ka sulat alang kang Elvira. Ang maong sulát nagingon: “Maluibon: Waláy sapayán nga akó imong talikdan ug kalitan pagluib. Dunay Bathala nga maalam gihapon mosilot sa mga mabudhion. Gipalabí mó ang usá ka batan-ong burong ug gitalikdan mó kining karaang tag-iya sa imong kalag ug lawas. ¿Hain na ang atong anak? ¿Hain mó tagoa? ¡Waláy ulaw!

Ang kalipay mó dili magdayon; pagbantay. ¡Paghinulsul nga daan!

Victor CORDOBA

Si Elvira tapus ug basa ning sulát, miluspad ug natumba: gipanawan. Si Plácido, ang bugaw niya, miduol pagkalit ug gikuha ang makalilisang sulát; iyang gitago ug gisulod sa bulsa, nalisang nga hibaloan ang mga makalilisang pulong ni Victor.

Gabii. Madulom ug matugnaw. Apan sa baláy ni Capitán Martin ang katugnaw walá mabati, ni ang haguros sa hangin nga bagyohon. Ang tanang kasingkasing nagdilaab sa kalipay ug sa babá sa tanang dinapit nakita, daw bulak nga waláy pagkalaya, ang pahiyom, ang katamisan....

Mao ná ang kasal ni Luis ug ni Elvira. Niadtong gabhiona gihimo ang “recepcion” ug sayaw nga gipasidungog sa bag-ong magtiayon alang sa ilang kahigalahan.

Ug si Plácido ¿hain na? Si Plácido nanaog sa silong ug milingkod sa pultahan. Nalisang, malusparon, waláy umoy ug naghilák. Siya nakailá kang Victor nga maoy tawo nga mabangis ug dili mahadlok kong dunay buut buhaton. Miilá siya nga si Victor gilimbungan ug nga si Elvira angay bitayon. Gihikap ang sulát ni Victor sa iyang bulsa ug nagsulti siya dang usá:

—Pasayloa akó, Bathala kó. Akó waláy salá; akó gisugo lang, ug angay magtuman. Víctor, si Plácido, ang karaan mong higala, dili magbudhi kanimo.

Ug nagbakhó siya, nagbasul sa iyang salá, naghinulsul.... Ug sa taliwala sa iyang mga pag-antus, nahikatulog.

Ang sayaw nagapadayon sa taas sa baláy ni Elvira. Madasigon kaayo. Kasaba, hudyaka, honi........Ang mga “rag”, “two—step” “waltz” nagsunodsunod: walay bugto. Si Elvira ug si Luis misayaw ug nagparis silang duhá.

Usa ka tawo nga walá hiilhi, nagpinurong, nagkamisin lang ug nagkalsonis ug purol, midasmag sa pultahan sa silong ug misulod. Usá ka diyutayng putos maó ang iyang dalá. Giduol si Plácido nga natulog ug gipamulongan pagingon:

—Pahawa, pahawa dinhi; palayó, kong ikaw dili buut silotan sa imong salá.

—¡Víctor! ¡Víctor! ¡Pasayloa akó!

—¡Waláy pasaylo alang sa mga mabudhion! Mga tawo nga ingon kaninyo angay dugmukon, punggotan sa liog, patyon....

—Matuod ang mga pulong mó; apan ¿matarong bá nga lakip ang mga waláy salá, ingon nianang mga dinapit sa taas, imong silotan sa kamatayon?

—¡Lakip silang tanán! Ang ilang kalipay dili matarong, maoy usá ka pagyubit, kay silá nahibaló sa kahimtang namong duhá ni Elvira. ¡Kanáng Pari nga nagkasal kanila maó ang gabunyag sa among anak! Apan, ¿hain ná ang anak kó? ¡hain si Nenita?

Ang mga matá sa tawong nagpinurong nanglugmaw sa luhá. Daw nahinumdum sa usá ka binuhat nga sumpay sa iyang kinabuhi; daw nagatan-aw sa pagkawalá ug pagbiyang dayong níng kalibutan sa usá niya ka anak. Mihunong pagsulti. Mipasilang sa usá ka lungag ug misugat sa iyang mga matá si Elvira ug si Luis nga nagsayaw gihapon, samtang si Don Severino, hupong sa kalipay ug bino, naglaylay. Ang mga matá sa tawo misiga daw kilat ug misinggit pagingon:

—¡Mga banyaga! ¡Karon matapus kitang tanán!

—¿Unsay buhat mó?—misinggit si Plácido nga midagag kusog sa pagtan-aw nga ang putos nga dalá sa tawong nagpinurong giduslitan.

Usá ka pagbutó nga makalilisang ug nakapakurog sa tibuok lungsod, nabati. Ang tanáng mga molupyo namangon ug gikuyawán tungud sa kasipá nga milanog. Ang baláy ni Elvira nadugmok ug gilupad. Mga lawas sa tawo nga napikaspikas, nakita nga nawasigwasig sa kadalanan.

Midugok ang mga punoan. Ang mga pagsusi gihimo. Hibaloan nga ang giduslitan sa silong sa baláy maoy usá ka bomba sa dinamita. Gihipus ang mga patay ug samarán. Hikaplagan ang usá ka babaye ug lake nga naggakus, apan pulós samarán: maó si Elvira ug si Luis nga hiatlan nagsayaw sa pagbutó.

Ang tibuok lungsod nagubut. Walá makatulog tungud sa kalisang. Tanán pulós pangotana kong kinsay nagbutag dinamita. Si Pari Tomas, ang nagkasal, natuló ka piraso ang iyang lawas. Ang mga lingganay nagbuntag pagbagting sa “agonías”.

Sa pagkabuntag, tungud kay waláy nanug-an, gidakop sa mga punoan ang tanáng mga silingan ug nanan-aw sa sayaw dihá sa silong, ug pinusasan ang kamut, gisunodsunod sa mga polis, sa Piskal ug uban pang mga punoan. Usá ka tawong nagkurog, si Plácido, miduol pagkalit ug gipahayagan ang Piskal sa ingon:

—Ginoo, kining tanán ninyong dinakpan waláy salá. Buhii silá ug asoyan ko kamó sa matuod. Ang nagduslit ug nagbutag dinamita maó si Victor Cordoba, karaang hinigugma ni Elvira. Si Victor iyang gibudhian, ug dili lamang gibudhian, kong dili gikuhaan sa iyang kalipay: maó ang iyang anak, ang anak nilang duhá ni Elvira. ¡Oh! pagkamakalilisang itug-an! (Si Plácido mihilak ug walá makatapus pagsulti).

—Padayon, padayon pagtug-an kay dili ká maunsa—miingon ang Piskal.

—Aron sa pagtago sa mga matá sa iyang bag-ong hinigugma nga si Luis, ang iyang anak nga may tuló pa lang ka bulan, gipatay ug akó maó ang naglubong sa ilalum sa ilang balay, sanglit maó ang binatonan nga iyang sinaligan. Niining tanán waláy laing nahibaló kong dili kami dang duhá. Gitalikdan niya ang amahan sa bata nga, iyang gianak ug namana kang Luis, usá ka batan-ong sapian, apan waláy hibangkaagan. Si Victor nangita sa iyang anak, bungang matahum sa iyang unang mga gugma, ug walá namo tug-ani. Si Victor nagpadalag sulat kang Elvira ug nagpahibaló sa iyang pagabuhaton. Kining sulata anía basaha ninyo (gitunol ang sulát nga iyang gitago sa pagkatumba ni Elvira). Ang salá ni Elvira dakú kaayo ug angay silotan sa usá ka silot nga mapintas sama sa gipahamtang ni Victor kaniya. Busa, kong kamo nangita sa makasasala, nga bitayon ninyo dili kining mga waláy salá nga dinakpan, dili usab si Víctor nga gibudhian, kong dili si Elvira ug kining alaut nga sulugoon niya nga naglubong buhi sa usá ka bata nga “inocente”. Nianang dapit nga gibutangan sa dinamita, anaa dihá ang lubong sa alaut nga anak ni Victor ug dihá karon inyong makita ang mga bukog sa namatay kay ang yuta nagisi aron kahá dili matago ang makalilisang salá”.

Ang Piskal namahid sa iyang agtang nga gisingot, walá makatingog, ug nagsugo gilayón nga buhian ang tanáng dinakpan.

Ang mga punoan miadto sa Tambalanan, aron sa pagsukót kang Elvira nga nagkadugo sa iyang mga samád; apan kini himatyon ná ug nagpangyamyam pag-ingon:

—¡Pasayloa akó, Victor! ... Akó gisilotan sa Langit ... ¡Oh! anak kó, pinalangga kong Nenita ... ¿hain ka ná?

Ang kamingaw ug kahilum mihari pagkalit. Ang mga “Hermana de Caridad” nangluhod ug nangadye. Ang Piskal ug kauban midukó ... Si Elvira miginhawag hataas ug ang iyang kinabuhi natapus....